પરમેશ્વરસંહિતા · અધ્યાય 5

॥ શ્રીઃ ॥
પઞ્ચમોઽધ્યાયઃ
કૃત્વૈવં તુ તતઃ પશ્ચાન્માનસં યાગમારભેત્।
પદ્માસનાદિકં બધ્વા નાભૌ બ્રહ્માઞ્ચલિં દૃઢમ્

મનસ્યુપરતં કુર્યાદક્ષગ્રામં બહિઃ સ્થિતમ્।
ચિત્તં બુદ્ધૌ વિનિક્ષિપ્ય તાં બુદ્ધિં જ્ઞાનગોચરે

જ્ઞાનભાવનયા કર્મ કુર્યાદ્વૈ પારમાર્થિકમ્।
ચતુશ્ચક્રે નવદ્વારે દેહે દેવગૃહે પુરે

કણ્ઠકૂપધરારૂઢં હૃત્પદ્મં યદધોમુખમ્।
તત્કર્ણિકાવનેર્મધ્યદે(હ)શમાશ્રિત્ય ભાવયેત્

નાભિમેઢ્રાન્તરે ધ્યાયેચ્છક્તિં ચાધારરૂપિણીમ્।
કાલાગ્નિં ચ તદુર્ધ્વે તુ અનન્તં તસ્ય ચોપરિ

તદૂર્ધ્વે વસુધાં દેવીં ચતુર્ભિઃ પૂરિતં(તાં) સ્મરેત્।
કન્દ(આત્)નાભ્યવસાનં ચ ચતુર્ધા ભાજિતૈઃ પદૈઃ

નાભૌ ક્ષીરાર્ણવં ધ્યાત્વા તતઃ પદ્મં સમુત્થિતમ્।
સહસ્રદલસંયુક્તં સહસ્રકિરણાવૃતમ્

સહસ્રરશ્મિસંકાશં તત્પૃષ્ઠે ચાસનં ન્યસેત્।
ધર્મં જ્ઞાનં ચ વૈરાગ્યમૈશ્વર્યં ચ ચતુર્થકમ્

અવતાર્ય સ્વમન્ત્રેણ આગ્નોયાદ્યે ચતુષ્ટયે।
ચતુષ્કમેતદ્વિન્યસ્ય યાવદીશાનગોચરમ્

તત્પૂર્વદિગ્વિભાગાદિ યાવદુત્તરગોચરમ્।
ન્યસ્યાધર્મં તથાઽજ્ઞાનમવૈરાગ્યમનૈશ્વરમ્

પુરુષાકૃતયસ્ત્વેતે બન્ધૂકકુસુમોજ્જ્વલાઃ।
પ્રાગીશાનદિગન્તે તુ પ્રાગાગ્નેયદિગન્તરે

યાતુવારુણમધ્યે તુ વાયવ્યવરુણાન્તરે।
ઋગ્વેદાદ્યં ચતુષ્કં તુ કૃતાદ્યં યુગસઙ્‌ઘકમ્

ઈશાનસોમદિઙ્‌મધ્યે અન્તકાગ્નિદિગન્તરે।
યામ્યરાક્ષસમધ્યે તુ સોમસામીરણાન્તરે

તન્મૂર્ધ્નિ કાલચક્રં તુ તન્મધ્યેઽવ્યક્તપઙ્કજમ્।
વાયવ્યોદ્ભૂતનાલં તુ વિકારાધારસંસ્થિતમ્

ભૂતાન્યાધારશક્તૌ તુ તન્માત્રાઃ કાલપાવકે।
વાગાદિકં તથૈવાક્ષમનન્તં વ્યાપ્ત સંસ્થિતમ્

શ્રોત્રાદિકં ધરણ્યાં ચ મનઃ ક્ષીરાર્ણવે દ્વિજ!
અનન્તદલપદ્મે તુ અહઙ્કારઃ સમાશ્રિતઃ

દ્વિરષ્ટકં ચ ધર્માદ્યમધિષ્ટાય ચ ધી(:)સ્થિતા।
તદૂર્ધ્વપઝે પ્રકૃતિર્ગુણસામ્યવિભાગિની

ધામત્રયાશ્રિતઃ કાલો ભાવાખ્યે પુરુષસ્થિતિઃ।
આધેયમબ્જસંભૂત! સ્વે વિકારે સ્વરૂપિણિ

સ્વયમાદ્યન્તયો રુદ્ધં સૂત્રે (ત્રં) મણિગણો (ણે) યથા।
પ્રાગાધારાત્મના ચૈવ વિશ્વાકારતયા તતઃ

નાનામન્ત્રાત્મના હ્યૂર્ધ્વે નિસ્તરઙ્ગો હિ તત્વતઃ।
અભ્યસ્તવાસનાનાં ચ કર્મિણાં કર્મશાન્તયે

તદિચ્છાવિષ્કૃતાનાં ચ ભોગકૈવલ્યસિદ્ધયે।
અનાદ્યવિદ્યાવિદ્ધાનામિયત્તૈષા(ત્તેષાં) હ્યવસ્તુનિ

નાતોર્ધ્વે તત્વદૃષ્ટીનાં તત્વતો વાઽસ્તિ પૌષ્કર!।
ન તિર્યક્‌પૃષ્ઠપૂર્વે ચ ન હેયાદિવિકલ્પના

