પરમેશ્વરસંહિતા · અધ્યાય 3

॥ શ્રીઃ ॥
તૃતીયોઽધ્યાયઃ
સાસ્ત્રં દૂર્વાઙ્કુરં દત્વા પત્રં પુષ્પં તિલાંસ્તુ વા।
સોદકાનાત્મનો મૂર્ધ્નિ શિખાસ્થાને ચ સત્તમ!

તતઃ કલશપૂર્વં તુ અમ્બુપૂર્ણં તુ ભાજનમ્।
સમાદાયામ્બરચ્છન્નં પાણિના ભગવદ્ગૃહમ્

એકાન્તં નિર્જનં યાયાન્મનોજ્ઞં દોષવર્જિતમ્।
અનુકૂલં શુચિં દક્ષં સંયતં સમયે સ્થિતમ્

એકાયનં વૈદિકં વા બ્રાહ્મણં ચાર્ધ્યવાહકમ્।
હૃન્મધ્યસ્થં સ્મરન્મન્ત્રં પ્રબુદ્ધાનન્દવિગ્રહમ્

દિગન્તરમવીક્ષન્ વૈ મૌની સંરોધિતાનિલઃ।
પ્રાપ્ય સ્થાનં સ્વમન્ત્રં તં નાસાગ્રેણ વિરેચયેત્

ઉચ્ચરન્દ્વાદશાર્ણં તુ પ્રવિશ્યાન્તઃ પ્રદક્ષિણમ્।
પ્રાસાદોદ્દેશમખિલં માર્જયેત્ પ્રોક્ષયેત્તતઃ

પરિચારૈસ્તુ કર્તવ્યં બલિપીઠાન્તમેવ હિ।
દ્વારાદ્બાહ્યે યથાશાસ્ત્રં શુદ્ધેન સલિલેન ચ

આજાનુપાદૌ પ્રક્ષલ્ય હસ્તૌ ચામણિબન્ધનાત્।
પૂર્વોક્તેન વિધાનેન સમાચમ્યોર્ધ્વુણ્ડ્રકૈઃ

ચન્દનાદ્યૈઃ સુગન્ધૈર્વા ધર્મક્ષેત્રે વિશેષતઃ।
પર્વતાગ્રે નદીતીરે સિન્ધુતીરે તથૈવ ચ

વલ્મીકે તુલસીમૂલે પ્રશસ્તા મૃત્તિકા દ્વિજ!।
વશ્યાર્થી રક્તયા શ્રીચ્છન્ પીતયા શાન્તિકામિકઃ

શ્યામયા મોક્ષકામી ચ શ્વેતયા ચોર્ધ્વપુણ્ડ્રકમ્।
વર્તિદીપાકૃતિં ચૈવ વેણુપત્રાકૃતિં યથા

પદ્મસ્ય મુકુલાકારમુત્પલં મુકુલાકૃતિ।
મત્સ્યકૂર્માકૃતિં ચૈવ શઙ્ખાકારમતઃ પરમ્

પુષ્ટિપ્રદેનાઙ્ગુષ્ઠેન તર્જન્યા મુક્તિસિદ્ધયે।
વાઞ્છિતાર્થપ્રદાયિન્યા મુનેઽનામિકયાઽથ વા

આયુષ્કામી મધ્યમયા અઙ્ગુલ્યા ચ---અથ દેવતા।
એતાભિરઙ્ગુલીભિસ્તુ કારયેન્ન નખૈઃ સ્પૃશેત્

લલાટે વાસુદેવં ચ હૃદિ સંકર્ષણં ન્યસેત્।
પ્રદ્યુમ્નં દક્ષિણે ચાંસે અનિરુદ્ધોત્તરાંસકે

જલનિર્મથિતેનૈવ હ્યૂર્ધ્વપુણ્ડ્રચતુષ્ટયમ્।
લલાટે કેશવં વિદ્યાન્નારાયણમથોદરે

માધવં હૃદયે કુર્યાદ્ગોવિન્દં કણ્ઠકૂપકે।
ઉદરે દક્ષિણે પાર્શ્વે વિષ્ણુરિત્યભિધીયતે

તત્પાર્શ્વે બાહુમધ્યે તુ મધુસૂદન ઇષ્યતે।
ત્રિવિક્રમં કાણ્ઠકૂપે વામે કુક્ષૌ તુ વામનમ્

શ્રીધરં વામબાહૌ ચ હૃષીકેશં તુ કણ્ઠકે।
અપરે પદ્મનાભં તુ કકુદ્દામોદરં સ્મરેત્

એવં દ્વાદશનામં(માનિ) તુ વાસુદેવં તુ મૂર્ધનિ।
યજ્ઞો દાનં તપો હોમો ભોજનં પિતૃકર્મ ચ

તત્સર્વં નિષ્ફલં પ્રોક્તમૂર્ધ્વપુણ્ડ્રવિનાકૃતમ્।
તસ્માત્સર્વપ્રયત્નેન ધારયેત્સર્વસિદ્ધિદમ્

ચતુરઙ્ગુલમગ્રં તુ સદાવિષ્ણ્વધિદૈવતમ્।
મહાવિષ્ણ્વધિદૈવસ્તુ ગ્રન્થિરેકાઙ્ગુલો ભવેત્

વિષ્ણ્વ(વા)ધિદૈવં વલયં દ્વયમઙ્ગુલમુચ્યતે।
પવિત્રં હસ્તયુગ્મે ચાનામિકાયાં નિયોજયેત્

દર્ભૈર્વિના તુ યત્સ્નાનં વિના નૈવેદ્યમર્ચનમ્।
વિનોદકં તુ યદ્દાનં તત્સર્વં નિષ્ફલં ભવેત્

અર્ચનં જપહોમૌ ચ દાનં ચ પિતૃતર્પણમ્।
અપવિત્રાનુપાણિશ્ચેત્ તત્સર્વં ચ વિનશ્યતિ

તસ્માત્ સર્વપ્રયત્નેન સદા ધાર્યં પવિત્રકમ્।
ગન્ધૈઃ સ્રગ્ભિરલઙ્કારૈ સોત્તરીયૈશ્ચ ભૂષિતઃ

કર્ણભૂષણહારાદ્યૈઃ કટકૈરઙ્ગુલીયકૈઃ।
અલાભે ત્વઙ્ગુલીયેન અલઙ્કૃત્ય તુ સાધકઃ

વદનં નાસિકારન્ધ્રે સ્થગયિત્વાઽમ્બરેણ તુ।
સ્વશ્વાસોપહતં ચૈવ ન ભવેચ્ચ યથા દ્વિજ!

