પરમેશ્વરસંહિતા · અધ્યાય 20
॥ શ્રીઃ ॥
વિંશોઽધ્યાયઃ
સનકઃ ---
તુલાપુરુષદાનાદિ મમ સંસૂચિતં પુરા।
ભૂભુજાં તદ્વિધાનં મે વિસ્તરેણ મુને! વદ
શાણ્ડિલ્યઃ ---
શ્રૃણુ સમ્યક્ પ્રવષ્યામિ દ્વિજ! સર્વાઘનાશનમ્।
તુલાપુરુષદાનાદ્યં સર્વકામફલપ્રદમ્
પ્રજાપાલનશીલસ્ય સત્વનિષ્ઠસ્ય ભૂભુજઃ।
કદાચિત્ કર્મલોપેન દેવકોપોઽભિજાયતે
તથૈવ રાષ્ટ્રસંક્ષોભઃ પ્રજાપીડા ચ વર્ધતે।
તથા વર્ણાશ્રમાચારૈર્દેશઃ સ્યાત્ કલુષીકૃતઃ
વેદવૈદિકધર્માશ્ચ ચ્યવન્તે કાલવિપ્લવૈઃ।
બાધ્યતે પ્રતિભૂપાલૈરુપર્યુપરિ ભૂપતિઃ
શૂન્યો જનપદો ભૂયાત્ પ્રજા નસ્યન્તિ તત્ક્ષણાત્।
સ્વદોષજનિતં કષ્ટમિતિ બુદ્ધ્યા મહીપતિઃ
સપુરોધાઃ સહામાત્યઃ સપ્રજાપદમાદરાત્।
પઞ્ચરાત્રવિધાનજ્ઞં સર્વભૂતહિતે રતમ્
અલોલુપં ચાપ્યક્રોધં ઋજું ભાગવતં દ્વિજમ્।
કર્મદ્વયવિધાનજ્ઞં દેશિકેન્દ્રં સમાશ્રયેત્
પુરાવૃત્તં તુ સકલં સ્વાપરાધનિમિત્તજમ્।
સર્વં નિવેદ્ય ગુરવે યથાવૃત્તં મહીપતિઃ
રક્ષ રક્ષેતિ ચરણૌ પ્રણમ્ય સમુદીરયન્।
સોઽપિ તદ્વચનં શ્રુત્વા સર્વાનુગ્રહકારકઃ
વિત્તમાહૃત્ય નૃપતેર્ન્યાયધર્મસમાહૃતમ્।
પ્રવર્તતેઽથ તત્ કર્મ ઋત્વિગ્ભિઃ પઞ્ચરાત્રિકૈઃ
ત્રૈવિદ્યૈરપિ તત્કર્મકુશલૈર્ભગવત્પરૈઃ।
ચૈત્રાદિષુ ચ માસેષુ વિષુવે ચાયનદ્વયે
વ્યતીપાતે ચ જન્મર્ક્ષે ચન્દ્રસૂર્યોપરાગયોઃ।
શ્રવણે વાસવેઽશ્વિન્યાં કૃત્તિકાસ્વથવા મુને!
રોહિણ્યાં સૌમ્યનક્ષત્રે પુનર્વસ્વોર્વિશેષતઃ।
પુષ્યે વા હસ્તનક્ષત્રે ઉત્તરાસુ તથૈવ ચ
ચિત્રાયાં ચ તથા સ્વાતૌ મૈત્રે મૂલે તથૈવ ચ।
દુઃસ્વપ્ને ગૃહપીડાયાં મહોત્પાતેષુ સત્સ્વપિ
વ્યાધિતે ચ તથારાષ્ટ્રે કુર્યાત્ કર્તુશ્ચ સમ્મતે।
એતન્નિમિત્તમુદ્દિશ્ય કર્તવ્યં ચેત્તદૈવ તુ
પ્રારભેત્તદ્યથા દોષવિપ્લવો નાભિજાયતે।
સ્વયંવ્યક્તાદિકે સ્થાને વિષ્ણોઃ સર્વગુણાન્વિતે
યથાભિમતદિગ્વક્ત્રે પુરસ્તાદ્ભગવદ્ગૃહે।
ત્રિવર્ગં મણ્ટપં કુર્યાચ્ચતુરશ્રં સમન્તતઃ
સપ્તવિંશત્કરં ક્ષેત્રં સપ્તધા સંવિભજ્ય ચ।
હસ્તોચ્છ્રાયાં મહાવેદિં સર્વાલઙ્કારમણ્ડિતામ્
દિક્ષુ ચારોહણૈર્યુક્તાં ત્રિભિર્મધ્ય પ્રકલ્પયેત્।
તદૂર્ધ્વે મધ્યતો દિક્ષુ પાર્થિવં પીઠપઞ્ચકમ્