યા વિશેષવિકલ્પૈસ્તુ પ્રત્યસ્તમિતલક્ષણા।
શક્તિર્ભગવતો વિષ્ણોઃ સાધારાખ્યાઽભિધીયતે

પ્રાગ્વદાસનસામર્થ્યં બીજમાદાય ચેચ્છયા।
અવ્યક્તવ્યક્તરૂપા ચ યથાદિત્યકદમ્બકમ્

ભાવિપ્રસરધર્મિત્વાદ્વિશ્વબીજચયસ્ય ચ।
સાંપ્રતં સંહૃતાઙ્ગસ્ય કૂર્મસંજ્ઞા વિધીયતે

યો વિશ્વં નિર્દહત્યન્તે કાલવૈશ્વાનરાત્મના।
દૈવતં યસ્ય ભગવાન્ કૂર્માત્મા લોકપૂજિતઃ

અજહદ્ભગવચ્છક્તિ(:)સામર્થ્યં પુનરેવ તત્।
અનન્તં સવિકલ્પાનાં યદ્વિશ્વાઙ્‌કુરમવ્યયમ્

નયત્યૂર્ધ્વં યથા કૂર્મો ગ્રીવાં સ્વાત્મનિ સંવૃ(હૃ)તામ્।
શેષાક્યફણિદૈવત્યં તદનન્તં હિ ગીયતે

આશ્રયં બીજભૂતાનાં ચતુર્ણાં યન્મહામતે!।
તદ્ગન્ધવિટપસ્તસ્માદ્વ્યક્તિમબ્યેતિ પૂર્વવત્

ભૂરાત્મા ભગવાન્ યસ્મિન્નભિમાનાખ્યદેવતા।
ફલં રસાત્મકં તસ્માદ્વ્યજ્યત્યમૃતલક્ષણમ્

યસ્યાભિમાનિકં રૂપં ક્ષીરાર્ણવમનશ્વરમ્।
તસ્માદનન્તરત્નોત્થકાન્તિં કમલમબ્જજ!

વ્યક્તં યસ્ય ચ વૈ શક્તિર્નિત્યા દહનલક્ષણા।
તદનન્તદલં વિદ્ધિ દિવ્યં વિકસિતં સિતમ્

પરપૂર્વેણ ભેદેન એકદ્વિત્રિગુણાત્મના।
સ્થિતા બુદ્ધિર્વિકારૈસ્તુ સહ ચાષ્ટાભિરબ્જજ!

યત્રાધિદેવતાત્વેન વાગ્વિકારા ઋગાદયઃ।
તથા કાલવિકારા યે ચત્વારઃ કૃતપૂર્વકાઃ

તત્ર રૂપં હિ સર્વેષાં સત્તામાત્રં પરં સ્મૃતમ્।
વ્યક્તિકારણધાનાભિઃ સાઙ્ગાભિરપરં તુ તત્

તૃતીયમભિમાનાક્યદેવતાદેહલક્ષણમ્।
તસ્માદ્વૈ વાયુદૈવત્યં સ્પર્શતન્માત્રમેવ ચ

જાતા યસ્ય સ્ફુટા વ્યક્તિર્નાનાચક્રાઙ્ગલક્ષણા।
તસ્માદાકાશદૈવત્યં શબ્દમુત્પન્નમબ્જજ!

સર્વાઙ્ગસંહૃતા ચક્રવ્યક્તિર્યસ્યામલં વપુઃ।
ગીયતે વ્યોમવૃત્તં તત્ પ્રધાનકમલાલયમ્

યસ્યાન્તસ્થાનિ ભૂતાનિ યસ્મિન્ સર્વં પ્રતિષ્ઠિતમ્।
યસ્માદુન્મેષપૂર્વં હિ મહત્પ્રલયપશ્ચિમમ્

પ્રવર્તતે કાલતાનં ભેદકૃત્ સર્વવસ્તુષુ।
વાઙ્ભાત્રેણૈવ ભિન્નસ્ય અભિન્નસ્યૈવ તત્વતઃ

જ્ઞાનાદિગુણબૃન્દસ્ય બ્રહ્નણશ્ચતુરાત્મનઃ।
નિત્યોદિતત્વાન્નિત્યત્વાદ્વ્યાપકત્વાત્ પરં પદમ્

પૂર્ણત્વાત્ ષડ્‌ગુણત્વાચ્ચ ન કાલો લબ્ધગોચરઃ।
શબ્દાદાદિત્યદૈવત્યમહઙ્કારં મહામતે!

મનશ્ચ ચન્દ્રદૈવત્યમહઙ્કારાદભૂત્તતઃ।
બુદ્ધિઃ પ્રકાશદૈવત્યા વ્યક્તાનન્દાત્મનો વિભોઃ

દળાદિકર્ણિકાન્તાયાઃ સૂર્યપૂર્વાદિકલ્પના।
પ્રધાનકમલસ્યૈષા મૂર્તિર્ગુણમયી સ્મૃતા

બુદ્ધ્યાદીનાં ચ તત્વાનાં કારણં યદનશ્વરમ્।
અવ્યક્તાખ્યં મહાબુદ્ધે! હ્યભિન્નગુણમૂર્તિભૃત્

સ્વગુણાનધરીકૃત્ય સ્વપ્રતિષ્ઠં પ્રવર્તતે।
અદ્યાત્મલક્ષણાવૃત્તિઃ સર્વાઃ સંહૃત્ય વૈ હૃદિ

