પરમેશ્વરસંહિતા · અધ્યાય 25

॥ શ્રીઃ ॥
પઞ્ચવિંશોઽધ્યાયઃ
સનકઃ ---
ભગવન્! સમ્યગાખ્યાતં સુદર્શનનૃસિહ્નયોઃ।
મન્ત્રરૂપં મહાયન્ત્રં ભજતામીપ્સિતપ્રદમ્

તસ્માદ્ભજનરૂપં ચ વદ સાનુગ્રહોઽસિ મે।
શાણ્ડિલ્ય :---
હિતાય સર્વલોકાનાં યન્ત્રમેતદુદાહૃતમૂ

વિધિના પૂજિતો યેન સર્વં તેન સમાપ્યતે।
મયા તે શ્રોતુકામાય વષ્યતે યજનક્રમઃ

પ્રાગ્વત્સ્નાનાદિકં કૃત્વા પ્રવિશ્ય યજનાલયમ્।
પ્રક્ષાલ્ય પાદાવાચમ્ય સોત્તરીયઃ સ્વલંકૃતઃ

ધૃતોર્ધ્વપુણ્ડ્રઃ કુસુમૈઃ દ્વાર્‌સથાનભ્યર્ચ્ય પૂર્વવત્।
કવાટોદ્ધાટનં કૃત્વા પ્રવિશ્યાભ્યન્તરે વિભુમ્

પ્રણિપત્ય ચ ગાયત્ર્યા પાણિપ્રક્ષાળનાદિમમ્।
અર્ચાયાં વિષ્ટરે યન્ત્રે કૃત્વા માર્ગત્રયંઽ તતઃ

પ્રાસાદં શોધયિત્વાઽસ્ય પુરતઃ ફલકાદિકે।
પ્રોક્ષિતે ચાસ્ત્રમન્ત્રેણ સંમુખં રુચિરાસને

સમાસીનઃ સ્વપાર્શ્વસ્થ યાજ્ઞીયં ચાધિવાસનમ્।
કરશુદ્ધિં સ્થાનશુદ્ધિં કૃત્વાઽસ્ત્રેણ યથાપુરમ્

પાણિભ્યામુક્તમન્ત્રેણ સંયુક્તેનાસ્ત્રમુદ્રયા।
પૂજાસ્થાનગદાન્ વિઘ્નાન્ બાહ્યતોઽદૃશ્યવિગ્રહાન્

વિરેચ્ય બન્ધનં કુર્યાત્ દિક્ષુ ચૈવ વિદિક્ષુ ચ।
કવચેનાવકુણ્ઠ્યાથ પ્રાણાનાયમ્ય પૂર્વવત્

તત્વાનિ ચોપસંહૃત્ય દેહસ્થાન્યાત્મના સહ।
સર્વતત્વવિનિર્મુક્તં વિગ્રહં કેવલં તતઃ

શોધયેદ્ધારણાભિશ્ચ શોષણાદ્યાભિરૂર્ધ્વતઃ।
તુર્યાદ્યન્તે પદે દેવં સુદર્શનતનું સ્મરેત્

બલાત્મનાઽસ્ય મરુતા કવચેન તનું સ્વકામ્।
શોષયિત્વા, દહેદ્દેહં દક્ષાંગુષ્ઠાદ્ય(દેશ)ષતઃ

કલ્પાન્તપાવકજ્વાલા સહસ્રાયુતદીધિતિમ્।
ભાવયિત્વા શિખામન્ત્રં તેન દગ્ધમનુસ્મરેત્

દૃન્મન્ત્રં પૂર્ણચન્દ્રાભમમૃતાસારવર્ષિણમ્।
વામાંગુષ્ઠાગ્રતો ધ્યાત્વા સેચિતં તેન ભાવયેત્

વિનિયુક્તાંસ્તતો મન્ત્રાન્ વર્માદ્યાં છોષણાદિષુ।
મન્ત્રેશ્વરે લયં યાતાનિતિ સઞ્ચિન્ત્ય ભાવયેત્