શુક્લવાસાઃ સુવેષશ્ચ શુક્લદન્તઃ શુચિવ્રતઃ।
તામ્બૂલશુદ્ધવદનો લલાટે ચાક્ષતૈર્યુતઃ

એવમુક્તગુણૈર્યુક્તો બોધયેત્ પુરુષોત્તમમ્।
શઙ્ખધ્વનિસમોપેતં દુન્દુભીપટહસ્વનૈઃ

વન્દિબૃન્દોત્થિતોચ્ચાબિર્નાનાવાગ્ભિર્મહામતે!।
મહાજયજયારાવૈઃ પુનઃપુનરુદીરિતૈઃ

પ્રવોધલક્ષણૈઃ સ્તોત્રૈરુત્થાપ્ય શયનાત્તતઃ।
દ્વારમાસાદ્ય તત્રસ્થો દશદિગ્બન્ધપૂર્વકમ્

અવકુણ્ઠ્યાથ તર્જન્યા મન્ત્રં કવચમુચ્ચરન્।
સ્થિતે વા કલ્પિતે તત્ર પૂજયેદ્બલિમણ્ડલે

સર્વં ખગેશપૂર્વં તુ પરિવારં હિ સાચ્યુતમ્।
નમસા પ્રણવાદ્યેન પુષ્પમાદાય કીર્તયેત્

સમસ્તપરિવારાય અચ્યુતાય નમો નમઃ।
વાસ્તુપૂરુષમન્યાંશ્ચ સમભ્યર્ચ્ય યથાક્રમમ્

મૂલમન્ત્રેણ સાઙ્ગેન નિરઙ્ગેનાથવા તતઃ।
ન્યાસં કગૃત્વા ત્રિરાચાર્યો હસ્તતાલં હૃદા તતઃ

મૂલમન્ત્રેણ ચોદ્ધાટ્ય કવાટં નેત્રમન્ત્રતઃ।
નિત્યદીપાંસ્તતોજ્જ્વાલ્ય હસ્તૌ પ્રક્ષાલ્ય વારિણા

પ્રાસાદાદિ યદા ન સ્યાત્તદા દેશં મનોહરમ્।
આસાદ્ય કલ્પયેન્માન્ત્રં ગૃહં તદધુનોચ્યતે

મૂલમન્ત્રં પુરા ધ્યાયેદ્બ્રહ્મવત્ સર્વગં તતઃ।
વિદિક્ષુ દિક્ષુ મધ્યે ચ જ્વલન્તં ભાનુકોટિવત્

હૃન્મન્ત્રં ચ તદન્તસ્થમાક્રમ્યાખિલમાત્મના।
શિરોમન્ત્રં ચ તન્મધ્યે બ્રહ્મનાડીસ્વરૂપિણમ્

સ્તમ્ભભૂતં તુ વિશ્વસ્ય સંચારાધ્વવદુજ્જ્વલમ્।
શિખામન્ત્રં ચ સર્વસ્માદ્બહિઃ પ્રકારવત્ સ્થિતમ્

વર્મમન્ત્રં તુ કર્માત્મા(ત્મ)પરમાત્માનુવેધયેત્।
ગવાક્ષદ્વારભૂતં ચ નેત્રમન્ત્રં ચ ભાવયેત્

સ્ફુરદ્વહ્નિસ્ફુલિઙ્ગોર્મિસહસ્રપરિરાજિતમ્।
સર્વવિઘ્નપ્રશમનં બહિરસ્ત્રં ચ ભાવયેત્

એવં (મ)માન્ત્રગૃહં ધ્યાત્વા તતો દ્વારં તુ ચેતસા।
ત્રિભાગીકૃત્ય તન્મધ્યે ભાગમેકં દ્વિધા પુનઃ

વિભજ્ય વામદેશેન દક્ષિણેનાઙ્ઘ્રિણા તતઃ।
શનૈઃ શનૈ પ્રવિશ્યાન્તઃ સાસ્ત્રમન્ત્રેણ તેન વૈ

ધરણીહનનં કૃત્વા ભગવન્તં પ્રણમ્ય ચ।
મનસા ગુરુવંશં ચ તદાજ્ઞાં માનસીમથ

શિરસા ધારયેત્ સ્વેષ્ટં ફલં સંકલ્પ્ય ચેતસા।
દેવાય ચ નિવેદ્યૈ(તાન્) તત્ યાગાગારસ્ય મધ્યતઃ

પ્રાસાદં વિગ્રહં ક્લૃપ્ત્વા વર્મમન્ત્રં સવિગ્રહમ્।
તજ્જીવં ભગવન્તં ચ ધ્યાત્વા યાગગૃહં તતઃ

સશલાકૈસ્તતો દર્ભૈઃ સહદેવીવિમિશ્રિતૈઃ।
સંમાર્જ્ય બહુતોયેન પ્રક્ષાલ્યાઽઽલિપ્ય ગોમયૈઃ

ગોમયં ચ નવં ગ્રાહ્યં ભૂમિષ્ઠં ધેનુસંભવમ્।
સજલં શિથિલં શુષ્કં કીઠવચ્ચ વિવર્જયેત્

ઉપલિપ્તમથાસ્ત્રેણ સંવિધ્ય શકલં ત્યજેત્।
પઞ્ચગવ્યેન સાસ્ત્રેણ વારા(રિણા)વા પ્રોક્ષ્ય ચન્દનૈઃ

કુઙ્કુમાગરુકર્પૂરૈઃ સમાલિપ્ય સમન્તતઃ।
કુશદૂર્વાક્ષતાંશ્ચૈવ વિકિરેત્ સ્થાનશુદ્ધયે

પ્રાસાદં શોધયિત્વા તુ તતો મૌનપરો દ્વિજ!।
દેવેશસ્યાગ્રતો વાઽપિ દક્ષિણં ભાગમાશ્રયેત્

દર્ભે ચર્મણિ વસ્ત્રે વા ફલકે યજ્ઞકાષ્ઠજે।
સ્વાસનં ન્યસ્યનં વાર્ભિ(ચાદ્ભિ)શ્ચ મૂલમન્ત્રાભિમન્ત્રિતૈઃ

પ્રોક્ષ્ય છોટિકયાઽસ્ત્રેણ દદ્યાત્તચ્છુદ્ધયે પુનઃ।
તુર્યાદીનાં તુ તત્રૈકં ભાવયેદાસનં ત્વથ

તુર્યં નામઽઽસનં પૂર્વં કારણપ્રણવા(ન્વયઃ)ન્વિતમ્।
સુષુપ્તિર્નામ તદ્વ્યાપ્તાવ્યક્તપઙ્કજસંસ્થિતિઃ

સ્વપ્નઃ શેષાહિપૂર્વં તુ વહ્નિપર્યન્તમાસનમ્।
ક્ષીરાર્ણવાદિતો ભાવાસનાન્તં જાગ્રદાસનમ્

તત્ર સુપ્તં(પ્તિં) તુરીયં વા કરશુદ્ધેઃ પુરા સ્મરેત્।
સ્વપ્નં માનસયાગાત્તુ પૂર્વં તુર્યોક્તકાલતઃ