ઉત્પદ્યન્તે હિ ચૈતસ્માદ્ભાવાઃ સર્વે દ્વિજોત્તમ!।
વિપદ્યન્તેઽત્ર વૈ ભૂયસ્તસ્માત્પઝં પરં ત્વિદમ્

ચિદાદિત્યકલાજાલં ગ્રાહ્યગ્રાહકલક્ષણમ્।
સંક્રાન્તં યત્ર સ્વં ધામ સ્વસામર્થ્યં ચ વેત્યપિ

વિમલાખ્યા વિમલતા જ્ઞાનશક્તિ(જ્ઞ)ર્જ્ઞતાબ્જજ!।
પ્રભ્વ્યાખ્યા પ્રભુતા ચૈવ સત્યસંજ્ઞા ચ સત્યતા

નિત્યાખ્યા નિત્યતા ચૈવ પ્રકાશાખ્યા પ્રકાશતા।
અનન્તતા હ્યનન્તાખ્યા કલા કમલસંભવ!

સહાનુગ્રહશક્ત્યા વૈ જ્ઞેયાઽનુગ્રહતા પરા।
દ્વિચતુષ્કં કલાનાં યત્ સ્વપ્રતિષ્ઠં હિ વર્તતે

સંવર્તતે પરં ચૈવ પુનરેવ નિવર્તતે।
પરાપરવિભાગેન કલાસ્ત્વેતાશ્ચિદાત્મનઃ

પ્રોક્તાઃ કમલસંભૂત! યાસામાનન્ત્યમુત્તમમ્।
યથાક્રમેણ સર્વેષાં ધ્યાનમાકર્ણયામલમ્

શાનત્મુજ્ઝિતચેષ્ટં ચ સિતમન્તર્મુખં સ્થિતમ્।
આધેયોલ્લિઙ્ગિતાકારમાધારાખ્યં સ્મરેત્ પ્રભુમ્

કૂર્મમુદ્રાન્વિતં કૂર્મવક્ત્રં નિષ્ઠપ્તરુક્મભમ્।
શહ્ખપઝધરં કૂર્મં સ્વસ્તિકેન સ્થિતં સ્મરેત્

મુઞ્ચન્તમનિશં તેજો દેહાદ્ભીષણમુત્કટમ્।
તિર્યગૂર્ધ્વં ચ ધાતારં જ્વાલાજાલમિવોચ્ચ્વલમ્

અનન્તશશિસંકાશમનન્તમથ સંસ્મરેત્।
સહસ્રફણમાલાઢ્યં સહસ્રભુજભૂષિતમ્

સ્વપાણિસંપુટેનૈવ શોભયન્ સ્વાન્તભૂસ્થલમ્।
સિતારવિન્દશઙ્ખાક્ષસૂત્રચક્રકરાન્વિતમ્

પતનાશઙ્કિબુદ્ધેર્વૈ વિત્રસ્તમનસસ્તુ ચ।
મા ભૈરિત્યભયં યચ્છન્નાબ્રહ્નભવનસ્ય ચ

નિઃશેષરત્નહેમાઙ્ગાં પ્રાબૃટ્‌છ્રિયમિવોચ્ચ્વલામ્।
પઝાસનેનોપવિષ્ટાં ધ્યાયેત્ પઝાઞ્જલિં ધરામ્

ફુલ્લકુન્દાવદાતં ચ સિતસ્નિગ્ધજટાધરમ્।
ધ્માયમાનં સિતં શઙ્ખં મુક્તાદામૈરલઙ્‌કૃતમ્

વિસ્તીર્ણસર્વાવયવં વિક્ષિપ્તોરુદ્વયં સ્થિતમ્।
વિક્ષિપ્તજાનુપાદં ચ સંસ્મર્તવ્યં પયોનિધિમ્

સુપવ્કામ્રફલશ્યામપાણિપાદતલોજ્જ્વલમ્।
રક્તાક્ષં ચ તથા વિપ્રકીર્ણકેશં સ્મિતાનનમ્

પઝાસનેનોપવિષ્ટમલિમાલાશતાકુલમ્।
પઝમુદ્રાન્વિતં પઝં સુદીર્ઘચરણં સ્મરેત્

તુહિનાચ્છોપલસ્વચ્છમુક્તાફલશશિપ્રભાઃ।
મૃગેન્દ્રસ્કન્ધવદના ધર્મજ્ઞાનાદયશ્ચતુઃ

પઝરાગપ્રવાલાગ્નિસદ્દાડિમફલોજ્જ્વલાઃ।
અન્તર્દયોપરક્તાશ્ચ રાજરાજેશ્વરોપમાઃ

દ્વિરષ્ટવર્ષવદ્વિદ્ધિ ચત્વારો ઽધર્મપૂર્વકાઃ।
હેમચમ્પકખદ્યોતહરિતાલદલોજ્જ્વલાઃ

વાજિવક્ત્રાઃ સ્મૃતા વેદાઃ સંપૂર્ણનરલક્ષણાઃ।
એવં વૃષેન્દ્રવદના યુગા બ્રહ્નન્! કૃતાદયઃ

