પરમેશ્વરસંહિતા · અધ્યાય 4

॥ શ્રીઃ ॥
ચતુર્થોઽધ્યાયઃ
સંશુદ્ધવિગ્રહો મન્ત્રી મન્ત્રન્યાસં સમાચરેત્।
યેન વિન્યસ્તમાત્રેણ દેવદેવસમો ભવેત્

પૂજાદિસર્વકાર્યાણામધિકારી(રઃ) ચ જાયતે।
ભવેદ્વૈ સર્વસિદ્ધીનામાવિર્ભાવસ્તુ યેન ચ

યં કૃત્વા નિર્ભયસ્તિષ્ઠેદ્દેશે દુષ્ટસમાકુલે।
વિજયશ્ચાપમૃત્યૂનાં સ્યાદ્યેન વિહિતેન ચ

વ્યાપારો માનસો હ્યેષ ન્યાસાખ્યો યદ્યપિ સ્મૃતઃ।
ન બધ્નાતિ સ્થિતિં સમ્યક્ તથાઽપિ ક્રિયયા વિના

કરાધીના પુનસ્સા તુ પ્રાઙ્ન્યાસસ્તુ તયોઃ સ્થિતઃ।
અથ હસ્તદ્વયે ન્યસ્ય દીપ્તિમદ્‌દ્વાદશાક્ષરમ્

મણિબન્ધાન્નખાગ્રાન્તં ત્વાદિત્યાતપવત્તતઃ।
સૃષ્ટિસંસ્થિતિસંહારન્યાસં કુર્યાદ્યથાવિધિ

દક્ષહસ્તતલારમ્ભો વામાન્તઃ સૃષ્ટિસંજ્ઞિતઃ।
દક્ષાઙ્ગુષ્ઠાદિકો વામતલાન્તઃ સ્થિતિસંજ્ઞિતઃ

વામહસ્તતલારમ્ભો દક્ષાન્ત ઇતરઃ સ્મૃતઃ।
સૃષ્ટૌ દક્ષતલે તારં તદઙ્ગુષ્ઠાદિકે ક્રમાત્

અઙ્ગુલીનાં તુ દશકે યાવદ્વામકનિષ્ઠિકા।
વિન્યસ્ય દશવર્ણાંસ્તુ ન્યસેદ્વામતલેઽન્તિમમ્

સ્થિત્યાખ્યે દક્ષિણાઙ્ગુષ્ઠાદારભ્યાઙ્ગુલિપઞ્ચકે।
તત્તલાન્તં તુ તારાદ્યં વર્ણષટ્‌કં તુ વિન્યસેત્

વામાઙ્ગુષ્ઠાત્તત્તલાન્તં વિન્યસેત્ ષટ્‌કમુત્તરમ્।
સંહારાખ્યેઽક્ષરં ન્યસ્ય વામહસ્તતલેઽન્તિમમ્

અપ્યયાખ્યક્રમેણૈવ દક્ષહસ્તતલાવધિ।
તતો વર્ણગણં શેષં ન્યસેત્ પ્રણવપશ્ચિમમ્

તર્જન્યા તત્તદઙ્ગુષ્ઠે તત્તદઙ્ગુષ્ઠકેન ચ।
તર્જન્યાદિષુ શાખાસુ તત્તન્મધ્યમયા તલે

ન્યાસં કુર્યાદ્યથાયોગં તતોઽઙ્ગન્યાસમાચરેત્।
આરભ્ય દક્ષિણાઙ્ગુષ્ઠાચ્છાખાસુ દશસુ દ્વિજ!

ક્રમાદ્વામકનિષ્ઠાન્તં દક્ષિણાદિ તલદ્વયે।
હૃદાદિદ્વાદશાઙ્ગાનિ ભાસ્વદ્રૂપાણિ વિન્યસેત્

દક્ષિણે મધ્યતઃ પઝં પ્રસ્ફુરત્કિરણોજ્જ્વલમ્।
ગદાં વામતલે ન્યસ્યેજ્જ્વલન્તીં સ્વેન તેજસા

દક્ષે મહાપ્રભં ચક્રં શઙ્ખં વામતલે ન્યસેત્।
કિરીટં દક્ષિણે હસ્તે શ્રીવત્સં વામમધ્મતઃ

કૌસ્તુભં દક્ષિણતલે વનમાલાં તથાઽપરે।
શ્રિયં દક્ષિણહસ્તે તુ પુષ્ટિં વામતલે ન્યસેત્

અઙ્ગુષ્ઠાદ્દક્ષિણાદાદૌ વામાન્તં મૂલદેશતઃ।
ગારુડં વિન્યસેન્મન્ત્રં દશસ્વઙ્‌ગુલિષુ ક્રમાત્

અનેન વિધિના પૂર્વં હસ્તન્યાસં સમાચરેત્।
યા વિભોઃ પરમા શક્તિર્હૃત્પઝકુહરાન્તગા

વાયવ્યં રૂપમાસ્થાય દશધા સંવ્યવસ્થિતા।
ઇચ્છયા સ્વપ્રવાહેણ પાણિમાર્ગેણ નિર્ગતા

નાડીદશકમાશ્રિત્ય તા એવાઙ્‌ગુલયો મતાઃ।
અત એવ દ્વિજશ્રેષ્ઠ! શક્ત્યાખ્યે પ્રભુવિગ્રહે