જાગ્રદાસનકલ્પે તુ વિશેષો ગૃહ્યતામયમ્।
સ્વદેહમન્ત્રવિન્યાસાત્ પૂર્વમબ્ધ્યાદિકં ત્રયમ્

ન્યસેદસ્ત્રામ્બુના પ્રોક્ષ્ય તાડયિત્વાઽસ્ત્રપુષ્પતઃ।
તત્રૈવ ભગવદ્યોગપીઠાર્ચાયાઃ પુરોત્તિરમ્

ન્યસેદાધારશક્ત્યાદિ ભાવપીઠાન્તમાસનમ્।
પ્રણવેનાથ તદ્વ્યાપ્તિં સ્મૃત્વા સ્વાર્ણેન તેન વૈ

અભ્યર્ચ્ય તદુપર્યાસ્યપદ્માદ્યેકતમાન્વિતમ્।
યાગોપસ્કરસંભૂતૌ ભગવન્તમનુસ્મરન્

વિનીતાન્ શિષ્યપુત્રાદીન્ સ્નાતાનાજ્ઞાપયેત્તદા।
પાત્રશુદ્ધિં તતઃ કુર્યાદ્યથા તચ્છૃણુ સત્તમ!

અમ્લકલ્કેન તોયેન હેમં તામ્રં ચ શોધયેત્।
રાજતં ગૃહધૂમેન શાન્તાઙ્ગારેણ વા પુનઃ

ભસ્મમિશ્રેણ તોયેન લોહયુક્તં બિશોધયેત્।
શઙ્ખશુક્તિમયાનાં ચ લવણેવ વિશોધયેત્

ફલપત્રમયાનાં ચ મૃદ્ભિરદ્ભિશ્ચ શોધયેત્।
લેપગન્ધાપનોદેન શુદ્ધિર્ભવતિ કારયેત્

દ્રવ્યશુદ્ધિર્ભવત્યેવં યથાવદ્વિધિ ચોદિતા।
અથાર્કોદયકાલસ્ય પૂર્વં કર્મ સમારભેત્

પ્રચ્છન્નપટસંયુક્તં પૂજાકાલે પ્રપૂજયેત્।
પાપિષ્ઠાનાશ્રમભ્રષ્ટાન્નાસ્તિકાન્ વૈ ન દર્શયેત્

આગમાર્થં ચ દેવાનાં ગમનાર્થં ચ રક્ષસામ્।
કુર્યાદ્ઘણ્ટારવં તત્ર દેવતાહ્વાનલાઞ્છનમ્

શઙ્ખાદિઘોષસંયુક્તં ગેયવાદ્યસમન્વિતમ્।
આવાહને તથાઽભ્યઙ્ગે સ્નાનારમ્ભાવસાનયોઃ

તથા તિલકદાને ચ દીપે માત્રાનિવેદને।
નીરાજને ત્વાહરણે નૈવેદ્યસ્ય મહાનસાત્

તન્નિવેદનકાલે તુ પૂર્ણાહુત્યવસાનકે।
જલાહરણકાલે ચ યાનારોહાવરોહયોઃ

કવાટયોર્વિઘટને તથા બન્ધે દ્વિજોત્તમ!।
એતેષુ નિત્યકાલેષુ શઙ્ખમાપૂરયેત્ ત્રિધા

પ્રવૃત્તસ્યાર્ચને વિષ્ણોઃ કૃતમૌનસ્ય તત્વતઃ।
તસ્યાવિક્ષિપ્તબુદ્ધેર્વૈ વાગ્દાનં સુવિરોધકૃત્

અતઃ સવ્યભિચારં તુ મૌનં વર્જ્યં ક્રિયાપરૈઃ।
શુભમવ્યભિચારં યત્તત્કાર્યં સર્વવસ્તુષુ

યદઙ્ગસંકેતમયૈરવ્યક્તૈર્નાસિકાક્ષરૈઃ।
કૃતમોષ્ઠપુટૈર્બદ્ધૈર્મૌનં તત્સિદ્ધિહાનિકૃત્

સ્વયમેવ સ્વબુદ્ધ્યા યત્સર્વવસ્તુષુ વર્તતે।
શબ્દૈરનુપદિષ્ટૈસ્તુ તન્મૌનં સર્વસિદ્ધિદમ્

કરશુદ્ધિં તતઃ કુર્યાદ્યથાવ(ત)દવધારય।
દ્વે તલે હસ્તપૃષ્ઠે દ્વે સર્વાશ્ચાઙ્ગુલયસ્તથા

અસ્ત્રમન્ત્રેણ સંશોધ્ય ધ્યાનમુદ્રાન્વિતેન તુ।
કૃત્વૈવં કરશુદ્ધિં ચ સ્થાનશુદ્ધિં સમાચરેત્

ધ્યાત્વા દેવં જ્વલદ્રપં સહસ્રાર્કસમપ્રભમ્।
જ્વાલાકોટિસમાકીર્ણં વમન્તં જ્વલનં મુખાત્

તેન સંપૂરયેત્ સર્વમાબ્રહ્મભવનાન્તિમમ્।
દિગોઘં પ્રજ્વલન્તં ચ ભાવયેન્મન્ત્રતેજસા

ક્ષ્મામણ્ડલમિદં સર્વં સ્મરેત્ પક્વં ચ વહ્નિના।
મન્ત્રજેન દ્વિજશ્રેષ્ઠ! મૃણ્મયં ભાજનં યથા

સ્થાનશુદ્ધિર્ભવત્યેવં સુધાકલ્લોલસેચનાત્।
ભાવયેદથ દિગ્બન્ધં કુર્યાદાસ્યે તુ પાવકમ્

કિરન્તમસ્ત્રમન્ત્રં ચ બાહુભ્યાં દક્ષિણેન વા।
દિગ્વિદિક્ષુ ચ સર્વત્ર વિરેચ્ય સ્વાસનાદ્બહિઃ

શરજાલચિતાકારં પ્રાકારં બન્ધયેદ્બુધઃ।
યદ્વા તુ પૂર્વવત્ કુર્યાદ્દિગ્બન્ધં હૃદયાદિકૈઃ

અસ્ત્રેણ વૈ વિદિગ્બન્ધં નેત્રેણ તુ અથોર્ધ્વતઃ।
આદિત્યાયુતદીપ્તેન જ્વલત્કઞ્ચુકરૂપિણા

કવચેન તુ તર્જન્યા રક્ષાર્થમવકુણ્ઠયેત્।
એવં કૃત્વા તુ દિગ્બન્ધં પ્રાણાયામમથારભેત્

પ્રમાથિનો દૃઢસ્યાથ ચઞ્ચલસ્ય તુ ચેતસઃ।
સમાધિયોગ્યતાસિદ્ધ્યૈ પ્રાણાદિવિજયાય ચ

તમોનિ(બર્હણાર્થં ચ)ર્હરણાર્થાશ્ચ કુર્યાત્ પ્રાણાયતીરથ।
શરીરે નાડિસંસ્થાનં તથા પ્રાણાદિસંસ્થિતમ્

પ્રાણાયામસ્વરૂપં ચ જ્ઞાત્વા યામાન્ સમાચરેત્।
નાડીચક્રં પ્રવક્ષ્યામિ યથાવન્મુનિપુઙ્ગવ!