આનન્દામૃતસંપૂર્ણશીતાંશુશતસપ્રભમ્।
તત્પ્રાન્તૈરમૃતૌઘૈશ્ચ બૃંહિતાં ભાવયેત્તનુમ્

તસ્માત્તત્વાનિ વિન્યસ્ય સંહૃતાનિ યથાક્રમમ્।
સ્વાત્મના તામધિષ્ઠાય મન્ત્રન્યાસં સમાચરેત્

અકારાદિક્ષકારાન્તમાતૃકાં મન્ત્રમાતરમ્।
વિનય્સેત્ કરયોઃ પૂર્વં વિગ્રહેચક્રમાલ્લપન્

કૃત્વૈવં વ્યાપકન્યાસમાદિત્યાતપસપ્રભઃ।
દક્ષેતરક્રમેણૈવ શાખાસુ તલયોરપિ

અંગુષ્ઠાદિકનિષ્ઠાન્તમેકૈકસ્યાસ્ચતુશ્ચતુઃ।
એવં દ્વિવિંશકં ન્યસ્ય તલયોર્દશકં તતઃ

મધ્યે ચ ત્રિ(દિક્) ચતુષ્કે ચ પઞ્ચકં પઞ્ચકં તથા।
પ્રણવદ્વયમધ્યસ્થાન્યેવં ન્યસ્ત્વા કરદ્વયે

વ્યાપકન્યાસપૂર્વં તુ સ્વશરીરેઽપિ વિન્યસેત્।
મૂર્ધ્નઃ પાદતલં યાવત્ પાણિબ્યાં તપનાંશુવત્

વ્યાપયિત્વા તતો ન્યાસં પૃથગેવ સમાચરેત્।
કેશાન્તે વક્ત્રવૃત્તે ચ નેત્રયોઃ શ્રવણદ્વયે

ઘ્રાણરન્ધ્રદ્વયે ગણ્ડદ્વયે દક્ષેતરક્રમાત્।
ઉત્તરાધરયોગેન દન્તયોસ્તચ્છદદ્વયે

મૂર્ધ્નિ ન્યસેત્ સ્વરાનન્યાન્ સવિસર્ગાનનન્તરમ્।
કવર્ગં દક્ષિણે બાહૌ સન્ધિપઞ્ચગતં ક્રમાત્

વામે તથા ચવર્ગં ચ પાદયોર્દક્ષિણાદિતઃ।
સન્ધિગૌ ટતવર્ગૌ ચ પૂર્વવત્તુન્દપાર્શ્વયોઃ

પૃષ્ઠે નાભૌ ચ હૃદયે પવર્ગં ધાતુસપ્તકે।
યાદિસાન્તાનિ વર્ણાનિ હકારં હૃદયાન્તરે

ક્ષકારં હૃદયાકાશે ન્યસ્ત્વૈવં માતૃકાં પુરા।
તતઃ શક્ત્યા પડર્ણં તુ ન્યસેત્ કરશરીરગમ્

કરન્યાસં પુરાવિદ્ધિ તચ્છૃણુષ્વ મુનીશ્વર!।
પુટીકૃતેન તારાભ્યાં મન્ત્રેણૈવ શશક્તિના

નખાન્તં મણિબન્ધાદ્યં પ્રાગ્વત્ પાણિદ્વયં મૃજેત્।
આદ્યન્તે તારશક્ત્યાઢ્ચૈઃ ષડ્ભિર્વર્ણૈઃ સબિન્દુકૈઃ

અઙ્‌ગુષ્ઠાદિકનિષ્ઠાન્તં ન્યસ્ત્વા મધ્યમપર્વસુ।
વિન્યસેત્ કરજાગ્રેષુ ચરમં વર્ણમેવ ચ