તાલોન્નતં ત્રિહસ્તં ચ ત્રિસ્થાનયજનાય ચ।
ભૂપતેરધિવાસાર્થં સ્વર્ણાદેરપિ વસ્તુનઃ
તુલાયાઃ ખડ્ગમુખ્યસ્ય ભૂષણાનાં ચ વાસસામ્।
મણ્ડલં મધ્યેમે પીઠે, પ્રાક્સ્થં ચક્રાબ્જસન્નિભ્
કુણ્ડં દક્ષિણદિક્પીઠં નૃપજાગરણાસ્પદમ્।
પ્રત્યક્સ્થે કુંભયાગં તુ, સૌમ્યસ્થૈ સ્વર્ણસઞ્ચયઃ
તુલાદીનાં ચ સંસ્કારઃ કાર્યસ્તેષાં ચ બાહ્યતઃ।
હસ્તમાત્રં પરિત્યજ્ય દિક્કુણ્ડાનિ પ્રકલ્પયેત્
ચતુરશ્રં ચ ચક્રાભં શઙ્ખાભં ચામ્બુજાકૃતિ।
વિદિક્ષુ વહ્ન્યાદીશાન્તં શ્રૃગુ કુણ્ડગણં ક્રમાત્
યોન્યાકારં ત્રિકોણં ચ વસ્વશ્રાર્દ્ધેન્દુલક્ષણે।
પીઠોર્ધ્વે કલ્પનીયાનિ ચક્રાદ્યૈરઙ્કિતાનિ ચ
પરિતોઽપિ ત્રિયંશેન ચતુર્દ્વારસમન્વિતમ્।
કોણેષુ ચ સુભિત્યાઢ્યં મુખભદ્રવિરાજિતમ્
વિવિધારોહણૈર્યુક્તં સર્વાલઙ્કારમણ્ડિતમ્।
પુરોભાગે પ્રપા કાર્યા માનાદ્યાગાલયોપમા
મધ્યતો રઙ્ગસંયુક્તા પશ્ચિમાશાં વિસૃજ્ય ચ।
પ્રાક્ દક્ષિણોત્તરાશાસુ દ્વિભક્ત્યા પ્રાવૃતા દૃઢા
મહોત્સવે પ્રતિષ્ઠાયાં પવિત્રારોહણાદિષુ।
પુરા યથોક્તં બહુધા તેષ્વેકસ્મિન્ પ્રકલ્પિતે
મણ્ટપે વા પ્રકુર્વીત તુલારોહાદિકં દ્વયમ્।
પુરસ્તાદેવમાપાદ્ય મણ્ટપં પૂર્વતોમુખમ્
પશ્ચાદારોહણતુલા વિધેયા વિધિચોદિતા।
એકાઙ્ગુલઘને તુલ્યે ખુવૃત્તે હસ્તનિર્મિતે
ધટે હેમાદિના કાર્યે પ્રોદ્યદર્કસમપ્રભે।
પરિધાવઙ્ગુલં ત્યક્ત્વા વલયૈર્દિક્ષુ કીલિતે
તુલાદણ્ડસમાયામે શ્રૃઙ્ખલાપાશયોજિતે।
કાળાયસમયં દણ્ડં કાર્યં હસ્તત્રયાયતમ્
ત્રિતાલનાહં મધ્યે તુ દ્વિતાલં પાર્શ્વયોર્દ્વયોઃ।
તાલમાત્રં પરિત્યજ્ય કાલાયસમયં ચલમ્
બાલચન્દ્રસમાકારવક્ત્રાદંષ્ટ્રાદ્વયં દ્વયોઃ।
શ્રૃઙ્ખલાપાશયોગાર્થં કૃત્વા, મધ્યે તદૂર્ધ્વતઃ
તીક્ષ્ણાગ્રાં સ્થાપયેજ્જિહ્વામચલાં ષોડશાઙ્ગુલમામ્।
શંસન્તીં સામ્પવૈષમ્યે, તદૂર્ધ્વે તોરણં ચલમ્
અષ્ટાદશાઙ્ગુલાયામં વિશ્રાન્તં પાર્સ્વયોર્દ્વયોઃ।
બલાકાવદનં, વક્ત્રં યોજયેત્તોરણોપરિ
તુલામેવં સમાપાદ્ય લક્ષણેનોપલક્ષિતામ્।
પ્રસિદ્ધયજ્ઞદારૂત્થૌ સારવન્તૌ ઋજૂ દૃઢૌ
દ્વિહસ્તપરિણાહૌ ચ હસ્તૈઃ ષડ્ભિઃ સમુચ્છ્રિતૌ।
મૂલતશ્ચતુરશ્રાભૌ મધ્યતોષ્ટાશ્ર લક્ષિતૌ
ઊર્ધ્વતો વર્તુલાકારૌ શિલ્પિશ્રેષ્ઠેન નિર્મિતૌ।