નાડીનાં કન્દનાભિઃ સ્યાદુત્પત્તિસ્થાનમુત્તમમ્।
દ્વિસપ્તતિસહસ્રાણિ નાડયોઽન્તર્વ્યવસ્થિતાઃ

તિર્યગૂર્ધ્વમધશ્ચૈવ દેહં વ્યાપ્ય વ્યવસ્થિતાઃ।
આગ્નેયાઃ સૌમ્યરૂપાશ્ચ સૌમ્યાગ્નેયાસ્તથૈવ ચ

આગ્નેયા ઊર્ધ્વવદનાઃ સૌમ્યસંજ્ઞા અધોમુખાઃ।
તિર્યગ્ગતા નાડયસ્તુ સૌમ્યાગ્નેયા ઉદાહૃતાઃ

નાડીનામપિ સર્વાસાં પ્રધાના દશ નાડયઃ।
ઇડા ચ પિઙ્ગલા ચૈવ સુષુમ્ના ચોર્ધ્વગામિની

ગાન્ધારી હસ્તિજિહ્વા ચ પૂષા ચૈવ યશસ્વિની।
અલમ્બુસા કુહૂશ્ચૈવ કો(કે)શિની દશમી સ્મૃતા

સુષુમ્નાખ્યા મધ્યનાડી કન્દાદૂર્ધ્વપ્રવાહિની।
મધ્યનાડ્યાઃ સુષુમ્નાયા વામદક્ષિણતઃ સ્થિતે

ઇડપિઙ્ગલસંજ્ઞે દ્વે તે તુ નાસાપુટાવધી।
પુરતઃ પૃષ્ઠતસ્તસ્યા ગાન્ધારી હસ્તિજિહ્વકે

વામેતરાક્ષ્યવધિકે કન્દદેશાત્ સમુત્થિતે।
પૂષાયશસ્વિન્યાખ્યે દ્વે સવ્યાન્યશ્રોત્રનિષ્ઠિતે

કન્દાદ્વૈ પાદમૂલાન્તા સંસ્થિતા સ્યાદલમ્બુસા।
કુહૂર્મેઢ્રાન્તપર્યન્તા પાદાઙ્ગુષ્ઠે તુ કોશિની

શુક્લેડા પિઙ્ગલા રક્તા ગાન્ધારી પીતવર્ણકા।
હસ્તિજિહ્વા કૃષ્ણરૂપા પૂષા સ્યાત્ કૃષ્ણપીતકા

યશસ્વિની શ્યામવર્ણા બભ્રુવર્ણા હ્યલમ્બુસા।
કુહૂરરુણસંકાશા કોશિની હ્યઞ્જનપ્રભા

એવં દશપ્રધાનાસ્તુ નાડયઃ પરિકીર્તિતાઃ।
વાયવો દશ સંપ્રોક્તાઃ શરીરે નાડિષુ સ્થિતાઃ

પ્રાણોઽપાનઃ સમાનશ્ચ ઉદાનો વ્યાન એવ ચ।
નાગઃ કૂર્મશ્ચ કૃકરો દેવદત્તો ધનઞ્જયઃ

ઇડાખ્યા વહતિ પ્રાણં ગાન્ધાર્યાખ્યા અપાનકમ્।
અલમ્બુસા સમાનં તુ કુહૂર્વ્યાનં દ્વિજોત્તમ!

ઉદાનં તુ સુષુમ્નાખ્યા પિઙ્ગલા નાગસંજ્ઞિતમ્।
પૂષા વાયું તુ કૂર્માખ્યં કૃકરં તુ યશસ્વિની

હસ્તિજિહ્વા દેવદત્તં કોશિની તુ ધનઞ્જયમ્।
વિદ્રુમાભૌ પ્રાણનાગાવિન્દ્રકોપોપમાવુભૌ

કૂર્માપાનૌ ખસંકાશૌ સમાનકૃકરાવુભૌ।
કૢઞ્જલ્કસદૃશૌ દેવદત્તોદાનૌ ધનંજયઃ

વ્યાનશ્ચ ફેનવર્ણાભઃ સર્વશાસ્ત્રેષુ નિશ્ચયઃ।
અથ પ્રાણાયતિઃ--સા ચ નિશ્વાસોચ્છ્વાસયોર્ગતેઃ

સ્તમ્ભનં તત્ર નિશ્વાસો બાહ્યવાતોપયોગિના।
ઘ્રાણેનાનયનં વાયોરન્તઃ કોષ્ઠાનિલસ્ય ચ

બહિર્નિષ્કાસનં નાસ્યા ઉચ્છ્વાસો બુદ્ધિપૂર્વકમ્।
અભ્યન્તરા સ્તમ્ભવૃત્તિર્વાયોરન્તઃ પ્રપૂરણમ્

બાહ્યં તુ તદ્વત્ પ્રથમં પ્રાણસંરોધનં વિદુઃ।
અભ્યન્તરાદ્‌દ્વિતીયસ્તુ સ્તમ્ભવૃત્તિસ્તૃતીયકમ્

બાહ્યા તત્રાધમા પ્રાણધારણા મધ્યમા મતા।
અભ્યન્તરા સ્તમ્ભવૃત્તિરુત્તમા ધારણા મતા

સદા નિશ્વાસરૂપા તુ બાહ્યા રેચકમુચ્યતે।
અભ્યન્તરા સમુચ્છ્વાસરૂપા સંપૂરકસ્તથા

શ્વાસોચ્છ્વાસનિરોધાત્મા સ્તમ્ભવૃત્તિસ્તુ કુમ્ભકઃ।
એકદ્વિત્રિભિરુદ્ઘાતૈર્મૃદુમધ્યમતીક્ષ્ણકાઃ

ક્રમેણૈતે ભવન્ત્યત્ર પ્રાણાદેર્નાભિદેશતઃ।
ઉદ્ગતસ્યાહતિઃ પૂર્વમુદ્‌ઘાતઃ સ્યાદ્‌દ્વિતીયકમ્

નિવૃત્તિરુદરાદૂર્ધ્વં તસ્ય ચાથ તૃતીયકમ્।
અન્યત્ર નિગ્રહોઽસ્યેહ(સ્યૈવ) મૃદુઃ પૂર્વોઽથ મધ્યમઃ

