પરમેશ્વરસંહિતા · અધ્યાય 26

॥ શ્રીઃ ॥
ષડ્‌વિંશોઽધ્યાયઃ
સનકઃ ---
પઞ્ચરાત્રાર્થતત્વજ્ઞ! ભગવન્! ભવિનાં પ્રિય!।
મય્યનુગ્રહબુદ્ધયા ત્વમગ્નિમધ્યગતાર્ચનમ્

યથાવિધિ સમાચક્ષ્વ સર્વસિદ્ધિપ્રસાધનમ્।
શાણ્ડિલ્ય :---
મુનીન્દ્ર! સકલપ્રાજ્ઞ! સિદ્ધિમોક્ષપ્રદં શુભમ્

કુણ્ડમધ્યગતં યાગં શ્રૃણુ વક્ષ્યે સમાહિતઃ।
હોમાર્થં મણ્ટપં કુર્યાદ્વિતતં વહ્નિદિગ્ગતમ્

ધૂમર્નિગમનોપેતં ગવાક્ષગણમણ્ડિતમ્।
તન્મધ્યે વેદિકા કાર્યા ચતુરશ્રા ચતુષ્કરા

દ્વાદશાઙ્‌ગુલમાનોચ્ચા પ્રાસાદાસનલક્ષણા।
ચક્રાબ્જલક્ષણં કુણ્ડં તદૂર્ધ્વે કલ્પયેચ્છુભમ્

મધ્યે સૂત્રત્રયં દદ્યાત્ પ્રાક્‌પ્રત્યગ્દક્ષિણોત્તરમ્।
હસ્તદ્વયેન, તન્મધ્યે ચતુરશ્રં પ્રકલ્પ્ય ચ

એકાદશાઙ્‌ગુલાયામં સૂત્રં સંસ્થાપ્ય મધ્યતઃ।
ખાતાર્થં વૃત્તમાપાદ્ય બહિરાવૃતિયોગતઃ

ત્યજેદઙ્‌ગુલમોષ્ઠસ્ય, દ્વ્યઙ્‌ગુલં કર્ણિકાવનેઃ।
અઙ્‌ગુલં કેસરાણાં ચ, દ્વ્યઙ્‌ગુલં પત્રસન્તતેઃ

તદગ્રસ્યાઙ્‌ગુલં જ્ઞેયં, નાભેરેકાઙ્‌ગુલોન્નતમ્।
દ્વ્યઙ્‌ગુલં સ્યાદરક્ષેત્રં નેમેરેકાહ્‌ગુલં ભવેત્

દ્વ્યઙ્‌ગુલં મેખલાયાઃ સ્યાદેવમાવૃતિયોગતઃ।
માનમાખાતપર્યન્તં મેખલાન્તં હૃદિ સ્થિતમ્

કૃત્વાઽથ નેમિપર્યન્તં ક્ષેત્રાણાં વૃત્તતાં નયેત્।
મેખલા સર્વબાહ્યસ્થા સ્યાત્તુર્યાશ્રા યથા ભવેત્

સમેખલં દ્વિહસ્તં તન્નિર્માણમધુના શ્રૃણુ।
ખાતાર્થમન્તરાવૃત્તાદન્તરં નિખનેત્ સમમ્

ત્રિપાદમર્ધં પાદં વા બાહ્યતો દશનચ્છદાત્।
સાધયેત્ કર્ણિકાદીનિ નેમ્યન્તાનિ યથાક્રમમ્

દ્બાદશાંગુલમાનોચ્ચા કાર્યા સ્યાત્ કર્ણિકાન્તરા।
વિસ્તારસદૃશોચ્છ્રાયા બાહ્યતઃ કેસરાન્વિતા

યથાભિમતસઙ્ખ્યાનિ પઝપત્રાણિ સાધયેત્।
પઝસઙ્ખ્યાસમં ક્ષેત્રં મહાપઝસમન્તતઃ

કેસરભ્રમકુણ્ડેન પત્રાગ્રભ્રમણાવધિ।
પક્ષમધ્યમસૂત્રાણિ પ્રાક્પ્રત્યગ્દિક્ષુ પાતયેત્