ચતુરશ્રસ્ય કુણ્ડસ્ય પ્રાચ્યાં દ્વારસ્ય ચાન્તરે
દક્ષિણોત્તરયોઃ સ્થાપ્યૌ દ્વિહસ્તેનાન્તરીકૃતૌ।
હસ્તૈઃ પઞ્ચભિરુચ્છ્રાયે નિખાતૌ હસ્તમાનતઃ
સમાનજાતિવૃક્ષોત્થં યોજયેદુત્તરં તયોઃ।
સ્તંભાગ્રતુલ્યવિસ્તારં તાવન્માનોન્નતં દૃઢમ્
મઙ્ગળૈરષ્ટબિર્જુષ્ટં પાર્શ્વયોશ્ચ શ્રિયાન્વિતમ્।
મધ્યતસ્તદધસ્તાચ્ચ કીલયેદ્વલયં દૃઢમ્
તુલાવલમ્બનાર્થં ચ તામ્રજં વાઽયસં તુ વા।
કાર્યાથ તાડનીયષ્ટિરાયામાત્ ષોડશાઙ્ગુલા
પ્રકોષ્ઠપરિણાહા ચ લૌહી વા સારદારુજા।
યાગોપકરણાન્યત્ર હોમોપકરણાન્યપિ
સ્રુક્સ્રુવાદીનિ સર્વાણિ કુંભાશ્ચ કરકાદયઃ।
તથાષ્ટમઙ્ગળાદીનિ શક્ત્યા હેમાદિજાનિ વા
અઙ્કુરાનર્પયિત્વાઽથ પ્રાગુક્તેઽન્યતમે દિને।
પાલિકાદિષુ પાત્રેષુ મઙ્ગળાર્થં પ્રયોગવિત્
સંભારાણિ ચ સર્વાણિ સમ્ભર્તવ્યાનિ સાદરમ્।
મણ્ટપાલંક્રિયાર્થં ચ ત્રિસ્થાનયજનાય ચ
ચન્દનાદીનિ ગન્ધાનિ પત્રપુષ્પફલાનિ ચ।
સિતાદિવર્ણયુક્તાનિ વાસાંસિ વિવિધાનિ ચ
સર્વકુણ્ડેષુ હોમાર્થં સમિધાં સપ્તકં બહુ।
દિક્કુણ્ડેષુ ચ હોતવ્યાઃ સિદ્ધાર્થીઃ કામ્યકર્મણામ્
પલાશખદિરાશ્વત્થોદુમ્બરપ્રભવા અપિ।
વિદિક્ષુ પિપ્પલપ્લક્ષવટકાશ્મર્યજાતયઃ
સમિધઃ સર્વકુણ્ડેષુ પાલાશ્યસ્તદલાભતઃ।
હેમરાજતતામ્રોત્થાઃ કલશા મૃણ્મયાસ્તુ વા
શાલિપૂર્વાણિ ધાન્યાનિ બીજાનિ ચ વિશેષતઃ।
દધિક્ષીરાજ્યકુંભાનિ ષડ્વિધાનિ રસાન્યપિ
તણ્ડુલાનિ વિશુદ્ધાનિ પાકયોગ્યાન્યનુક્ષણમ્।
કર્મણ્યાન્યુપદંશાનિ પાકપાત્રાણ્યનેકશઃ
નિવેશનાર્થસ્થાલીકાઃ પાત્રાણ્યર્ઘ્યાદિકસ્ય ચ।
પ્રદીપધૂપપાત્રાણિ સુગુણાન્યદ્ભુતાનિ ચ
પાદ્યપ્રતિગ્રહાદીનિ યાગોપકરણાનિ ચ।
ગુગ્ગુલ્વગરુપૂર્વાણિ ધૂપદ્રવ્યાણિ યાન્યપિ
સ્નાનકુંભોપયોગ્યાનિ યાનિ સર્વૌષધાનિ ચ।
દાનર્થં બ્રાહ્નાણાદીનાં ધનધાન્યામ્બરાણિ ચ
ભૂષણાનિ મહાર્હાણિ દેશિકેન્દ્રસ્ય ઋત્વિજામ્।
હેમાદિ દક્ષિણઆર્થં ચ સંભર્તવ્યા યથાબલમ્
યાગાલયમલંકુર્યાત્ પવિત્રારોહણે યથા।
વિતાનૈર્ધ્વજિકાભિશ્ચ તુહ્ગૈર્યવનિકાપટૈઃ
ક્ષૌમૈર્નાનાવિધૈર્વસ્ત્રૈર્ઘણ્ટાચામરદર્પણૈઃ।
વ્યાલમ્બિદર્ભમાલાભિઃ કદળીપનસાદિભિઃ
સુગન્ધપુષ્પમાલાભિઃ સૌવર્ણૈર્મઞ્જરીગણૈઃ।
સફલૈઃ કદળીપૂગનાળિકેરાદિભૂરુહૈઃ