એવમર્ણાનિ વિન્યસ્ય હૃદયાદીનિ વિન્યસેત્।
મૂલાગ્રપર્વસ્વઙ્ગાનિ વર્ણન્યાસક્રમેણ તુ

પાણિભ્યામાલભેદ્દેહમામૂર્ધ્નશ્ચરણાવધિ।
કૃત્વૈવં વ્યાપકન્યાસમઙ્ગન્યાસં સમાચરેત્

મૂર્ધ્નિ વક્ત્રે ચ હૃદયે નાભૌ ગુહ્યે ચ પાદયોઃ।
સૃષ્ટિન્યાસો ભવેદેષ સ્યાદઙ્ગોપાઙ્ગવત્ સ્થિતિઃ

પાદયોર્ગુહ્યકે નાભૌ હૃદિ વક્ત્રે ચ મૂર્ધનિ।
પાદાદિશ્ચ શિરોઽન્ત્સ્તુ સંહૃતિન્યાસ ઉચ્યતે

હૃદિ મૂર્ધ્નિ શિખાયાં તુ સ્કન્ધયોઃ કરમધ્યતઃ।
નેત્રયોર્ન્યસનીયાનિ સ્વૈર્મન્ત્રૈરુદિતૈઃ ક્રમાત્

હૃદયાદીનિ વિન્યસ્ય પશ્ચાત્ પાણિતલદ્વયે।
વિનય્સેદસ્ત્રસંઘં ચ અષ્ટકં વા દ્વિરષ્ટકમ્

કિરીટં કૌસ્તુભં માલાં શ્રીવત્સં ચ યથાપુરમ્।
દક્ષિણોત્તરયોરંસે ઇચ્છાશક્તિં સ્વપાર્શ્વયોઃ

ઊરુમૂલે મનસ્તત્વં ન્યસ્ત્વા મન્ત્રમયં સ્વકમ્।
ભાવયેદહમિત્યન્તઃ સુદર્શનવપુર્હરિઃ

ગાયત્ર્યા વર્તયેદ્બાહ્યે સ્વાત્માનં ચક્રમુદ્રયા।
ચક્રજ્વાલાવલિં વિપ્ર! પરિતો મંત્રવિત્તમઃ

ભાવનાજનિતં યાગમાચરેદાદિચોદિતમ્।
નિયમ્ય કરણગ્રામં પ્રાગ્વદ્ વૈ જ્ઞાનગોચરે

આસનં કલ્પયેન્માન્ત્રમામૂલાદ્‌હૃદયાવધિ।
આધારશક્તેરારભ્ય ચિદ્ભાવાસનપશ્ચિમમ્

પુરોક્તં બાવયેદૂર્ધ્વે મન્ત્રૈશ્વર્યં ત્રિવિષ્ટપમ્।
સાધારણમિદં જ્ઞેયં સુદર્શનનૃસિંહયોઃ

પૃષ્ઠભાગેઽવતીર્ણાભ્યાં બહિર્વા હૃદયામ્બરે।
વિષ્ટરાસનસહ્કલ્પકાર્યે ભાવાપનોપહૃત્

હૃત્પઝકર્ણિકોર્ધ્વસ્થા શબ્દબ્રહ્નમયી પુરા।
અક્ષગર્ભગતં નાદં નદન્તી મન્ત્રગર્ભિતમ્

શક્તિઃ શાન્તાત્મનો વિષ્ણોઃ સાધકૈશ્ચ વશીકૃતા।
શબ્દશક્તિઃ સમુદ્ગીતા વિષ્ટરાર્કખમધ્યગા

વર્ણત્વં સમનુપ્રાપ્તા સન્તતિર્નાદરૂપિણી।
અકારાદિક્ષકારાન્તવર્ણપારાવસાનતઃ

નિસ્તરઙ્ગે પરે વ્યોમ્નિ કલનારહિતે શુભે।
તુર્યાતીતે પદે દેવઃ પ્રકાશાનન્દબૃંહિતઃ

સદ્બ્રહ્નવાસુદેવાખ્યઃ પૂર્ણષાડ્‌ગુણ્યવિગ્રહઃ।
મહાવિભૂતિસંપૂર્ણઃ સવશક્તિમયઃ પ્રભુઃ