સુપવ્કામ્રાતસીપુષ્પનીલાબ્જશુકસન્નિભાઃ।
સર્વે સદ્વસ્ત્રસત્પુષ્પસદલઙ્કરણાન્વિતાઃ

શઙ્ખપઝધરાઃ સર્વે વરાભયકરાસ્તુ વૈ।
આધેયચક્રવિન્યસ્તમસ્તકા સ્વાત્મસિદ્ધયે

સમર્પિતાન્તઃકરણાઃ પરસ્મિન્ મન્ત્રકારણે।
યુગાન્તાર્કાગ્નિસઙ્કાશસ્વગોમણ્ડલમધ્યગમ્

સ્વમુદ્રાન્વિતપાણિં ચ વલ્ગન્તં હેતિરાટ્ સ્મરેત્।
ચિન્ત્યમવ્યક્તપઝં ચ હિમહેમાગ્નિભાસ્વરમ્

શાન્તમષ્ટભુજં સૌમ્યં સંસ્થિતં સ્વસ્તિકેન તુ।
સ્ફટિકોપલકાન્તિં ચ ચિદ્ધનં ધ્રુવમવ્યયમ્

સર્વશક્તિનિધિં ધ્યાયેદમૂર્તં ચિત્પ્રભાકરમ્।
સર્વે સ્વવિભવાન્તસ્થાસ્તત્રાધારાત્મનો વિભોઃ

સ્વસત્તાભાસિતં સત્વં ગુણસત્વાદ્વિલક્ષણમ્।
વિભવં વિદ્ધિ વિપ્રેન્દ્ર! જ્વાલૌઘં કચ્છપાત્મનઃ

સ્વભોગં નાગનાથસ્ય ભૂઃ ક્ષિતેઃ કાઞ્ચની તથા।
આસારમામૃતં દિવ્યં વીચ્યોઘૈસ્તુ સમન્વિતમ્

ક્ષીરોદકીયવિભવં પરિજ્ઞેયમનશ્વરમ્।
બીજકોશં સકિઞ્જલ્કં કમલસ્ય દલાન્વિતમ્

ધર્માદ્યસ્ય ચતુષ્કસ્ય સદ્વિવેકં સુનિર્મલમ્।
દ્વિ(ક)દ્વિકસ્યા(ત્વ)ધર્માદેરવિદ્યાવિભવં મહત્

વાક્પ્રપઞ્ચમહેયં યત્ તદૃગાદિગણસ્ય ચ।
વિભવં ચ કૃતાદીનાં મહત્કલ્પાન્તમાત્રુટેઃ

ચક્રસ્ય વિભવં વિદ્ધિ ભ્રમં માયાશ્રયં હિ યત્।
ગૌણીવૃત્તિરમેયા યા વિભવં પ્રાકૃતં હિ તમ્

વિમલાદિકલાજાલં પૌરુષં વિભવં સ્મૃતમ્।
વિભોર્મન્ત્રાત્મનસ્ચેદમશેષમમરાર્ચિતમ્

આમહન્મન્ત્રનાથેબ્યો નાનામન્ત્રગણં હિ યત્।
સ્વશક્તિનિચયોપેતં તદ્વિષ્ણોઃ પરમાત્મનઃ

વિભવં કમલોદ્‌ભૂત! જ્ઞાત્વૈવં સંયજેત્ સદા।
શબ્દવ્યક્તિસ્તદૂર્ધ્વે તુ સ્થિતાર્કેન્દ્વગ્નિલક્ષણા

ત્રિદીપ્તિભાસ્વરા નાડી ત્વવ્યક્તધ્વનિવિગ્રહા।
વ્યક્તચક્રત્રયસ્યોર્ધ્વે વર્તતે યા મહામતે!

નિઃસૃતા બ્રહ્નરન્ધ્રેણ ગતા સૂર્યપથાત્ પરમ્।
વાયુદ્વારેણ પાતાલં ભિત્વા યાતા સ્વગોચરમ્

સઙ્કલ્પવિષયઃ સર્વસ્તદ્બદ્ધઃ પ્રતિતિષ્ઠતિ।
સૂત્રે મણિગણો યદ્વન્મધ્યનાડી હ્યતઃ સ્મૃતા

લક્ષ્યસ્થાને તુ પૂર્વોક્તે તસ્યામભ્યન્તરે તુ વૈ।
સંપુટે શશિસૂર્યાખ્યે નિમેષોન્મેષલક્ષણે

તત્રાબ્જં ચાર્કમાલમ્બ્ય પરા વાગ્ભ્રમરી સ્થિતા।
યા સર્વમન્ત્રજનની શક્તિઃ શાન્તાત્મનો વિભોઃ

નદન્તી વર્ણજં નાદં શબ્દવ્રહ્નેતિ યઃ સ્મૃતઃ।
અકારપૂર્વો હાન્તશ્ચ ધારા સન્તાનરૂપધૃક્

નાદાવસાનગગને દેવોઽનન્તઃ સનાતનઃ।
વરદાભયદેનૈવ શઙ્કચક્રાહ્કિતેન તુ

ત્રૈલોક્યધૃતિદક્ષેણ યુક્તઃ પાણિદ્વયેન તુ।
શાન્તઃ સંવિત્સ્વરૂપસ્તુ ભક્તાનુગ્રહકામ્યયા

અનૌપમ્યેન વપુષા હ્યમૂર્તો મૂર્તતાં ગતઃ।
તસ્માદાવાહનં કુર્યાદ્યથા તદવધારય

સ્વશક્ત્યાધિષ્ઠિતં કૃત્વા સ્વસ્વભાવસ્વભાવયા।
ગ્રાહ્યગ્રાહકરૂપાયા એવમવ્યક્તપુષ્કરમ્

સમાસ્તે કેવલં શુદ્ધમીષત્કાલલવં દ્વિજ!।
સામાન્યચિન્મયો ભૂત્વા સાંપ્રતં શક્તયઃ કલાઃ

અસ્મિતા લક્ષણં ધર્મં સ્વકં સમ્યઙ્‌નિરસ્ય ચ।
મવર્તતે તન્નિરાસાત્ આનન્દમતુલં દ્વિજ!