પ્રદીપૈઃ પ્રકરૈઃ પુષ્પૈઃ સિતાદ્યૈર્વર્ણકૈરપિ।
તોરણૈર્દ્વારકુંભૈશ્ચ સવત્સૈઃ સુરભીગણૈઃ
મણ્ડિતૈઃ ખલુ શ્રૃહ્ગાદૌ ક્ષૌમસ્રગ્ભૂષણાદિભિઃ।
એવમાદ્યૈરલંકૃત્ય યથાશોભં તુ મણ્ટપમ્
તૃતીયે વાસરે પૂર્વે કર્માહાદ્દિવસક્ષયે।
ઋત્વિગ્ભિર્દેશિકેન્દ્રસ્તુ કૃતસન્ધ્યાવિધિક્રમઃ
પ્રવિશ્ય મણ્ટપં પ્રાગ્વત્ પુણ્યાહોક્તિપુરસ્સરમ્।
અર્ચનં વાસુદેવસ્ય સહોમં પ્રાક્ સમાપ્ય ચ
યાગાલયં તુ સર્વત્ર ગવ્યૈરભ્યુક્ષ્ય પઞ્ચભિઃ।
દ્રવ્યાણિ યાગયોગ્યાનિ તત્તત્સ્થાને નિયોજયેત્
પ્રભાતાયાં તુ શર્વરયાં પૂર્વાહ્ને દેહશુદ્ધયે।
ઉપ્તરોમનખશ્મશ્રુર્ભૂપતિર્નિયતઃ શુચિઃ
ધૌતદન્તશ્ચ સુસ્નાતઃ પરિશુદ્ધામ્બરાવૃતઃ।
સિતાલેપનપુષ્પાદ્યૈરઞ્ચિતઃ સંસ્મરન્ હરિમ્
ઉપોષિતો ઘૃતં પ્રાશ્ય બ્રાહ્નણૈર્વેદપારગૈઃ।
પારાયણમૃચાં શ્રૃણ્વન્નાસીત સપુરોહિતઃ
નિશામુખે પ્રવૃત્તે તુ ઋત્વિગ્બિર્દેશિકોત્તમઃ।
પ્રવિશેદ્યાગસદનં કૃત્વા દ્વાર્સ્થાર્ચનં સુધીઃ
ત્રિસ્થાનસ્થં જગન્નાથં યજેદ્દીક્ષાવિધેઃ સમમ્।
પુણ્યાહં પૂર્વમુચ્ચાર્ય ઋત્વિગ્ભિઃ કુંભમુદ્વહન્
કુંભમણ્ડલયોઃ પૂજાં વિસ્તરેણ સમાપ્ય ચ।
સ્વકુણ્ડે હવનં કુર્યાત્ સમિદ્ભિઃ સપ્તભિઃ પુરા
શાન્તિહોમં તતઃ પશ્ચાન્મધુક્ષીરાદિભિઃ ક્રમાત્।
પ્રત્યેકં શતસઙ્ખ્યં ચ પૂર્ણાન્તં મૂલમુચ્ચરન્
સ્વમાર્ગેણ તુ સંસ્કૃત્ય ગુરુઃ કુણ્ડગણં તતઃ।
તેષુ પ્રભવયોગેન હોમાર્થં દિક્ષુ યોજયેત્
ચતુરો વાસુદેવાદિનામ્ના એકાયનાન્ દ્વિજાન્।
તૈઃ સ્વશાખોદિતૈર્મન્ત્રૈઃ હોતવ્યં તુ ક્રમેણ તુ
ઋગાદ્યાંશ્ચતુરો વેદાન્ વિદિક્કુણ્ડેષુ વિન્યસેત્।
મન્ત્રૈરર્ચિતલિઙ્ગૈસ્તુ સ્વશાખોત્થૈસ્ચ પાવનૈઃ
હોમં કુર્યાદ્યથાયોગં પુંસૂક્તેનૈવ વા દ્વિજ!।
ભૂઃ સ્વાહેતિ ભુવઃ સ્વાહા, સ્વઃ સ્વાહેતિ તથૈવ ચ
ભૂર્ભુવસ્સુવઃસ્વાહેતિ મન્ત્રૈર્વા વહ્નિદ્ક્ક્રમાત્।
ભૂઃ પુરુષાય સ્વાહા, ભુવઃ પુરુષાય સ્વાહા
સ્વઃ પુરુષાય સ્વાહા, ભૂર્ભુવસ્સ્વઃ પુરુષાય સ્વાહા।
એતૈશ્ચતુર્ભિર્મન્ત્રૈર્વા જુહુયાદ્દિક્ક્રમેણ તુ
સાસ્ત્રાણાં લોકપાલાનાં કુમુદાદિગણસ્ય ચ।
અષ્ટાનાં મહ્ગળાનાં ચ પ્રાગ્વત્ સ્યાત્ સ્થાપનાદિકમ્
પાલાશાદિસમિદ્ભેદાશ્ચરુભેદાશ્ચ પૂર્વવત્।