સંશાન્તપરમાનન્દસ્વરૂપઃ સતતોદિતઃ।
શઙ્ખચક્રાહ્કિતનુર્વરદાભયપાણિકઃ

સહસ્રસૂર્યસઙ્કાશઃ સહસ્રેન્દુગભસ્તિમાન્।
સ્વપ્રકાશૈઃ કિરીટાદ્યૈઃ નૂપુરાન્તૈરલંકૃતઃ

શ્રીવત્સકૌસ્તુભોપેતો વનમાલાવિરાજિતઃ।
પીતકૌશેયબસનઃ પ્રસન્નવદનેક્ષણઃ

દન્તપંક્તિશશિજ્યોત્સ્નાવિદ્યોતિતદિગન્તરઃ।
સેવિતશ્ચ શ્રિયા પુષ્ટ્યા વિશેષાબ્યાં સમન્તતઃ

શઙ્ખચક્રાદિદિવ્યાસ્ત્રૈઃ સર્વતત્ત્વાત્મકૈઃ સદા।
વિજ્ઞાનભાવનાભાવ્યો નિરાશીઃકર્મકારિભિઃ

અભ્યાસયોગસિદ્ધ્યર્થં બહિરન્તશ્ચ નિત્યશઃ।
બિમ્બપીઠાદિક્લૃપ્તેષુ વૃત્તિસ્થાનેષુ તેષુ ચ

પરવ્યૂહાદિરૂપેણ પૂજિતઃ સર્વમૃચ્છતિ।
તતો નિત્યોદિતસ્તત્વાત્ પ્રકાશાહ્‌લાદલક્ષણાત્

સાધર્મ્યલક્ષણં પ્રાપ્ય ભક્તાનુગ્રહકામ્યયા।
ક્રિયાશક્તિમધિષ્ઠાય જ ગદુદ્ધરણોદ્યતામ્

ચિદંશં પ્રાદુરભવત્ પ્રકાશાનન્દબૃંહિતમ્।
દુર્દર્શનં પ્રકાશેન સાધુસન્તાપકારિણામ્

આહ્‌લાદેન સ્વભક્તાનાં સુદર્શનમિતીરિતમ્।
ષડધ્વોર્ધ્વગતો દેવો ભૂત્વા કાલાનલાત્મના

ભક્તાનાં દુરિતં હન્તિ ચિન્તિતો નૃહરિર્હરિઃ।
યેન સંપૂજિતાવેતૌ તેજસાતીવ નિર્ભરૌ

સ તેજસ્વી ચ ભૂ( પૂ )તાત્મા સર્વત્ર ચ સુખી ભવેત્।
જ્ઞાત્વૈવં મન્ત્રસદ્ભાવમારભેદ્યજનક્રિયામ્

પરસ્માદ્ભગવત્તત્વાચ્ચિત્સ્વરૂપં પરાત્મકમ્।
મનસા મન્ત્રમુચ્ચાર્ય વિષ્ટરોર્ધ્વેઽવતાર્ય ચ

વાચ્યવાચકભાવેન દ્વિધા સૌદર્શનં વપુઃ।
સાકારો વાચ્યરૂપઃ સ્યાન્મન્ત્રરૂપસ્તુ વાચકઃ

પ્રશસ્તૌ તાવુભૌ સ્યાતાં પરાપરવિભાગતઃ।
વાચ્યરૂપં પરં વિદ્યાદપરં મન્ત્રયન્ત્રિતમ્

જ્ઞાત્વૈવમુદયં કુર્યાત્ પરસૂક્ષ્માદિભાવનમ્।
જ્યોતીરૂપં પરં વિદ્યાત્ નાદાન્તાહ્‌લાદલક્ષણમ્