સ્વપ્રકાશમનૌપમ્યં તમિચ્છેન્મન્ત્રમવ્યયમ્।
પરિચ્છેદ્યાં દિગાદ્યૈસ્તુ પ્રકાશાકાશવર્તિનીમ્

કૃત્વાશ્રિત્ય કલામૂર્તિં સમનન્તરમબ્જજ!।
વિહાયોમધ્યદેશં ચ પ્રકાશગહનાત્તતઃ

ધૃતિશક્ત્યાસને સ્વેઽથ ઉપવિશ્ય યથાસુખમ્।
વિદ્યાદેહેન સૂક્ષ્મેણ ભૂતદેહાનુકારિણા

અથાનન્દકદમ્બં (સ્ય સ્વસ્વરૂપાત્) તદ્યત્સ્વરૂપંપૃથક્ સ્થિતમ્।
રઞ્જયેચ્છાસ્ત્રદૃષ્ટેન વ્યવહારગતેન ચ

સ્વકેનાલમ્બનેનૈવ દેવતાલક્ષણેન ચ।
મણિર્યથા વિભાગેન નીલપીતાદિભિર્યુતઃ

રૂપભેદમવાપ્નોતિ ધ્યાનભેદાત્તથા વિભુઃ।
એવં પ્રવર્તતે સમ્યઙ્ભન્ત્રરૂપં પરાત્મકમ્

હૃત્પુણ્ડરીકમધ્યસ્થં ચૈતન્યજ્યોતિરવ્યયમ્।
કદમ્બગોલકાકારં વિશ્વરૂપં મણિપ્રભમ્

રત્નદીપસમાકારમચ્છિન્નપ્રસરં મહત્।
શ્રોત્રપૂર્વૈઃ ખરન્ધ્રૈસ્તુ રશ્મયસ્તસ્ય નિર્ગતાઃ

છેદ્રપૂર્ણાદ્યથા કુમ્ભાન્મહાદીપયુતાદ્‌દ્વિજ!।
યાતિ ભાસાં ગણો બાહ્યે શરીરાદેવમેવ હિ

માન્ત્રો રશ્મિસમૂહસ્તુ નાડીભિઃ પ્રસરેદ્વહિઃ।
અપ્રત્યક્ષઃ સદાક્ષાણાં મન્ત્રાત્મા યદ્યપિ દ્વિજ!

તથાઽપ્યનેન ન્યાયેન પ્રત્યક્ષમુપલભ્યતે।
બહિઃ સ્થિતં યદ્‌ભૂતાનાં ક્ષ્માદીનાં ગુણપઞ્ચકમ્

તેન તચ્ચોપલબ્ધવ્યં પ્રત્યક્ષેણ પરોક્ષકમ્।
તસ્ય ભૌમો ગુણસ્થૈર્યં તદ્‌ગુણેન હિ સા સ્થિરા

પરસ્પરાનુભાવેન સંવિત્તૌ તદુપારુહેત્।
આહ્‌લાદો યસ્તદીયો હિ સ તોયે ચોપલભ્યતે

તૌયો ગુણસ્તુ તસ્યાસ્તિ કથં સ્યાદન્યથા મુને!।
સ્મૃતમાત્રેણ મન્ત્રેણ આહલાદો મનસો મહાન્

રૂપાત્મના પરિણતઃ સ ચાગ્નૌ પારમેશ્વરઃ।
યો રૂપાખ્યો ગુણશ્ચાગ્નેઃ સ મન્ત્રાત્મનિ તિષ્ઠતિ

તેજો વિના યતો દ્યાનં કુત્રચિન્નોપપદ્યતે।
સ્પર્શધર્મો હિ યો વાયોઃ સ તદીયો મહામુને!

યો વાયવ્યો ગુણઃ સૂક્ષ્મઃ સ ચ મન્ત્રતનૌ સ્થિતઃ।
સ ચાન્તઃકરણેનૈવ સંયમે સ્યાત્તદુત્થિતઃ

યદાકાશસ્ય શૂન્યત્વમસ્તિ તત્ સ્યાત્તદુદ્ભવમ્।
સ મન્ત્રાત્મનિ સંશ્લિષ્ટો ગુણો હ્યસ્તિ મહામતે!