દળમધ્યગસૂત્રેણ દળમધ્યોર્ધ્વગામિના।
દળમધ્યપ્રસાદાર્થં લાઞ્છયેદર્ધચન્દ્રવત્

ચન્દ્રશ્રૃઙ્ગં ચ મધ્યં ચ પત્રાગ્રે સઙ્ગતાનિ ચ।
પક્ષસૂત્રેણ પત્રાગ્રં જનયેત્ કુલિશાગ્રવત્

દળસઙ્ખ્યાસમેતાનિ સ્વક્ષેત્રાણિ ચ સાધયેત્।
વિભજ્ય દળવત્ ક્ષેત્રં સૂત્રાણ્યાસ્ફાલયેત્તથા

અષ્ટધા વાઽથ ષોઢા વા કૃત્વૈકૈકં ક્રભેણ તુ।
સન્ત્યજ્ય પાર્શ્વગૌ ભાગૌ બાહ્યસૂત્રસ્ય મધ્યતઃ

સ્થાપિતાભ્યાં ચ સૂત્રાભ્યાં ગદાભ્‌યામગ્રમધ્યમાત્।
મત્સ્યવલ્લાઞ્છનં કુર્યાદ્યાવન્મૂલભ્રમાવધિ

પ્રથયો નેમિભૂમિષ્ઠાઃ કાર્યાશ્ચોર્ધ્વેઽથવા બહિઃ।
સંસાધયેદથામદ્યાદિષ્ટકાભિર્મૃદા સહ

મેખલાવધિપર્યન્તં નીચાન્યઙ્ગાનિ મીલયેત્।
વિસ્તારોચ્છ્રાયતુલ્યાનિ સમાનિ સુદૃઢાનિ ચ

કર્ણિકાકેસરોર્ધ્વસ્થા યોનિઃ પિપ્પલપત્રવત્।
જિહ્વયા સંસ્પૃશન્ત્યોષ્ઠં કાર્યા યોન્યુપમાશ્રિતા

કેસરાવનિમાક્રમ્ય પૃષ્ઠતોર્ધ્વાઙ્‌ગુલેન તુ।
પાર્શ્વયોર્મધ્યસૂત્રસ્ય બાલચન્દ્રદ્વયોપમા

પ્રોન્નતા કર્ણિકાબૂમૈઃ પૃષ્ઠતશ્ચાઙ્‌ગુલેન તુ।
આમૂલાદગ્રપર્યન્તં ક્રમાન્નિમ્ના ગજોષ્ઠવત્

કોણેષુ ચૈવં કુણ્ડસ્ય કાર્યં શઙ્ખચતુષ્ટયમ્।
એવમેતત્ સમુદ્દિષ્ટં બહુધા માનતો ભવેત્

આદ્બાદશાઙ્‌ગુલાન્માનાદેકૈકાઙ્‌ગુલવર્ધનાત્।
દ્વિચતુર્હસ્તપર્યન્તમેકાશીત્યધિકં શતમ્

એતેષ્વેકતરં પ્રોક્તમન્યેષામેવમેવ હિ।
તત્સાધનં વિહા(ધા?)ય તત્ અહ્ગવ્યૂહં પ્રકલ્પ્ય ચ

તતો યથોચિતસ્થાને હોમદ્રવ્યાણિ વિન્યસેત્।
સંસ્કૃત્ય વિધિવત્ કુણ્ડં વહ્નિમુત્પાદિતં તથા

સંસ્કૃતાજ્યસ્ય વિપ્રુડ્‌ભિઃ સંસ્પૃશેદિન્ધનાદિકમ્।
સન્તર્પણં તથાગ્નેશ્ચ તસ્મિન્મન્ત્રાસનાદિકમ્

યન્ત્રવિષ્ટરસંસ્થાનમન્તરાહવનં તથા।
હૃદયાદવતારં ચ મહાયન્ત્રસ્ય વિષ્ટરે

સમિદ્ભિશ્ચાથ નિત્યાભિઃ કામ્યૈશ્ચ હવનં તથા।
સ્વિષ્ટકૃદ્ધવનં ચાથ પ્રાયશ્ચિત્તાહુતિં ત્વપિ