પ્રતિકુણ્ડં ચ કુંભાનાં સ્થાપનાદ્યં તુ પૂર્વવત્
ચતુર્ણાં ઋઙ્નયાદીનાં તથા ચૈકાન્તિનામપિ।
નિવેશનાદિકં કાર્યં પુરોદિતવિધાનતઃ
એવં ક્રમેણ સંપાદ્ય તદન્તે ભૂપતિં ગુરુઃ।
પ્રાશયેત્ પઞ્ચગવ્યં તુ કુશોદકસમન્વિતમ્
ભગવત્પાદતોયં ચ સર્વપાપહરં શુભમ્।
ભક્ષયેચ્ચરુશેષં તુ કોષ્ઠસંશોધનાય ચ
કૃત્વા દક્ષિણપીઠે તુ શાલિભારૈસ્તુ વિષ્ટરમ્।
નવસઙ્ખ્યૈસ્તદૂર્ધ્વે તુ માર્ગં ચર્મ તુ વિન્યસેત્
વ્યાઘ્રજં વા તદૂર્ધ્વે તુ દર્ભાનાસ્તીર્ય સાક્ષતાન્।
પ્રાગગ્રાનુદગગ્રાન્ વા તસ્મિન્નારોપ્ય ભૂપતિમ્
પૂર્ણોદકુંભાંશ્ચતુરઃ પ્રાગ્વદ્વસ્ત્રાદિભૂષિતાન્।
ચતુર્દિક્ષ્વપિ સંસ્થાપ્ય તેષ્વર્ચ્યા મૂર્તયઃ ક્રમાત્
ચતુર્વિધાનિ ચાન્નાનિ તાસાં દદ્યાત્ ક્રમેણ તુ।
તતો હોમશ્ચ કર્તવ્યઃ કુણ્ડેષુ પ્રાક્ક્રમેણ તુ
તતો બૂપસ્ય પુરતઃ ઉપવિશ્યાસને ગુરુઃ।
તદ્દેહસ્થિતતત્વાનાં શુદ્ધિં કુર્યાદ્વિધાનતઃ
પ્રાક્ તેષાં વિલયં કૃત્વા તતઃ સૃષ્ટિં સમાચરેત્।
કુર્યાત્ કૌતુકબન્ધં ચ પ્રાગ્વત્તસ્યાપિ ચાત્મનઃ
સ્વર્ણસઞ્ચયમાહૃત્ય તિન્ત્રિણીમિશ્રવારિણા।
નિર્મલીકૃત્ય સંપ્રોક્ષ્ય વીર્યમન્ત્રેણ તત્પુનઃ
ઉદક્ દિક્ સંસ્થિતે પીઠે શાલિભારૈસ્ત્રિભિઃ કૃતે।
પીઠે નિવેશ્યાધિવાસ્ય વાસોલઙ્કારપૂર્વકમ્
અન્યચ્ચ સર્વં સંસ્થાપ્ય વર્મણા ચાવકુણ્ઠયેત્।
તતશ્ચક્રાબ્જમાલિખ્ય ત્વન્યદ્વા મણ્ડલં શુભમ્
રત્નજૈર્ધાતુજૈર્વાપિ વર્ણકૈઃ પરિપૂરયેત્।
ગીતનૃત્તાદિકૈઃ સ્તોત્રૈઃ શઙ્ખવાદ્યાદિનિસ્વનૈઃ
મઙ્ગળૈર્વિવિધૈશ્ચાન્યૈર્જાગરેણ નયેન્નિશામ્।
દિવ્યાદ્યાયતને કાર્યં વિશેષયજનં વિભોઃ
તતઃ કર્મદિને બ્રાહ્ને મુહૂર્તે દેશિકઃ સ્વયમ્।
કૃત્વા સ્નાનાદિકં સર્વં નિત્યકર્મવિધાનતઃ
તતો યજેદ્વિશેષેણ કુંભસ્થં જગતીપતિમ્।
મણ્ડલસ્થં ક્રમેણૈવ વિવિધૈર્ભોગસઞ્ચયૈઃ
ઔપચારિકસાંસ્પર્શહૃદયઙ્ગમસંજ્ઞિતૈઃ।
પરમાન્નાદિકૈસ્તત્ર પ્રબૂતૈરન્નસઞ્ચયૈઃ
એવમિષ્ટ્વા તતોઽગ્નિસ્થં વિભું સન્તર્પયેત્ ક્રમાત્।
સમિત્સપ્તકપૂર્વૈસ્તુ મૂલેન સઘૃતૈસ્તિલૈઃ
સહસ્રમાહુતીનાં તુ શતં વાઽપિ સમાચરેત્।
સર્વવિઘ્નવિનાશાર્થમસ્ત્રેણાપિ તથાચરેત્
ઋત્વિજશ્ચ સ્વકુણ્ડેષુ જુહુયુઃ પૂર્વવત્ ક્રમાત્।