અગ્રાહ્યત્વાચ્ચ કરણૈઃ પ્રાકૃતૈર્ભાવનાં વિના।
ઇત્યેવં મન્ત્રસામર્થ્યં પુરા જ્ઞાત્વા યથાર્થતઃ

સન્નિધાનં ભવેદ્યેન પૂજાકાલે હ્યુપસ્થિતે।
તસ્મિન્નઙ્ગાનિ વિન્યસ્ય પ્રાક્‌ સંપૂર્ણગુણાનિ ચ

સ્વમન્ત્રૈરર્ચયેદેવ સ્થાનભેદં વિના તતઃ।
તસ્મિન્ કદમ્બકુસુમસદૃશે મન્ત્રગોલકે

દ્વાદશાક્ષરમન્ત્રેણ અભિન્નેન તુ સાંપ્રતમ્।
વ્યક્તિમાપદ્યતે તસ્માદ્ધ્યેયા હૃત્પઝમધ્યગા

યા પરા પ્રકૃતિર્વાણી ચિદ્રપા નિર્મલાત્મિકા(પરા)।
પૂરિતાધ્યક્ષભાવેન નિષ્કલેન મહાત્મના

શરીરમિવ જીવેન સ્થૂલં સૂક્ષ્મં દ્વિલક્ષણમ્।
મૂલમન્ત્રાદિતઃ પ્રાગ્વત્ સર્વમન્ત્રગણસ્ય ચ

કરન્યાસં વિના દેહે ન્યાસં તસ્ય ચ સંસ્મરેત્।
સૃષ્ટિસંસ્થિતિસંહારન્યાસં ચાપિ તથાઽઽચરેત્

તતઃ ખાબ્જખમધ્યાત્ત્વપ્યૂર્ધ્વસ્થાત્ સંસ્મરેચ્ચ્યુતામ્।
ગઙ્ગાં ભગવતો મૂર્ધ્નિ તેનામૃતજલેન તુ

અર્ઘ્યાદ્યખિલભોગાનાં કાર્યા વૈ શુભકલ્પના।
યં યં સંકલ્પયેદ્ભોગં તં તં ભાવ્યસુધામયમ્

પતન્તમમ્બરાદ્વેગાદમૃતાંશુપરિપ્લુતમ્।
સાક્ષાદમૃતરૂપૈસ્તુ તૈસ્તૈરમૃતસંભવૈઃ

બૃંહિતં મુદિતં મગ્નં(સમ્પ્લુતં)મન્ત્રરાટ્ સ્મરેત્।
તતસ્તુ દેવદેવસ્ય અર્ધ્યં દત્વા યથાવિધિ

સન્નિધિં સન્નિરોધં ચ સાંમુખ્યં ચ સમાચરેત્।
હૃદયાદીનિ ચાઙ્ગાનિ લાઞ્છનં કમલાદિકમ્

ભૂષણં ચ કિરીટાદ્યં લક્ષ્મ્યાદ્યાઃ શક્તયસ્તથા।
ગરુડો મૂર્તયો વાન્યા દેહે દેવસ્ય યાઃ સ્થિતાઃ

વ્યાપકસ્ય તથાત્વેન સ્વે સ્વે સ્થાને પ્રભાત્મકાઃ।
તદ્દેહસંસ્થિતાઃ સર્વે પૂજનીયાઃ ક્રમેણ તુ

પરિવારં વિના મન્ત્રૈઃ સ્વૈઃ સ્વૈરર્ઘ્યાદિભિર્દ્વિજ!।
લયયાગો હ્યયં વિપ્ર! હૃદાદિષ્વનુકીર્તિતઃ

તસ્માદ્ધત્કર્ણિકાધારે મૂર્તૌ વા યત્ર કુત્રચિત્।
મૂલમન્ત્રશરીરસ્થં પરિવારં યજેત્ સદા

યાગ એષ લયાખ્યસ્તુ સંક્ષિપ્તઃ સર્વસિદ્ધિદઃ।
મન્ત્રરાટ્ કર્ણિકામધ્યે લક્ષ્મ્યાદ્યાઃ કેસરાદિષુ

સાકારાઃ કેવલાઃ સર્વે યત્ર ભોગાભિધઃ સ તુ।
કેવલેન ચ યાગેન પૃથગ્ભૂતેન નારદ!

પૂજનં કમલાદીનામધિકારાભિધઃ સ તુ।
એવં કૃત્વા લયાખ્યં તુ યાગં ભોગાભિધં તથા

તતઃ ક્રમાદ્યજેદ્દેવં ભોગૈરમૃતસંભવૈઃ।
સુસમસ્તાદિભિઃ સમ્યક્તામ્બૂલાન્તૈર્યથોદિતૈઃ

સર્વં કૃત્વા યથાયોગં યાવદાત્મનિવેદનમ્।
માનસાન્ જયશબ્દાંશ્ચ કૃત્વા વિજ્ઞાપયેદિદમ્

સ્વાગતં તવ દેવેશ! સન્નિધિં ભજ મેઽચ્યુત!।
ગૃહાણ માનસીં પૂજા યથાર્થપરિભાવિતામ્

જ્ઞાત્વા તુ સુપ્રસન્નં ત પ્રસાદાભિમુખં પ્રભુમ્।
વિસ્તરેણ દ્વિજશ્રેષ્ઠ! માનસં યાગમારભેત્

સંકલ્પજનિતૈર્ભોગૈઃ પવિત્રૈરક્ષયૈઃ શુભૈઃ।
સાંસ્પર્શૈરૌપચારાખ્યૈસ્તથા ચાભ્યવહારિકૈઃ

મહદ્રપૈઃ પ્રભૂતૈસ્તુ સપ્તલોકસમુદ્ભવૈઃ।
યથોદિતૈસ્તુ વિધિવદુત્કૃષ્ટતરલક્ષણૈઃ

એવંવિધાંસ્તુ તાન્ ભોગાન્ સદ્ભક્ત્યા વિનિવેદ્ય ચ।
સમુચ્ચરન્ ધિયા મન્ત્રં પ્રસન્નેનાન્તરાત્મના