ચિચ્છક્તિલક્ષણં સૂક્ષ્મં શિરઃપાણ્યાદિગર્ભિતમ્।
લિઙ્ગમાત્રં પ્રકાશાઢ્ચં ભાવિપ્રસરધર્મિ યત્

સઃ સ્થૂલો વ્યક્તરૂપઃ સ્યાદ્વાચ્યવાચકરૂપયોઃ।
મન્ત્રાણાં શબ્દરૂપાણાં તિસ્રોઽવસ્થાઃ પરાદિકાઃ

પશ્યન્ત્યાદ્યાઃ પરિજ્ઞેયાઃ સ્વં પરં ત્વપરં ત્રિધા।
આદ્યસ્તત્રૈવ તારઃ સ્યાદ્‌દ્વિતીયો બીજસંજ્ઞિતઃ

તૃતીયઃ પદમન્ત્રાદ્યસ્ત્વિતિ ભાવ્યો ભવેન્નૃભિઃ।
સાન્નિધ્યં સંમુખીભાવઃ સન્નિરોધોઽપિ પૂર્વવત્

મન્ત્રન્યાસાદિકં કૃત્વા લયભોગાર્ચનં તથા।
સકર્ણિકેસરદળસંયુક્તેષ્વમ્બુજેષ્વપિ

ભૂપુરાદિષુ સર્વત્ર મન્ત્રાણાં લિઙ્ગરૂપિણામ્।
મૂર્તીનાં કેશવાદીનાં મન્ત્રાણામર્ચનં તતઃ

પ્રાગુક્તૈર્વિધિવન્મન્ત્રૈર્ભોગયાગવદાચરેત્।
શિરોર્ધ્વે દેવદેવસ્ય ભાવયેદિન્દુમણ્ડલમ્

તત્સ્રુતૈરમૃતૌઘૈશ્ચ કુર્યાદર્ઘ્યાદિકલ્પનમ્।
ષોડશૈરુપચારૈર્વા દ્વિગુણૈર્વા ચતુર્ગુણૈઃ

રાજવત્પ્રીણનં કૃત્વા હોમં કુર્યાત્તથાવિધમ્।
નાભિચક્રકૃતે કુણ્ડે ષટ્‌કોણે ગુણમેખલે

નિર્મથ્ય ભાવનોદ્ભતામરણિં જ્ઞાનરજ્જુના।
સમુત્પાદ્ય ચ ચિદ્વહ્નિં સર્વસંસ્કારસંસ્કૃતમ્

સદૈવોર્ધ્વશિખં દીપ્તં શુદ્ધં ભગવદાત્મકમ્।
નાબિકુણ્ડગતં જ્ઞાત્વા તેજઃ શક્ત્‌યુપબૃંહિતમ્

હૃદબ્જગગનોર્ધ્વસ્થં મૂલમન્ત્રં સમુચ્ચરેત્।
પ્લુતધ્યાનસમોપેતં સત્યાન્તેઽસ્મિન્ લયં ગતે

નિસ્તરઙ્ગે પરે પ્રાપ્તે બ્રહ્નસ્થં પૂર્ણવારિતૈઃ।
ધ્યાનસ્રુવેણ ચાહૃત્ય સન્ધિમાર્ગેઽમૃતાધ્વના

હૃદયાદવતીર્ણસ્ય જ્વાલાગ્રાવસ્થિતસ્ય ચ।
મન્ત્રનાથસ્ય શિરસિ વસુધારામિવ ક્ષિપેત્

ચિદગ્નિમેવં સન્તર્પ્ય જ્વાલાગ્રાવસ્થિતં પ્રભુમ્।
હૃદબ્જકર્ણિકાન્તસ્થં ભૂયો ભાવ્યાહુતિક્રિયાઃ

સમાપ્ય વિધિવત્ પૂજામપરાઙ્ગે હરિં સ્થિતમ્।
સ્વમન્ત્રેણાર્ચયિત્વાઽથ હોમાન્તં ભાવનામૃતૈઃ