પતિતાસુ ચ પૂર્ણાસુ સર્વકુણ્ડેષુ વૈ ક્રમાત્
સંસ્નાપ્ય મૂલમન્ત્રેણ, પુંસૂક્તેન તથૈવ ચ।
સુપ્રક્ષાળિતપાણ્યંઘ્રિં સ્વાચાન્તં પરિભૂષિતમ્
નિશાધિવાસિતૈઃ સર્વૈર્વસ્ત્રમાલ્યાનુલેપનૈઃ।
સર્વૈરાભરણૈશ્ચૈવ મહાર્ઘૈર્વિવિધૈરપિ
ખઙ્ગખેટકહસ્તં ચ સમાદાય ગુરુઃ સ્વયમ્।
મુહૂર્તે શોભને પ્રાપ્તે પાણિના પૃથિવીપતિમ્
પુણ્યાહં વાચયિત્વા તુ સર્વમઙ્ગળસંયુતમ્।
કલશસ્થલદિક્કુંભસર્વકુણ્ડેષુ સંસ્થિતમ્
વિભું પ્રદક્ષિણીકૃત્ય કારયિત્વા નમસ્ક્રિયામ્।
બ્રાહ્નણાગ્ર્યાનનુજ્ઞાપ્ય તુલાં નીત્વા પ્રદક્ષિણમ્
તસ્યાઃ પશ્ચિમદિક્સંસ્થે ભૂયઃ પ્રાગાનનં ધટે।
આરોપયેન્મૂલમન્ત્રં સાઙ્ગમાવર્તયન્ ગુરુઃ
દિવ્યાન્ બલાદિકાન્ મન્ત્રાન્ તથા સૂક્તં તુ પૌરુષમ્।
પ્રાક્પાત્રે ભૂપતિસમં નિક્ષિપેત્ સ્વર્ણસઞ્ચયમ્
નિશાધિવાસિતં ત્વેષ તુલાભારઃ સમો ભવેત્।
એવં વાઽપિ તુલાભારે પ્રાક્ ધટે વિન્યસેન્નૃપમ્
પ્રત્યઙ્મુખં પશ્ચિમે તુ નિક્ષિપેત્ સ્વર્ણસઞ્ચયમ્।
શતનિષ્કાધિકઃ શ્રેષ્ઠો, મધ્યમોઽર્ધાધિકો ભવેત્
શતપાદાધિકઃ સ સ્યાત્તુલાભારઃ કનિષ્ઠકઃ।
તત્કાલે ઋઙ્ભયાદ્યાશ્ચ ચત્વારો દિક્ષુ સંસ્થિતાઃ
સ્વશાખાઃ સમધીયીરન્, વિદિશાસુ ચ સંસ્થિતાઃ।
સદ્બ્રહ્નજ્ઞા અધીરયન્ શાખાઃ પરમપાવનાઃ
શઙ્ખકાહળભેર્યાદિવાદ્યાનિ વિવિધાનિ ચ।
વાદયેયુઃ સમન્તાચ્ચ તત્તદ્વાદ્યવિશારદાઃ
ગીતં તુ વિવિધં કુર્યુઃ ગીતશાસ્ત્રવિશારદાઃ।
વિવિધાનિ ચ નૃત્તાનિ કુર્યુશ્ચ પરિતો દિશઃ
અન્યચ્ચ મઙ્ગળં યદ્યત તત્તત્ સર્વં તુ કારયેત્।
તતસ્તુ સર્વકુણ્ડેષુ શાન્તિહોમં ચ કારયેત્
તિલૈરાજ્યૈશ્ચ બહુભિઃ શતમષ્ટોત્તરં ક્રમાત્।
ભૂપતિર્મનસા ધ્યાયેત્ ભગવન્તં જનાર્દનમ્
એકનાડીં તદર્ધં વા આસીત નૃપતિર્ધટે।
તતોઽવરુહ્ય વૈ તસ્માત્ પ્રણમેદ્દણ્ડવદ્ધરિમ્
તતસ્તુ ભૂષણૈર્વસ્ત્રૈર્ભૂષયેદ્ભૂપતિર્ગુરુમ્।
સુવર્ણદક્ષિણાં દદ્યાચ્છતનિષ્કાં તુ તત્સમામ્
ઋત્વિગ્ભ્યસ્તુ તદર્ધં વા યે ચાન્યે તત્ર કર્મણિ।
નિયોજિતાસ્તુ સાહાય્યે તેભ્યઃ કર્માનુરૂપતઃ । 120 ॥
દ્રવ્યાણિ દદ્યાન્નૃપતિર્વસ્ત્રાણિ વિવિધાનિ ચ।
સુવર્ણસઞ્ચયાંસ્તાંશ્ચ ભૂષણાનિ ચ ભૂપતિઃ
સ્વયં વ્યક્તાદિકે સ્થાને દદ્યાદ્ભગવતો વિભોઃ।