પૂર્ણાહુતિં પ્રધાનં ચ યન્ત્રસ્થસ્ય વિસર્જનમ્।
હૃદયસ્થે પ્રવિશ્યાથ મણ્ટપં યજનાસ્પદમ્

સમર્પણં ચ હોમસ્ય પિતૄણાં તર્પણં ત્વપિ।
બલિદાનં ચ ભૂતાનામિષ્ટશિષ્ટોદનસ્ય ચ

પ્રદાનં યજ્ઞશીલાનાં કારિણાં ભાવિતાત્મનામ્।
અનુયાગં ચ વિધિવન્નૈવેદ્યપ્રાશનાદિકમ્

પૂર્વવત્ સકલં કુર્યાદ્ભોગમોક્ષપ્રસિદ્ધયે।
અનેન યન્ત્રરાજેન શાન્તિકાદિષુ કર્મસુ

ધ્યાનેન પૂજિતેનૈવ હુતેન જપિતેન ચ।
સમીહિતાનિ પૂર્યન્તે ભક્તાનાં ભાવિતાત્મનામ્

એકરૂપમિદં ધ્યાનં વર્ણિતં શાન્તિકાદિષુ।
હોમે સ્વાહાન્તિમો મન્ત્રઃ સ્વભાવાદધિકઃ સદા

શાન્તિકે પૌષ્ટિકે વૌષટ્‌પૂર્ણાયામપિ તાદૃશઃ।
આપ્યાયને વષટ્‌પ્રોક્તો હુમન્તો વશ્યકર્મણિ

ફડન્તં ક્ષયવિદ્વેષપ્રોત્સાદનવિધૌ સદા।
હુમન્તં ચારિવિદ્વેષે મોહને હુંફડન્તિમમ્

સ્તમ્ભને વષડન્તં સસ્યાન્નમોન્તો મોક્ષકર્મણિ।
અથો હિતાય લોકાનાં રાજ્ઞામપિ વિશેષતઃ

પૃચ્છતે નારદાયૈતદહિર્બુધ્ન્યેન વિસ્તરાત્।
યથોપદિષ્ટં વિધિવત્તથા તત્ર નિરીક્ષ્ય ચ

પ્રયોક્તવ્યં તુ બહુધા, શાન્તિકામી યથેચ્છયા।
કુર્યાદેકમુખં યન્ત્રં સ્થાપ્ય સંપૂજયીત ચ

નૈમિત્તિકાનિ કામ્યાનિ નિત્યાનિ યજનાનિ વૈ।
વિશેષેણૈવ કાર્યાણિ વિના સ્વાપં મહોત્સવમ્

ન કર્મબિમ્બાનિ તથા નિત્યનૈમિત્તિકાદિષુ।
સ્થિતં યન્ત્રં સમારાધ્યં સ્થાપિતં મન્ત્રવિત્તમૈઃ

દિવ્યાદ્યાયતનાડ્ગત્વે સ્થાપિતે સતિ કુત્રચિત્।
ચલસ્થિરવિબાગેન હવિરન્તં સમર્ચયેત્

દ્વાદશ્યાદિષુ કાલેષુ પુણ્યેષુ વિવિધેષ્વપિ।
ઇતિ સમ્યક્ સમુદ્દિષ્ટં મહાયન્ત્રાર્ચનં પરમ્

અદીક્ષિતાનાં વિધિવદશિષ્યાણાં દુરાત્મનામ્।
ગોપનીયં પ્રયત્નેન ત્વભક્તાનાં જનાર્દને

ભાવભક્તિસમેતાનાં વાચ્યવાચકયોર્ગુરૌ।
શાસ્ત્રે જ્ઞાનક્રિયોપેતે સાત્વિકે વેદસંમિતે

આસ્તિક્યં જાયતે યેષાં તેષામેતત્ પ્રકાશય।
ઇતિ શ્રીપાઞ્ચરાત્રે પારમેશ્વરસંહિતાયાં ક્રિયાકાણ્‍ડે સુદર્શનમહાયર્ન્ત્રાચને અગ્રિકાર્યવિધિર્નામ ષડ્વિંશોઽધ્યાયઃ ॥
****************