દ્વિતીયસ્તુ તૃતીયોઽથ તીક્ષ્ણસ્સ્વેદાદિકારણમ્।
પ્રાણાયામગણં કુર્યાત્ પૂર્વમસ્ત્રેણ રેચકમ્

તત્ર દ્વાદશમાત્રસ્તુ રેચકઃ પૂરકઃ સ્મૃતઃ।
ચતુર્વિશતિમાત્રસ્તુ ષટ્‌ત્રિંશન્માત્રકં વિદુઃ

કુમ્ભકં ચાથ ભૂયોઽપિ કેવલાનિલનિઃસૃતિઃ।
યા સા પ્રાણાયતિઃ સાઽપિ રેચકાખ્યા વિધીયતે

માત્રાવ્યતિક્રમાન્ન્યૂના વિપર્યાસે તુ સાઽસ(ધ)મા।
તસ્માન્માત્રાવિશેષેણ જ્ઞાતવ્યા પ્રાણજિષ્ણુના

જાનું પ્રદક્ષિણીકૃત્ય ન દ્રુતં ન વિલમ્બિતમ્।
કુર્યાદઙ્ગુલિવિસ્ફોટં સા માત્રા પરિકીર્તિતા

પ્રાણાયમગણં કુર્યાત્ પૂર્વમસ્ત્રેણ રેચકમ્।
પૂરકં હૃદયેનાથ નેત્રમન્ત્રેણ કુમ્ભકમ્

પ્રાગુક્તેનાચરેદ્ભૂયો રેચકં દ્વિજસત્તમ!।
વામેતરાઙ્ગુલીભ્યાં તુ પિદધદ્વામનાસિકામ્

નાભિદેશસ્થિતં ધ્યાયેન્મૂલમન્ત્રેણ વૈ હરિમ્।
વાસનાદોષસંમિશ્રાન્ દશપ્રાણાન્ સગર્ભકાન્

અગર્ભશ્ચ સગર્ભશ્ચ પ્રાણાયામો દ્વિધા મતઃ।
જપધ્યાનં વિનાઽગર્ભઃ સગર્ભસ્તદ્યુત(ત્સમ)શ્ચ યઃ

અગર્ભાદ્ગર્ભસંયુક્તઃ પ્રાણાયામઃ શતાધિકઃ।
આકૃષ્યાસ્ત્રં સમુચ્ચાર્ય દક્ષિણઘ્રાણતો બહિઃ

રેચયેદ્વાતચક્રં તુ દશનાડીષ્વવસ્થિતમ્।
માત્રયૈકૈકયાઽન્યોન્યં મોચયિત્વાઽત્ર પૂષિ(ર્વિ)કામ્

દ્વાભ્યાં તુ પિઙ્ગલાં દ્વાભ્યાં બહિર્નાભ્યાસ્તુ રેચયેત્।
વિરેચ્યૈવં હરિં તાવત્ સંસ્થાપ્યાદાય પાવકમ્

વાતચક્રસ્થિતં ધ્યાયેત્તમેવાન્તઃ પ્રવેશયેત્।
દક્ષિણાઙ્ગુષ્ઠતો દ્વારં પિદધદ્વામનાસયા(સિકામ્)

હરિં સવાતચક્રં તં માત્રાભ્યામિડયોચ્ચરન્।
હૃન્મન્ત્રમન્તઃ સંવેશ્ય તં ધ્યાત્વા હૃદયે સ્થિતમ્

માત્રાચતુષ્ટયેનાથ તેન વાતેન પિઙ્ગલામ્।
દ્વાભ્યાં સુષુમ્નાં ગાન્ધારીં દ્વિદ્વિકાભિસ્તુ પૂષિકામ્

દ્વાભ્યાં દ્વાભ્યાં હસ્તિજિહ્વાલમ્બુસે ચ યશસ્વિનીમ્।
કોશિનીં ચ કુહૂં ચૈવ ક્રમાત્ સંપૂરયેત્ (યન્) ગતીઃ

નાસાપુટાદિકાદૂર્ધ્વં નેત્રેણાસીત કુમ્ભવત્।
ષટ્‌ત્રિંશદ્ભિસ્તુ માત્રાભિરથ નાભ્યગ્નિમિશ્રિતૈઃ

પરિભ્રમદ્ભિઃ સર્વત્ર તૈર્વાતૈર્દોષસંહતીઃ।
ધ્યાત્વા નિરસ્તા નાડીશ્ચ શોધિતાસ્તુ શનૈઃ શનૈઃ

કેવલં વાતચક્રં તુ બહિઃ પ્રાગ્વદ્વિરેચયેત્।
યદ્વા ષોડશમાત્રા સ્યાદ્રેચકે દ્વિગુણઃ સ્મૃતઃ

પૂરકઃ કુમ્ભકોઽપિ સ્યાત્ સચતુઃષષ્ટિમાત્રકઃ।
નાડીસ્તા મોચયેત્ પ્રાગ્વત્ ષણ્માત્રાભિસ્તુ પિઙ્ગલામ્

નાડીસ્તુ દશ તન્ત્રીભિઃ પઞ્ચમાત્રાભિરર્જયેત્।
પ્રાણાયામમિદં પ્રોક્તમુત્તમાદિવિભેદતઃ

ત્રિપ્રકારે વિધાનેઽત્ર યથાસંભવમાચરેત્।
પ્રાણાયામત્રયં કૃત્વા પઞ્ચ વા સપ્ત વાઽથવા

ભવેત્ પ્રાણજયઃ પુંસઃ પ્રાણાયામઃ સ ઉચ્યતે।
તતસ્તુ કાયશુદ્ધ્યર્થં વર્ણં ભૌમાદિ વિન્યસેત્ । 139 ॥
ભૂતશુદ્ધિં શ્રૃણુ મુને! યથાવદનુપૂર્વશઃ।
પૃથ્વ્યપ્તેજોનિલાકાશં શરીરં ભૂતપઞ્ચકમ્

ઇન્દ્રજાલોપમં વિદ્ધિ જ્ઞાનાદ્યૈરુજ્જ્ઞિતં ગુણૈઃ।
મલિનં ચાસ્વતન્ત્રં ચ રેતોરક્તોદ્ભવં ક્ષયિ

યાવન્ન શોધિતં સમ્યગ્ધારણાભિર્નિરન્તરમ્।
તાવદેતદયોગ્યં સ્યાન્મન્ત્રન્યાસાદિવસ્તુષુ

પઞ્ચભિર્ધારણાભિર્વા દ્વાભ્યા વા શોધયેત્તનુમ્।
સુષુમ્નાદક્ષિણદ્વારાન્નિર્ગમય્ય હરિં બહિઃ

સહસ્રરવિસઙ્કાશં વૃત્તમણ્ડલમધ્યગમ્।
તપ્તકાઞ્ચનવર્ણાભમાસીનં પરમે પદે

મન્ત્રાત્માનં તુ તં ધ્યાત્વા હ્યુપરિ દ્વાદશાઙ્ગુલે।
પ્રભાચક્રં તુ તદધસ્તત્વાધિષ્ઠાતૃસંયુતમ્