દાનાત્ ફલવિશેષં તુ સમાકર્ણય સાંપ્રતમ્
સ્વયં વ્યક્તે વિભોઃ સ્થાને યો દદ્યાદ્ભૂપતિર્હરેઃ।
સર્વપાપવિનિર્મુક્તઃ સર્વામયવિયોજિતઃ
સર્વસંપત્સમૃદ્ધશ્ચ સર્વદેશાધિપો ભવેત્।
ભુઙ્ક્તે ચ વિવિધાન્ ભોગાનિહ લોકે પરત્ર ચ
કોટિકોટિગુણં દાનં તથૈવ ચ ફલં ભવેત્।
દાનં યદ્દિવ્યાયતને તદનન્તગુણં ભવેત્
આર્ષે ચ સૈદ્ધાયતને દાનં લક્ષગુણં ભવેત્।
સદ્વિપ્રકલ્પિતે દાનં સહસ્રગુણિતં ભવેત્
સત્ક્ષત્રકલ્પિતે સ્થાને દાનં શતગુણં ભવેત્।
સદ્વૈશ્યકલ્પિતે સ્થાને તદર્ધગુણિતં ભવેત્
સચ્છૂદ્રકલ્પિતે દત્તં દ્વિષટ્કગુણિતં ભવેત્।
અનન્યશરણૈર્વર્ણૈઃ સ્થાને તુ પરિકલ્પિતે
દાનં દશગુણં પ્રોક્તં વર્ણૈર્વ્યામિશ્રયાજિભિઃ।
નિર્મિતાયતને દત્તં તત્ પઞ્ચગુણિતં ભવેત્
દાને મુખ્યવિધિઃ પ્રોક્તસ્ત્વનુકલ્પમતઃ શ્રૃણુ।
તત્ર યે શ્રોત્રિયાઃ પ્રાપ્તા વૈઘ્ણવા બ્રાહ્નણોત્તમાઃ
સુવર્ણસઞ્ચયાદ્યં ચ તેભ્યો દદ્યાદ્યથાક્રમમ્।
યાગોપકરણં સર્વમાચાર્યાય પ્રદાપયેત્
યઃ કુર્યાદ્ભૂપતિઃ કશ્ચિત્ અન્યો વા ધનવાન્ સકૃત્।
તુલાભારાહ્વયં કર્મ સર્વપાપૈઃ પ્રમુચ્યતે
રોગૈરનબિભૂતશ્ચ ભવિષ્યતિ ન સંશયઃ।
યઃ કુર્યાન્નિયમેનૈવ કર્મૈતત્ પ્રતિવત્સરમ્
તસ્ય પુણ્યફલાવાપ્તિં કઃ શક્નોત્યભિવર્ણિતુમ્।
તત્કાલે ભગવદ્યાગં ચતુઃસ્થાનાર્ચનાન્વિતમ્
દિવ્યાદ્યાયતને સમ્યક્ કારયેત્ પૃથિવીપતિઃ।
તદન્યસ્મિન્ દિને વિપ્ર! સ્નાપયેત્ પુરુષોત્તમમ્
સહસ્રકલશૈઃ સમ્યક્ પુરોદિતવિધાનતઃ।
યદ્વાન્યસ્નપનેનૈવ તત્તત્કાલોચિતેન વૈ
ચતુસઃથાનાર્ચનં તત્ર વિશેષાત્ કારયેન્નૃપઃ।
મહાહવિર્નિવેદ્યં ચ વિશેષેણૈવ કારયેત્
તત્રાપિ દેશિકાદિભ્યો દદ્યાદ્વૈ દક્ષિણાં ક્રમાત્।
દીનાન્ધકૃપણાનાથાન્ બાલવૃદ્ધકૃશાતુરાન્
ભોજયેચ્ચ વિધાનેન દ્રવ્યાદીન્યપિ દાપયેત્।
વિવિધાનિ ચ બીજાનિ શાલ્યાદીન્યપિ દાપયેત્
બન્દીકૃતાંશ્ચ વિસૃજેત્ કારાગૃહનિવેશિતાન્।
એષ તે કથિતો વિપ્ર! તુલાભારવિધિઃ ક્રમાત્
હિરણ્યગર્ભાદ્યન્યેષ્વપ્યેવમેવ સમાચરેત્।
એવં કુર્યાત્તુલાભારં યઃ સકૃદ્બહુશોઽપિ વા
સર્વપાપવિમોક્ષસ્તુ તસ્ય સ્યાન્નાત્ર સંશયઃ।
યો વા ભગવતોઽર્થે તુ માતાપિત્રોર્ગુરોસ્તુ વા
સ્વપ્રાણાંસ્ત્યજતાં ભક્ત્યા વિપ્રાદીનાં મહામતે।