પૂર્વં મન્ત્રગણં ન્યસ્ય તતો ભૂતમયે ન્યસેત્।
વિગ્રહે મન્ત્રસંઘાતં યથા તદવધારય

આમૂર્ધ્નશ્ચરણાન્તં ચ દ્વાદશાર્ણં ન્યસેત્તનૌ।
વ્યાપકત્વેન વિન્યસ્ય પાદાદ્‌ભૂયઃ શિરોઽન્તિમમ્

સૃષ્ટિસંસ્થિતિસંહારન્યાસં કુર્યાત્તતઃ પરમ્।
મૂર્ધાદિપાદપર્યન્તઃ સૃષ્ટિન્યાસઃ પ્રકીર્તિતઃ

પાદાદિશ્ચ શિરોઽન્તસ્તુ સંહૃતિન્યાસ ઉચ્યતે।
યથાઽભિલષિતં કુર્યાત્ સર્વથા કર્તુરિચ્છયા

મૂર્ધ્નિ વક્ત્રેંઽસયુગ્મે ચ ક્રમાત્ સવ્યેતરે હૃદિ।
પૃષ્ઠે નાભૌ તથા કટ્યાં જાનુનોરથ પાદયોઃ

ક્રમેણ પ્રણવાદ્યં તુ યાન્તં દ્વાદશવર્ણકમ્।
વિન્યસેદેષ સૃષ્ટ્યાખ્યો ન્યાસઃ પ્રોક્તો યથાર્થતઃ

પ્રણવાદ્યાન્ન્યસેદ્વર્ણાન્ સ્થાનેષુ હૃદયાદિષુ।
અહ્ગોપાઙ્ગોક્તમાર્ગેણ સ્થિતિન્યાસઃ પ્રકીર્તિતઃ

પાદયોર્જાનુનોઃ કટ્યાં નાભૌ પૃષ્ઠે હૃદન્તરે।
સવ્યેતરેસયુગ્મે ચ વક્ત્રે મૂલ્ધનિ ચ ન્યસેત્

યાદિવર્ણાંસ્તુ તારાન્તાનેષ સંહારસંજ્ઞકઃ।
તતો હૃદાદિસ્થાનેષુ અઙ્ગોપાહ્ગાનિ વિન્યસેત્

ન્યસેત્તુ હૃદયે જ્ઞાનં યતો વ્યજ્યેત તત્ર તત્।
ઐશ્વર્યં શિરસોદ્દેશે યસ્માદુપરિ તિષ્ઠતિ

પ્રાકૃતં તાત્વિકં વાઽપિ સર્વત્ર મુનિસત્તમ્!।
હૃદગ્નેરૂર્ધ્વગાયાં તુ શિખાયાં શક્તિમન્ત્રરાટ્

બલં ચાખિલગાત્રાણાં ત્વગ્ગતં વાયુના સહ।
મૂર્છિતં સર્વગાત્રૈર્યત્તદ્વીર્યં હસ્તયોર્ન્યસેત્

અન્તર્બોધસ્વરૂપં યત્ પ્રાકૃતધ્વાન્તશાન્તિકૃત।
તેજસ્તત્તૈજસે સ્થાને ન્યાસકાલે સમસ્યતે

યથોક્તવિધિના સોઽયં વિધિરૂર્ધ્વં પ્રવક્ષ્યતે।
તતઃ પઝગદાચક્રશઙ્ખાન્ પ્રાગ્વત્તુ વિન્યસેત્

કિરીટં મૂર્ધ્નિ વિન્યસ્ય(સ્યેત્) વહ્ન્યર્કાયુતદીધિતિમ્।
શ્રીવત્સં વક્ષસોઽવામે પૂર્ણેન્દુસદૃશદ્યુતિમ્

કૌસ્તુભં હૃદયે ન્યસ્ય ચણ્ડદીધિતિલક્ષણમ્।
નાનાબ્જવનપુષ્પોત્થાં વનમાલાં ચ કણ્ઠતઃ

આચાંસાદ્ધક્ષિણે ભાગે ન્યસ્યા શ્રીરુત્તરે તથા।
પુષ્ટિં ગુલ્ફાવસાને ચ ગરુડં ચોરુમૂલતઃ

ભાસ્વદ્રૂપાણિ ચાઙ્ગાનિ ચિદેકવિભવાનિ ચ।
કિરીટાદીનિ ચાન્યાનિ સર્વાણ્યાભરણાનિ ચ

યથા પ્રસિદ્ધરૂપાણિ સ્વસ્વકાન્તિધરાણિ ચ।
મન્ત્રન્યાસં તુ કૃત્વૈવં યથોદ્દિષ્ટકમેણ તુ

આમૂલમન્ત્રાત્ સર્વાસાં મુદ્રાણાં બન્ધમાચરેત્।
સ્વં સ્વં(ચો) ઉદીરયન્મન્ત્રં પરમેશ્વરવત્તતઃ

સંચિન્ત્ય રૂપમાત્મીયં સાભિમાનં મહામતે!।
મૂલમન્ત્રાભિજપ્તં ચ કુસુમં ચ શિખાવધૌ।
સ્વવિગ્રહે તુ શિરસા દદ્યાદ્ગન્ધામ્બુભાવિતમ્

ઇતિ શ્રીપાઞ્ચરાત્રે પારમેશ્વરસંહિતાયાં ક્રિયાકાણ્ડે મન્ત્રન્યાસવિધિર્નામ ચતુર્થોઽધ્યાયઃ ॥
****************