નિષ્કલં મન્ત્રદેહં તુ ધ્યાત્વા તુ તદધઃક્રમાત્।
તુર્યશ્રાં પીતલાં ભૂમિં ચિન્તયેદ્વજ્રલાઞ્છિતામ્

શબ્દાદ્યૈઃ પઞ્ચભિર્યુક્તાં નગદ્રુમસમાકુલામ્।
પુરપ્રાકારસુસરિદ્‌દ્વીપાર્ણવપરિષ્કૃતામ્

સંવિશન્તીં સ્મરેદ્બાહ્યાત્ પૂરકેણ સ્વવિગ્રહે।
પ્રોચ્ચરંશ્ચૈવ તન્મન્ત્રં વિશ્રાન્તામથ ચિન્તયેત્

જાન્વોઃ પાદતલં યાવત્તયા વ્યાપ્તં ક્રમેણ તુ।
કુમ્ભકેન દ્વિજશ્રેષ્ઠ! મન્ત્રમૂર્તૌ સ્વકે તતઃ

શનૈઃ શનૈર્લયં યાતાં ગન્ધશક્તૌ ચ મન્ત્રરાટ્।
ગન્ધશક્તિં ચ તાં પશ્ચાદ્રેચકેન બહિઃ ક્ષિપેત્

તોયાખ્યે ચ મહાધારે, તતસ્તોયં ચ વૈભવમ્।
સસમુદ્રસરિત્સ્રોતોરસષટકં ચ સૌષધિમ્

યાન્યન્યાન્યમ્બુભૂતાનિ ભૂતાનિ ભુવનાન્તરે।
અર્ધચન્દ્રસમાકારં કમલધ્વજશોભિતમ્

વારુણં વિભવં બાહ્યે ધ્યાત્વા તેનાથ વિગ્રહમ્।
સંપૂર્ય પૂરકાખ્યેન કરણેન શનૈઃ શનૈઃ

ઊરુમૂલાચ્ચ જાન્વન્તં શારીરં મણ્ડલં સ્વકમ્।
તેનાખિલં તુ સંવ્યાપ્તં કુમ્ભકેન સ્મરેદ્‌દ્વિજ!

તન્મધ્યે વારુણં મન્ત્રં ધારણાખ્યં વિચિન્ત્ય ચ।
અમ્મયં વિભવં સર્વં તન્મન્ત્રે વિલયં ગતમ્

તતસ્તં રસશક્તૌ ચ સા શક્તિર્વહ્નિમણ્ડલે।
રેચકેન વિનિક્ષિપ્ય તતો વાહ્નં ચ વૈભવમ્

ત્રિકોણભુવનાકારં દીપ્તિમદ્ભિર્વિભૂષિતમ્।
વિદ્યુચ્ચન્દ્રાર્કનક્ષત્રમણિરત્નૈશ્ચ ધાતુભિઃ

સ્વપ્રકાશશરીરૈસ્તુ અશરીરૈશ્ચ ખેચરૈઃ।
ચિહ્નિતં સ્વસ્તિકૈર્દીપ્તૈર્ધ્યાત્વૈવં વિભવં મહત્

તૈજસં મુનિશાર્દૂલ! તન્મન્ત્રં ચાથ સંસ્મરેત્।
તન્મણ્ડલાન્તરસ્થં તુ પ્રોચ્ચરન્ વૈ તમેવ હિ

પ્રવિષ્ટં પૂર્વવદ્ધ્યાયેત્તેનૈવ કરણેન તુ।
આનાભેઃ પાયુપર્યન્તં વ્યાપ્તં કૃત્વાઽવધાર્ય ચ

તં વિપ્ર! વિભવં સર્વં તૈજસં પરિભાવયેત્।
તન્મન્ત્રવિગ્રહે શાન્તં તન્મત્રં ચાનલાત્મકમ્

રૂપશક્તૌ લયં યાતં શક્તિઃ સંવિન્મયી ચ સા।
તયા મન્ત્રશરીરં સ્વં સ્વશક્ત્યા વિલયીકૃતમ્

રેચકેન તુ તાં શક્તિં વાય્વાધારે બહિઃ ક્ષિપેત્।
તતસ્તુ વાયવીયં વૈ વિભવં બાહ્યતઃ સ્મરેત્

વૃત્તં રાજોપલાભં તુ બિમ્બૈર્યુક્તં તુ(સ્વ)તૈજસૈઃ।
પૂર્ણં નાનાવિધૈર્ગન્ધૈરનેકૈસ્તદ્ગુણૈસ્તથા

સ્વમન્ત્રેણ સમાક્રાન્તં ધારણાખ્યેન સંસ્મરેત્।
તથા સ્વરૂપં તન્મન્ત્રં ધ્યાત્વોચ્ચાર્ય સમાહરેત્

પૂર્વોક્તકરણેનૈવં ઘ્રાણાગ્રેણ શનૈઃ શનૈઃ।
આકણ્ઠં નાભિદેશાન્તં તેન વ્યાપ્તં તુ ભાવયેત્

પ્રાગુક્તકરણેનૈવ વાયવ્યં વિભવં તુ તમ્।
અધિષ્ઠાતૃલયં યાતં સ્મૃત્વા તં ચ મહામતે!

સ્પર્શાખ્યાયાં મહાશક્તૌ તાં શક્તિમવિનશ્વરીમ્।
વ્યાપ્તિં નિત્યામનિત્યાં ચ સ્વશક્તિવિભાવાન્વિતામ્

શબ્દાખ્યે તુ મહાધારે નિક્ષિપેદ્વ્યોમમણ્ડલે।
ધ્યાત્વાઽથ વિભવં સર્વં વ્યોમાખ્યં વિગ્રહાદ્વહિઃ

નાનાશબ્દસમાકીર્ણં નીરૂપં ચાઞ્જનપ્રભમ્।
અવિગ્રહૈઃ શબ્દમયૈઃ પૂર્ણં સિદ્ધૈરસંખ્યકૈઃ

તન્મધ્યે ધારણામન્ત્રં વ્યોમાખ્યં સંસ્મરેદ્‌દ્વિજ!।
ધારયન્તં સ્વમાત્માનં સ્વસામાર્થ્યેન સવદા

શબ્દમાત્રમરૂપં તુ વ્યાપકં વિભવેષ્વપિ।
ધિયા ચ સંપરિચ્છિન્નં કૃત્વા વિન્યસ્ય વિગ્રહે

પ્રાગુક્તકરણેનૈવ તેન વ્યાપ્તં ચ ભાવયેત્।
આકણ્ઠાદ્બ્રહ્નરન્ધ્રાન્તં વ્યોમાખ્યવિભવેન ચ

સન્ધાર્ય કુમ્ભકેનૈવ યાવત્કાલં તુ યોગિના।
ધ્યાયેત્ પરિણતં પશ્ચાત્ સ્વમન્ત્રે તુ મહામુને!