ગજાશ્વધેનુયાનાનિ સુવસ્ત્રાલઙ્કતાનિ ચ।
નિવેદ્યચાન્ત(તં)ર્માનાનિ ગ્રાહયન્તં સ્મરેત્તતઃ

આત્માનં સસુતાન્ દારાન્ સર્વસ્વેન સમાયુતાન્।
નિવેદ્ય પ્રણતો મૂર્ધ્ના આનન્દાશ્રુસમન્વિતઃ

કામધેનુમયીં મુદ્રાં મનસા મન્ત્રસંયુતામ્।
બધ્વા સંચિન્તયેદ્વિષ્ણોઃ સર્વકામપ્રપૂરણીમ્

તતો વિશેષયજનં કલ્પયેદચ્યુતસ્ય તુ।
સૌવર્ણપુષ્પસંપૂર્ણમઞ્જલિં સંપ્રસાર્ય ચ

મૂલમન્ત્રં સમુચ્ચાર્ય પ્રયત્નૈઃ પૂરકાદિકૈઃ।
દીર્ઘઘણ્ટારવપ્રખ્યં યાવત્તત્સંભવાવધિ

સ્ફુરદ્રશ્મિચયાકીર્ણં વહ્ન્યર્કેન્દુશતપ્રભમ્।
ધ્યાત્વા નારાયણં દેવમઞ્જલૌ સન્નિરોધયેત્

તમઞ્જલિં ક્ષિપેન્મૂર્ધ્નિ તસ્મિન્ વૈ મન્ત્રવિગ્રહે।
અર્ધ્યં નિવેદયેદ્‌ભૂયઃ પુનઃ પુષ્પાઞ્જલિં શુભમ્

મુદ્રાં સન્દર્શ્ય મૂલાખ્યાં માનસીં જપમારભેત્।
સંખ્યાહીનં યથાશક્તિ ઘણ્ટાખ્યકરણેન ચ

ભોગસ્થાનગતાનાં ચ લક્ષ્મ્યાદીનાં ક્રમેણ તુ।
મનસા દર્શયેન્મુદ્રાં જપં કુર્યાત્ સકૃત્ સકૃતે

સ્તોત્રમન્ત્રૈઃ પવિત્રૈશ્ચ સ્તુત્વા સમ્યક્ પ્રસાદયેત્।
એવં ક્રમેણ વિપ્રેન્દ્ર! કૃત્વા યાગં તુ માનસમ્

હોમં તથાવિધં કુર્યાન્મોક્ષલક્ષ્મીપ્રદં શુભમ્।
નાભિચક્રાન્તરસ્થં તુ ધ્યાયેદ્વહ્નિગૃહં મુને!

ત્રિકોણં ત્રિગુણેનૈવ અવ્યક્તેનાવૃતં પરિ।
ધ્યાનારણિં તુ નિર્મથ્ય ચિદગ્નિમવતાર્ય ચ

સુશુદ્ધં સંસ્કૃતં દીપ્તં સદૈવોર્ધ્વશિખ દ્વિજ!।
વાસુદેવાત્મકં યસ્માત્ સ વસત્યન્તરાત્મસુ

પ્રોચ્ચરેન્મૂલમન્ત્રં તુ યાવચ્છબ્દસ્ય ગોચરઃ।
તત્રસ્થમાહરેદ્દિવ્યમાહ્‌લાદાજ્યામૃતં પરમ્

બ્રહ્નસર્પિસ્સમુદ્રાદ્યન્નિસ્તરઙ્ગાત્ પરિચ્યુતમ્।
ગૃહીત્વાઽમૃતમાર્ગેણ બ્રહ્યરન્ધ્રેણ સંવિશેત્

હૃદયાન્મધ્ય(ન્ત્ર)માર્ગેણ ચિન્મયેન સદીપ્તિના।
પ્રોલ્લસન્તં સ્મરેન્મન્ત્રં વ્રહ્નશક્ત્યુપબૃંહિતમ્

સ્વકારણાગ્નૌ નાભિસ્થે ય ઊર્ધ્વેન્ધનવત્ સ્થિતઃ।
સ્વભાવદીપ્તબ્રહ્નાગ્નૌ પરિતશ્ચોદરોજ્જ્વલમ્

સ્મૃત્વા યન્ત્રં તુ તન્મૂર્ધ્નિ પતમાનં દ્વિજામ્બરાત્।
ચિન્તયેદા(દ)મૃતં ત્વાજ્યં પુરાવચ્ચાહૃતં દ્વિજ!

ચિદગ્નિમેવં સન્તર્પ્ય નાભૌ મન્ત્રસ્વરૂપિણમ્।
જ્વાલાગ્રાવસ્થિતં ચૈવ ભૂયો હૃત્પઙ્કજે સ્મરેત્

પ્રોચ્ચારયંશ્ચ મન્ત્રેશં પ્લુતં ધ્યાનસમન્વિતમ્।
કૃત્વૈવમેકસન્ધાનં સ્થાનદ્વયગતસ્ય ચ

વિણ્ણોર્મન્ત્રસ્વરૂપસ્ય નાનામન્ત્રાત્મકસ્ય ચ।
સર્વં તુ વિન્યસેત્ પશ્ચાત્તસ્મિન્ કર્મકૃતં ચ યત્

