પરમેશ્વરસંહિતા · અધ્યાય 21

॥ શ્રીઃ ॥
એકોવિંશાઽયોયઃ
શાણ્ડિલ્યઃ ---
મુને! હિરણ્યગર્ભાદૌ વિશેષો વક્ષ્યતેઽધુના।
હેમગર્ભવિધાનં તુ પ્રથમં કથ્યતે મયા

સનકઃ ---
યદ્યદત્રોચ્યતે કર્મ તુલાભારેઽપિ નોદિતમ્।
સાધારણં ભવેત્તત્તત્ સર્વેષામપિ ક્રમણામ્

તુલાભારાદિકાનાં તુ વિભવાદ્યાનુગુણ્યતઃ।
પ્રાગ્વન્મણ્ટપનિર્માણં પીઠાદિપરિકલ્પનમ્

પ્રતિષ્ઠોદિતમાર્ગેણ કુર્યાદ્વા મણ્ટપાદિકમ્।
યદ્વાષ્ટસપ્તષટ્‌પઞ્ચચતુસ્ત્રિકરવિસ્તૃતમ્

ત્રિંશદઙગુલમાનં તુ ગોલકૈકૈકહાનિતઃ।
ઉન્નતં મધ્યપીઠં સ્યાત્ તત્તત્ક્ષેત્રાનુસારતઃ

ચતુર્હસ્તં સમારભ્ય ષટ્‌ષટ્‌ગોલકહાનિતઃ।
વિસ્તૃતં પાર્શ્વયોઃ પીઠદ્વિતયં પરિકલ્પયેત્

વિંશત્યંગુલમાનાચ્ચ દ્વિદ્વિકાંગુલહાનિતઃ।
તદુન્નતિર્યથા સાઽન્ત્યે સાર્ધહસ્તે દશાંગુલા

દ્વયોક્તમાનાદર્ધં વા ભવેત્ સર્વત્ર ચોન્નતિઃ।
પીઠાનામન્તરાળં તુ કલ્પયેત્ કરસંમિતમ્

કરાર્ધં વર્ધયેદ્વાપિ ભવેદ્યાવચ્ચતુષ્કરમ્।
અન્તરાળં ભવેત્તાવદ્યથા વા નાતિસઙ્કટમ્

યથોદિતેષુ માનેષુ યથાભિમતમાનતઃ।
કુર્યાત્ કુણ્ડગણં ચાપિ લક્ષણેનોપલક્ષિતમ્

આસ્થાનમણ્ટપાદ્યે તુ યથૈતત્ કલ્પયેત્તદા।
મધ્યપીઠોદિતં કર્મ તત્રદે(દ્દે)વાસને ભવેત્

તદુદક્ દક્ષયોઃ પીઠદ્વયમુક્તપ્રમાણતઃ।
પ્રાક્દિક્કુણ્ડસ્ય વૈ પ્રાચ્યાં પીઠં કુર્યાત્ સ્મં શુભમ્

સપ્તષટ્પઞ્ચહસ્તં વા ચતુસ્ત્રિદ્વિકરં તુ વા।
એકહસ્તોચ્છ્રિતં વાઽપિ તદર્ધોચ્છ્રિતમેવ વા

તસ્યોપરિષ્ટાત્ કર્તવ્યં હેમગર્ભનિવેશનમ્।
તુલાભારોદિતં કર્મ પીઠોપર્યથવા ચરેત્

યદ્વા કુંભાદિયજનં અધિવાસનકર્મ ચ।
મણ્ટપે કલ્પયિત્વા, તત્પ્રપાયાં વા સમાચરેત્

હેમગર્ભનિવેશં તુ પ્રપાયાં વા સમાચરેત્।
કુંભયાગાદિકં રૂપં કર્તુરિચ્છાનુરૂપતઃ

તુલાભારાદિકેઽન્યસ્મિન્ દિનેપ્યેવં સમાચરેત્।
તતઃ કુર્યાચ્ચ સૌવર્ણમેકાંગુલઘનં દૃઢમ્

અધઃ પાત્રં ચોર્ધ્વપાત્રં યથાસઙ્ગતયોસ્તયોઃ।
સુખાસનં સ્યાન્નૃપતેર્વિસ્તૃતં કલ્પયેત્તથા

અધઃ પાત્રં સુવર્ણઆનાં સહસ્રેણ પલેન વા।
યદ્વા નિષ્કસહસ્રેણ, તદર્ધેનોર્ધ્વપાત્રકમ્

એવં પાત્રદ્વયં કુર્યાત્ સર્વાલઙ્કારસંયુતમ્।
વિભવે સર્વપાત્રાણિ કુર્યાદ્ધેમમયાનિ ચ

અધિવાસદિનોક્તં તુ તુલાભારવદાચરેત્।
પાત્રદ્વયસ્યોદક્ પીઠે હ્યધિવાસં સમાચરેત્

તતઃ કર્મદિનોક્તં તુ પ્રાગ્વત્ કૃત્વા ક્રમેણ તુ।
ઇન્દ્રદિક્કલ્પિતે પીઠે ભારૈર્દ્વાદશભિર્મુને!