વ્યોમાખ્યં ધારણામન્ત્રં શક્તૌ પિરણતં સ્મરેત્।
(ઘ્રાણોપસ્થૌ ધરણ્યાં ચ રસનાપાયુતોયકે

દૃષ્ટિપાદૌ હુતવહે ત્વક્કરૌ વાયુમણ્ડલે।
વાક્ચ્છ્રુતી વ્યોમતત્વે તુ લયસ્યાદૌ સહ સ્મરેત્)

તાં શક્તિં બ્રહ્મરન્ધ્રેણ પ્રયાન્તીમનુભાવયેત્।
યુક્તાં શક્તિચતુષ્કેણ ગન્ધાદ્યેનાવિનશ્વરીમ્

આશ્રયેન્નિષ્કલં મન્ત્રં તત્વાધિષ્ઠાતૃસંયુતમ્।
સમન્ત્રં વિભવં ભૌતમેવમસ્તં નયેત્ ક્રમાત્

ચૈતન્યં જીવભૂતં યત્ પ્રસ્ફુરત્તારકોપમમ્।
ભાવનીયં તુ વિશ્રાન્તં નિઃસૃતં ભૂતપઞ્જરાત્

નિષ્પ્રપઞ્ચે પરે મન્ત્રે પઞ્ચશક્ત્યાખ્યવિગ્રહે।
અનેન ક્રમયોગેન જીવ આત્માનમાત્મના(મ્)

ઈક્ષેત તદ્ધૃદાકાશે અચલં સૂર્યવર્ચસમ્।
સ્ફુરદ્‌દ્યુતિભિરાકીર્ણમીશ્વરં વ્યાપકં પરમ્

તતો મન્ત્રશરીરસ્થઃ સમાધિં ચાભ્યસેત્ પરમ્।
ગન્ધતન્માત્ર પૂર્વાભિર્યુક્તત્વાત્ પઞ્ચશક્તિભિઃ

હેયં ચેત્થમિદં બુદ્ધ્વા યદા તત્સ્થાનબૃંહિતઃ।
અતૃપ્તોઽકૃતકૃત્યશ્ચ મન્ત્રહૃત્પદ્મસેવનાત્

ષટ્‌પદો હ્યાત્મતત્વશ્ચ જ્ઞાનરજ્જ્વવલમ્બ્ય ચ।
હૃત્કોટરોર્ધ્વાન્નિર્યાન્તં સ્વાત્માનં સ્વાત્મના સ્મરેત્

ભારૂપનાડિમાર્ગેણ મન્ત્રવહ્નેઃ શિખા હિ સા।
પદ્મસૂત્રપ્રતિકાશા સુષુમ્ના ચોર્ધ્વગામિની

તદ્બ્રહ્મરન્ધ્રગાં સ્મૃત્વા સુપથા તેન સત્તમ!।
શનૈઃશનૈઃસ્વમાત્માનં રેચયેજ્જ્ઞાનવાયુના

માન્ત્રં કરણષટ્‌કં ચ એવમવ્યાપકં ત્યજેત્।
પ્રાપ્નુયાચ્ચ તદૂર્ધ્વાત્તુ યઃ પરાત્ પ્રભુવિગ્રહાત્

ઉદિતો દ્વિજશાર્દૂલ! તેજઃ પુઞ્જો હ્યનૂપમઃ।
તત્પ્રભાચક્રનાભિસ્થસ્વાનન્દાનન્દનન્દિતઃ

એવં પદાત્પદસ્થસ્ય હ્યાત્મતત્વસ્ય વૈ તતઃ।
તત્વનિર્મુક્તદેહસ્ય કેવલસ્ય ચિદાત્મનઃ

ઉદેતિ મહદાનન્દઃ સા શક્તિર્વૈષ્ણવી પરા।
અલુપ્તકર્મકર્તારં જીવં કૃત્વા તમાત્મસાત્

યત્રોદિતા ચ તત્રૈવ પુનરેવાવતિષ્ઠતે।
તચ્ચ સંકલ્પનિર્મુક્તમવાચ્યં વિદ્ધિ સત્તમ!

એવં સ્વસ્થાનમાસાદ્ય ત્યક્ત્વા ભૌતં ચ વિગ્રહમ્।
તત્ર સ્થિતો દહેત્ પિણ્ડં શક્તિતન્માત્રવર્જિતમ્

ષાટ્‌કૌશિકમસારં ચ નિર્દણ્ડ(ગ્ધ)તૃણરૂપિણમ્।
ઇચ્છાનિર્મથનોત્થેન મન્ત્રજેન તુ વહ્નિના

તેનાઙ્‌ઘ્રિદેશાદારભ્ય તં પિણ્ડં જ્વલિતં સ્મરેત્।
દક્ષિણાઙ્‌ઘ્રેરથાઙ્ગુષ્ઠપ્રાન્તદેશે શિખાક્ષરમ્

ધ્યાત્વા યુગાન્તહુતભુગ્રૂપજ્વાલાશતાવૃતં।
તેન સ્વવિગ્રહં ધ્યાયેત્ પ્રજ્વલન્તં સમન્તતઃ

નાભિકન્દાન્તરોદ્દેશે નેત્રમન્ત્રેણ પાવકમ્।
ધ્યાયેજ્જ્વાલાગણોપેતં નિનયેત્તેન ભસ્મસાત્

દહનેન સ્વકં દેહ હૃન્મન્ત્રં ભાવયંસ્તતઃ।
દેહજાં ભાવયેજ્જ્વાલાં મન્ત્રનાથે લયં ગતામ્

ભસ્મરાશિસમપ્રખ્યં શાન્તાગ્નિં તમનુસ્મરેત્।
(સાહલાદેન સુસૂક્ષ્મેણ વ્યાપિનોંકારપૂર્વિણા

નમોઽન્તેન તુ તદ્ભસ્મપાતં ધ્યાનાન્વિતસ્તતઃ।)
તદ્વાચકેન તદ્ભસ્મ યાતં ધ્યાત્વા ઇતસ્તતઃ

તતઃ સમન્ત્રં તદ્બિમ્બં પૂર્ણચન્દ્રાયુતોપમમ્।
ધ્યાત્વા તન્નિઃસૃતેનૈવ ત્વમૃતૌઘેન ચામ્બરાત્

પ્લાવયેદ્દેહજાં ભૂતિં સર્વં ધ્યાયેત્ સુધાત્મકમ્।
તત્રાધારમયીં શક્તિં મધ્યે વિન્યસ્ય વૈષ્ણવીમ્

બીજભૂતાં ચ સર્વસ્ય તદુત્થં ચામ્બુજં સ્મરેત્।
ષડધ્વં તત્વભૂતં ચ સિતં તેજોમયં શુભમ્

મણ્ડલત્રિતયાકીર્ણં સ્ફુરત્કિરણભાસ્વરમ્।
મન્ત્રાત્માનં ચ તન્મધ્યે ધ્યાયેન્નારાયણં પ્રભુમ્

નિષ્કલં કેવલં શુદ્ધં પઞ્ચસન્મન્ત્રવિગ્રહમ્।
તન્મન્ત્રશક્તિભિર્ભૂયો ભાવયેન્મૂર્છિતં દ્વિજ!