તોયપુષ્પાક્ષતૈઃ પૂર્ણં ભાવયેદ્દક્ષિણં કરમ્।
તન્મધ્યે નિષ્કલં મન્ત્રં સંસ્મરેત્ કિરણાકુલમ્

યાગોત્થાં ફલસંપત્તિં લક્ષ્મીરૂપાં વિચિન્ત્ય ચ।
મૂલમન્ત્રં સમુચ્ચાર્ય પાણિમધ્યે તથા સ્મરેત્

ભૂયશ્ચ નિષ્કલં મન્ત્રં તસ્યામુપરિ ભાવયેત્।
સશીર્ષે જાનુની ભૂમૌ કૃત્વા વિષ્ણોર્નિવેદયેત્ । 163 ॥
પ્રસાદાભિમુખેનાથ તેન તચ્ચાત્મસાત્કૃતમ્।
ભાવનીયં દ્વિજશ્રેષ્ઠ! પરિતુષ્ટેન ચાદરાત્

નિર્વૃત્તે પુરુષાર્થે તુ હૃદયે બાહ્યતોઽપિ વા।
ક્રમાન્મન્ત્રગણં સ્મૃત્વા યાતં મન્ત્રેશ્વરે લયમ્

મન્ત્રવ્યક્તિં સ્વસંકલ્પશક્તાવથ શમં નયેત્।
સહ સંકલ્પશક્ત્યા વૈ વિદ્યામૂર્તિં સ્વકાં તતઃ

સ્વકલાસુ લયીકુર્યાત્ કલાજાતં તથાઽઽત્મનિ।
પ્રાગ્વદાનન્દસન્દોહપરિપૂર્ણં તુ જાયતે

બહિર્યજામીતિ યદા સંકલ્પં મનસા કૃતમ્।
તદા સંહૃત્ય તાં વ્યક્તિમાસ્તે મધ્યાહ્નસૂર્યવાત્

વિસર્જયેન્નતં યાવન્ન કૃતા બાહ્યતઃ ક્રિયાઃ ।
ન્યસનીયો હ્યસૌ યસ્માન્મણ્ડલાદિષુ વસ્તુ(વૃત્તિ)ષુ

સૃષ્ટિકમેણ સંહૃત્ય આધારં યત્ પુરોદિતમ્।
જ્ઞાનિનાં વિગલત્યેષ સ્વભાવાત્તત્વવેદિનામ્

નિષ્કિયાણાં મહાબુદ્ધે! નિષ્પન્નાનાં સ્વકર્મણા।
વિકાસમેતિ ચાન્યેષાં નિત્યાકારરતાત્મનામ્

મન્ત્રક્રિયારતાનાં ચ નાનાત્વેના(ન)સમાત્મનામ્।
ધૃતમચ્યુતશક્ત્યા વૈ હ્યપરિચ્યુતસત્તયા

સદ્વિ(વિ)કલ્પસ્વરૂપં ચ વિશ્વાસનમિદં દ્વિજ!।
વિધૃતં વિભુના વ્યાપ્તં સ્વસામર્થ્યેન યદ્યપિ

તત્રાપિ તચ્છરીરાણાં જીવાનાં તન્નિવાસિનામ્।
સ્વશક્ત્યાનુગૃહીતાનાં તમાક્રમ્ય મહામતે!

નાનામન્ત્રાત્મના ત્વાસ્તે તસ્મિન્નાનાવિધાત્મનિ।
ઇત્યેવમુક્તમાધારસ્વરૂપં હિ યથા સ્થિતમ્

જાયતે યત્પરિજ્ઞાનાત્ કર્મિણાં કર્મસંક્ષયઃ।
અયં યો માનસો યાગો જ્વરવ્યાધિલયાપહઃ

પાપોપસર્ગશમનો ભવાભાવકરો દ્વિજ!।
સતતાભ્યાસયોગેન દેહપાતાત્ પ્રમોચયેત્

યસ્ત્વેવં પરયા ભક્ત્યા સકૃદાચરતે નરઃ।
ક્રમોદિતેન વિધિના તસ્ય તુષ્યામ્યહં મુને!

યાજકાનાં ચ સર્વેષાં પ્રધાનત્વેન વર્તતે।
તારયેત્ સ્વપિતૄન્ સર્વાન્ યાતાનેષ્યાંશ્ચ સામ્પ્રતમ્

કિં પુનર્નિત્યયુક્તો યસ્તદ્ભાવગતમાનસઃ।
મન્ત્રારાધનમાર્ગસ્થઃ શ્રદ્ધાભક્તિસમન્વિતઃ

ન તસ્ય પુનરાવૃત્તિઃ સ યાતિ પરમં પદમ્।
જ્ઞાત્વૈવં યત્નતો નિત્યં કુર્યાદ્યાગં તુ માનસમ્

ઇદં રહસ્યં પરમં મયોક્તં તેઽદ્ય નારદ!।
નાશિષ્યાણાં ચ વક્તવ્યં નાભક્તાનાં કથંચન

અત્યન્તભવભીતાનાં ભક્તાનાં ભાવિતાત્મનામ્।
ઇદં રહસ્યં વક્તવ્યં સમ્યગ્ભાવં પરીક્ષ્ય ચ

ઇતિ શ્રીપાઞ્ચરાત્રે પારમેશ્વરસંહિતાયાં ક્રિયાકાણ્ડે માનસયાગો નામ પઞ્ચમોઽધ્યાયઃ ॥
*****************