શાલીનાં વિષ્ટરં કૃત્વા તબૂર્ધ્વે તણ્ડુલાન્ ન્યસેત્।
તદર્ધમાનાંસ્તસ્યોર્ધ્વે તદર્ધાંસ્તુ તિલાન્ ન્યસેત્

શાલિભિઃ સમભારાન્ વા તણ્ડુલાંશ્ચ તિલાન્ ન્યસેત્।
અધિવાસેપ્યેવમેવ ભવેદ્વિત્તાનુસારતઃ

એવમેવ ભવેદ્વાપિ તુલાભારાદિકર્મણિ।
માર્ગં વા વ્યાઘ્રજં ચર્મ શાલ્યાદેરન્તરાન્તરા

વિન્યસેન્નવવસ્ત્રં વા વિભવે ત્રિતયં તુ વા।
અન્યચ્ચ મઙ્ગળં કુર્યાદ્વસ્ત્રવેષ્ટનપૂર્વકમ્

અધઃ પાત્રં તદૂર્ધ્વે તુ ન્યસેત્ પ્રાગધિવાસિતમ્।
મુહૂર્તે શોભને પ્રાપ્તે ગૃહીત્વા ભૂપતિં ગુરુઃ

સુસ્નાતં ભૂષિતં પ્રાગ્વદ્વસ્ત્રમાલ્યાદિભૂષણૈઃ।
મહાર્ઘૈર્વિવિધૈશ્ચાપિ ખડ્‌ગખેટકવર્જિતમ્

પ્રાગ્વત્તત્વોપસંહારં કૃત્વા જીવાવશેષિતમ્।
સઙ્ખતૂર્યનિનાદાદ્યૈઃ સહચાત્ર નિવેશયેત્

અધસ્થે પ્રાઙ્‌મુખં યદ્વા વિન્યસેત્ પ્રત્યગાનનમ્।
વર્મણા વિન્યસેદૂર્ધ્વે હ્યૂર્ધ્વપાત્રમધોમુખમ્

તદણ્ડાન્તઃ સમાસીને તસ્મિંસ્તસ્યાગ્રતો ગુરુઃ।
ઉપવિશ્યાસને પ્રાગ્વત્ તત્વોત્પત્તિં સમાચરેત્

અણ્ડાજ્જાતં તુ તં સ્મૃત્વા તતસ્તસ્માત્તુ ભૂપતિમ્।
સ્નાનપીઠે સમાવેશ્ય મઙ્ગળદ્રવ્યવાસિતૈઃ

નવભિઃ પઞ્ચભિર્વાપિ કુંભૈરુદકપૂરિતૈઃ।
વસ્ત્રાદિવેષ્ટિતૈઃ કુર્યાદભૂપતેરભિષેચનમ્

કલ્પયેત્ પ્રોક્ષણં વાઽપિ ઋત્વિગ્ભિઃ સહ દેશિકઃ।
કૃત્વા તતસ્તં ખાચાન્તં ભૂષણાદિવિભૂષિતમ્

પ્રણામં કારયેદ્‌ભૂયો ભૂયો ભગવતો વિભોઃ।
જાતકર્માદિસંસ્કારં જાતાર્થં જુહુયાત્ ક્રમાત્

તિલૈરાજ્યૈશ્ચ બહુભિઃ સર્વસંપૂરણાય ચ।
સર્વદોષવિનાશાય તતઃ પૂર્ણાં ચ પાતયેત્

ભૂષણાનિ ચ તે પાત્રે નૃપો દદ્યાદ્ધરેર્વિભોઃ।
દાનાત્ ફલં ચ પૂર્વોક્તં વિભોરાયતને સદા

સ્વયંવ્યક્તાદિકે કુર્યાત્તુલાભારાદિ કર્મ ચ।
તદાઽપિ ભૂપસ્ય ફલં ભવેદ્દાનોદિતં ક્રમાત્

અનુકલ્પે તદર્ધં તુ દદ્યાદ્ભગવતો વિભોઃ।
અર્ધં દદ્યાદ્બાહ્નણેમ્યો તુલાભારે તથૈવ ચ

તુલાભારાહ્વયં કર્મ હેમગર્ભાભિધં ચ યત્।
એતદ્‌દ્વયં તુ મુખ્યં સ્યાત્ સર્વેષામપિ કર્મણામ્

ક્રમેણ વક્ષ્યમાણાનાં તિલપર્વતપૂર્વકમ્।
અન્યત્તુ સકલં કર્મ તુલાભારવદાચરેત્

હેમનિષ્કસહસ્રં વૈ દદ્યાદ્વૈ ગુરુદક્ષિણામ્।
તદર્ધં શતનિષ્કં વા તદર્ધં વા યથાવસુ

દશનિષ્કં તદર્ધં વા તદર્ધં વાઽથ દક્ષિણામ્।
આચાર્યાય પ્રદદ્યાદ્વૈ ન કદાચિદદક્ષિણમ્

તુલાભારાદિકં કર્મ સર્વેષામપિ ઋત્વિજામ્।
દક્ષિણા તુ તદર્ધા સ્યાત્ તદર્ધા પરિચારિણામ્

અન્યેષાં તુ યથાશક્તિ, તતોઽન્યસ્મિંસ્તુ વાસરે।
કુંભમણ્ડલકુણ્ડસ્થવિભોઃ કુર્યાદ્વિસર્જનમ્

વિશેષાર્ચનસંયુક્તં તતોઽન્યસ્મિન્દિને તુ વા।
એવં સર્વત્ર વૈ કુર્યાદ્વિસર્જનવિધિં દ્વિજ!

ઇતિ શ્રીપાઞ્ચરાત્રે પારમેશ્વરસંહિતાયાં ક્રિયાકાણ્ડે પ્રાયશ્ચિત્તહિરણ્યગર્ભવિધિર્નામ એકવિંશોધ્યાયઃ।
******************