વ્યોમાદિપઞ્ચભૂતીયં માન્ત્રમીશ્વરપઞ્ચકમ્।
તેભ્યોઽથ પ્રસરન્તં ચ વ્યોમાદ્યં વિભવં સ્મરેત્

સંયોગજનિતં પિણ્ડં ધ્યાયેદ્વિભવપઞ્ચકાત્।
સહસ્રસૂર્યસંકાશં શતચન્દ્રગભસ્તિમત્

નિર્મલસ્ફટિકપ્રખ્યં જરામરણવર્જિતમ્।
જનિત્વૈવં સ્વપિણ્ડં તુ પરમં ભોગમોક્ષયોઃ

સાધનં મુનિશાર્દૂલ! સહજં સર્વદેહિનામ્।
તમાસાદ્ય ક્રમેણૈવ સિસૃક્ષાલક્ષણેન ચ

સ્વપદાન્નિસ્તરઙ્ગાચ્ચ કૃત્વા શક્ત્યા સહોદયમ્।
સ્વાનન્દં ચ મહાનન્દાત્ સ્વાનન્દસ્યાપ્યપાશ્રયાત્

મારીચં નાભસં ચક્રં તસ્માદ્રૂપં સ્વકં ચ યત્।
સૂર્યકોટિકરાભાસં પ્રસ્ફુરન્તં સ્વભાસસા

કદમ્બગોલકા(આ)કારં નિશામ્બુકણનિર્મલમ્।
એવમાત્માનમાનીય સ્વસ્થાનાત્ સ્વાત્મના દ્વિજ!

વિશેન્મન્ત્રશરીરં સ્વં બ્રહ્મરન્ધ્રેણ પૂર્વવત્।
જ્યોત્સ્નાનાડીપથેનૈવ પુર્યષ્ટકકજાન્તરમ્

સ્વવાચકં ભાવયન્ વૈ ધ્વનિના નિષ્કળેન તુ।
તતસ્તુ નિષ્કલાન્મન્ત્રાદ્યાવદ્ભૌતં ચ વિગ્રહમ્

પઞ્ચકં ચાભિમાનં તુ આસાદ્યાલોકવિગ્રહમ્।
સ્વમન્ત્રાદમૃતૌઘેન સેચયેદ્વિગ્રહં સ્વકમ્

તતઃ સ્વમન્ત્રં તદ્બિમ્બમાકૃષ્ય હૃદિ વિન્યસેત્।
નિસ્તરઙ્ગા પરા શક્તિર્મહાનન્દમયી ચ સા

સ્વાનન્દાચ્ચ પ્રભાચક્રં રૂપમાત્મીયભાસ્વરમ્।
સૌષુમ્નસ્તાદૃશો માર્ગઃ પિણ્ડમન્ત્રશ્ચ નિષ્કલઃ

સત્યાદ્યો મન્ત્રશક્ત્યોઘો ધારણેશ્વરપઞ્ચકમ્।
તેષાં વિભવસઙ્ઘો યઃ પિણ્ડસ્તત્સામુદાયિકઃ

સ્મરેલ્લોલીકૃતં સર્વમપૃથક્ ચ પૃથક્ સ્થિતમ્।
સ્થૂલસૂક્ષ્મપરાખ્યેન ત્રિવિધેન તુ સત્તમ!

કરણેનોદિતા સમ્યક્ શુદ્ધિરેષા ચ ભૌતિકી।
શોધિતૈઃ પઞ્ચભિર્ભૂતૈઃ પૃથિવ્યાદ્યૈઃ ખપશ્ચિમૈઃ

ઘ્રાણજિહ્વાક્ષિત્વક્‌છ્રોત્રરૂપજ્ઞાનેન્દ્રિયાણિ ચ।
ઉપસ્થપાયુપાદાખ્યપાણિવાગાત્મકાનિ ચ

કર્મેન્દ્રિયાણિ પઞ્ચૈવ શોધિતાનિ ભવન્તિ હિ।
તત્રાપિ પૂરકાદીનાં કાલ આયામવત્સ્મૃતઃ

ધારણાપઞ્ચકેનૈવં મુખ્યકલ્પે પ્રકીર્તિતા।
અનુકલ્પે તુ તાં વક્ષ્યે યથાવદ્વિનિબોધ મે

ક્ષ્માજલાનલવાય્વાખ્યનાભસીયં મહામતે!।
ધારણાપઞ્ચકં ચૈવ સંક્ષિપ્તં વિહિતં દ્વયમ્

દહનાપ્યાયનાચ્ચૈવ યદા દેહાત્ સ્વશુદ્ધયે।
નાભિક્ષેત્રગતં ધ્યાયેન્મારુતં કવચેન તુ

નયેદ્દેહગતં તેન શોષભાવં રસં દ્વિજ!।
નાભિકન્દાન્તરોદ્દેશે નેત્રમન્ત્રેણ પાવકમ્

ધ્યાયેજ્જ્વાલાગણોપેતં નિનયેત્તેન ભસ્મસાત્।
દહનેન સ્વકં દેહં હૃન્મન્ત્રં ભાવયંસ્તતઃ

તિષ્ઠેદ્ગગનમાશ્રિત્ય શિરોમન્ત્રેણ ભાવયેત્।
જલં મુક્તાફલસ્વચ્છં તદુદ્ભૂતમથ સ્મરેત્

શિખામન્ત્રેણ કમલં વસુધાગુણલક્ષણમ્।
તદધિષ્ઠાતૃભાવેન નયેદાત્મનિ સત્તમ!

ધ્યાયેત્તદુત્થિતં કોશં ભૂતતત્વમયં વપુઃ।
હૃદયાદીન્ સ્મરન્ પઞ્ચતત્વાનાં કારણાત્મનામ્

તતઃ સમાચરેન્ન્યાસં તસ્મિન્ ધ્યાનોત્થિતે પુરે।
મુખ્યાનુકલ્પભેદેન ભૂતશુદ્ધિઃ પ્રક્રીર્તિતા

ઇતિ શ્રીપાઞ્ચરાત્રે પારમેશ્વરસંહિતાયાં ક્રિયાકાણ્ડે સમાધિવ્યાખ્યાનં નામ તૃતીયોઽધ્યાયઃ ॥