તદન્તે યન્ત્રરૂપસ્ય મુખદ્વયગતસ્ય ચ।
પન્ત્રસંઘસ્ય પૂર્ણાન્તં કૃત્વા સન્તર્પણં તતઃ

વિષ્ટરસ્થં યજેદ્બાહ્યે ત્વર્ચારૂપમુખદ્વયે।
મૂર્તૈરર્ઘ્યાંદિભિર્ભોગૈર્વિધિવત્સમુપાહૃતૈઃ

પ્રાગ્વદર્ઘ્યાદિપાત્રાણાં પૂજનં સ્થાપનં તથા।
દૈહવિન્યસ્તમન્ત્રાણાં ગર્ભદ્વારસ્થપૂજનમ્

ધાતારં ચ વિધાતારં પ્રચણ્ડં ચણ્ડપૂર્વકમ્।
પૂર્વપશ્ચિમયોર્બાહ્યમણ્ટપદ્વારયોઃ ક્રમાત્

જયં ચ વિજયં ચાથ સુભદ્રં ચાથ ભદ્રકમ્।
સૂર્યાચન્દ્રમસૌ પૂજ્યૌ દક્ષેતરગવાક્ષયોઃ

કૃત્વૈવં દ્વારયાગં તુ પ્રવિશ્યાભ્યન્તરં તતઃ।
આધારશક્તેરારભ્ય યન્ત્રવિષ્ટરપશ્ચિમમ્

મન્ત્રમાસનમબ્યર્ચ્ય ગણનાથાદિકં તથા ।
પ્રતિષ્ઠિતસ્ય દેવસ્ય કુર્યાદાવાહનં તતઃ

બિમ્બહૃત્કમલાકાશાચ્ચૈતન્યમમલં પરમ્।
પ્રકાશાનન્દરૂપં ચ નિત્યોદિતમનૂપમમ્

કર્ણિકામધ્યમાશ્રિત્ય નિવિષ્ટમનુભાવયેત્।
મૂલમન્ત્રં સમુચ્ચાર્ય પ્રબુદ્ધં ભાસ્વરં તતઃ

મન્ત્રન્યાસં તતઃ કુર્યાદ્યથા દેહે સ્વકે તથા।
સ્થાનેષુ હૃદયાદીનિ ચક્રાદ્યસ્ત્રવરાણિ ચ

ભૂષણાદીનિ વિન્યસ્ય મસ્તકાદેઃ સમાનિ ચ।
રત્નરાશિપ્રકાશાનિ લયાખ્યેનાર્ચયેત્તતઃ

કર્ણિકાદિષુ યન્ત્રસ્થાન્ ભાસ્વદ્રૂપાંસ્તથૈવ ચ।
આસનાદ્યૈશ્ચ સાંસ્પશૈર્હૃદયંગમપશ્ચિમૈઃ

પ્રીણયિત્વા વિધાનેન મૂર્તિસઙ્‌ઘસમન્વિતમ્।
જપ્ત્વા મન્ત્રં યથાશક્તિ તન્નિવેદ્ય યથા પુરા

પાશ્ચાત્યયન્ત્રમધ્યસ્થમેવં નરહરિં તતઃ।
સાઙ્ગં સપરિવારં ચ સયન્ત્રાર્ણં સમર્ચયેત્

ઇતિ સઙ્‌ક્ષેપતઃ પ્રોક્તં મહાયન્ત્રાર્ચનં પરમ્।
પ્રીણયેદગ્નિમધ્યસ્થં સમિદ્ભિઃ પ્રાગુદીરિતૈઃ

અભીષ્ટફલસિધ્યર્થં કામ્યૈરપિ વિશેષતઃ।
ઇતિ શ્રીપાઞ્ચરાત્રે પારમેશ્વરસંહિતાયાં ક્રિયાકાણ્ડે સૌદર્શનમહાયન્ત્ર બાહ્યાભ્યન્તરયાગનિર્ણયો નામ પઞ્ચવિંશોઽધ્યાયઃ।
****************