નિમિત્તી તુ ભવેત્તસ્ય તુલાભારાદિકેન ચ
બહુશોઽનુષ્ઠિતેનૈવ સમ્યગેવ તુ કર્મણા।
અન્યૈર્વા વિહિતૈર્વિપ્ર! પ્રાયશ્ચિત્તૈઃ સુદુષ્કરૈઃ
બ્રહ્નહત્યોઽત્થદોષસ્ય શુદ્ધિર્ભવતિ વા ન વા।
પ્રાણત્યાગઃ કૃતસ્તેન વિષ્વર્ણ્થે યન્મહાત્મના
તસ્માન્ન નિષ્કૃતિર્વિપ્ર! ભવેત્તસ્ય નિમિત્તિનઃ।
બ્રાહ્નણાઃ ક્ષત્રિયા વૈશ્યા વિષ્ણ્વર્થે મૌદ્ગલાસ્તુ વા
પરિત્યજેયુઃ સ્વપ્રાણાન્ ભગવદ્ભક્તિસંયુતાઃ।
ભૃગ્વાદિભિરુપાયૈસ્તુ પઞ્ચભિર્વા વિષાદિકૈઃ
અન્યૈસ્તેષાં ભવેત્ સદ્યૌ વાજપેયાદિજં ફલમ્।
સકામસ્ય તુ નિષ્કામઃ પ્રાપ્નુયાત્ પરમાં ગતિમ્
મહાત્મનસ્તુ તાન્ વિદ્ધિ વિષ્ણ્વર્થે ત્યક્તજીવિતાન્।
આત્મહત્યોત્થદોષૈસ્તે ન લિપ્યન્તે કદાચન
આત્મહત્યોત્થદોષાઃ સ્યુરન્યેષાં સર્વદા દ્વિજ!।
એવં ભગવદર્થે તુ પ્રાણત્યાગે કૃતાદરઃ
યમુદ્દિશ્ય ત્યજેત્ પ્રાણાન્ તં વિદ્યાદ્બ્રહ્નઘાતકમ્।
મુખ્યવિપ્રે મૃતે તસ્ય તદ્દોષઃ સ્યાચ્ચતુર્ગુણઃ
ક્ષત્રિયે બ્રહ્નહત્યોત્થદોષસ્તુ ત્રિગુણો ભવેત્।
નિમિત્તિનઃ સ દોષઃ સ્યાદ્દ્વિગુણઃ સંસ્થિતે વિશિ
નિમિત્તિને મૃતે શૂદ્રે દોષ એકગુણો ભવેત્।
એવં દોષવિવૃદ્ધિસ્તુ ભવેદ્વિપ્રે નિમિત્તિનિ
નિમિત્તિનિ ક્ષત્રિયાદાવેકૈકગુણવર્ધનાત્।
ભવેત્ પૂર્વોક્તદોષસ્તુ અતાર્થે નાસ્તિ સંશયઃ
એવં મૃતે વિપ્રમાત્રે દોષ ઉક્તો નિમિત્તિનઃ।
મુખ્યદોષઃ પઞ્ચગુણો બ્રહ્નચારિણિ સંસ્થિતે
ગૃહસ્થે યજ્વનિ મૃતે સ દોષઃ ષડ્ગુણો ભવેત્।
વાનપ્રસ્થે મૃતે મુખ્યદોષઃ સપ્તગુણો ભવેત્
સન્ન્યાસાશ્રમનિષ્ઠે તુ સંસ્થિતે તુ નિમિત્તિનઃ।
સ્યાન્મુખ્યદોષોઽષ્ટગુણ એવં તુ કથિતો મુને!
નિમિત્તિનો દોષવૃદ્ધિઃ વિષ્ણ્વર્થે મરણે સતિ।
એવં નિમિત્તભૂતાનાં દ્વિજાદીનાં ન નિષ્કૃતિઃ
તત્ર યત્ બ્રાહ્નણૈરુક્તં વિવેકનિરતૈસ્સદા।
સર્વશાસ્ત્રાર્થતત્વજ્ઞૈઃ તત્ કુર્યાદવિચારતઃ
અન્યથા તુ મહાન્ દોષો ભવેદ્દેશાધિપસ્ય તુ।
ઇતિ શ્રીપાઞ્ચરાત્રે પારમેશ્વરસંહિતાયાં ક્રિયાકાણ્ડે પ્રાયશ્ચિત્તતુલાભારવિધિર્નામ વિંશોધ્યાયઃ।
*************
મૂળ પાઠ: parameśvarasaṃhitā · Sanskrit Wikisource contributors · Sanskrit Wikisource · CC BY-SA 4.0