પરમેશ્વરસંહિતા · અધ્યાય 15
॥ શ્રીઃ ॥
પઞ્ચદશોઽધ્યાયઃ
સનક :---
સ્વયં વ્યક્તવિમાનસ્ય પ્રાદુર્ભાવપ્રસઙ્ગતઃ।
પ્રતિષ્ઠા સૂચિતા બ્રહ્નન્! વિસ્તરેણાદ્ય મે વદ
શાણ્ડિલ્ય :---
શ્રૂયતામભિધાસ્યામિ યદર્થં ચોદિતસ્ત્વયા।
પૌષ્કરાખ્યે મહાશાસ્ત્રે પ્રોક્તા ભગવતા સ્વયમ્
પ્રતિષ્ઠા વાસુદેવેન પૌષ્કરસ્ય મહાત્મના।
સુવિસ્તરેણ સર્વત્ર પ્રકીર્ણા બહુધા સ્થિતા
સર્વત્ર સારમુદ્ધૃત્ય તત્પ્રસાદાદ્વદામિ તે।
આદ્યવેદોદ્ભવૈર્દિવ્યૈઃ સાક્ષાત્ સદ્બ્રહ્નવાચકૈઃ
મન્ત્રૈર્બલાદિકૈર્યોક્તા પ્રતિષ્ઠા તત્પદપ્રદા।
સિદ્ધાન્તોક્તેન મન્ત્રેણ સાઙ્ગેનૈવ બલાદિકૈઃ
સ્થાપના યા તુ સા પ્રોક્તા ભોગમોક્ષફલપ્રદા।
સાઙ્ગેન મૂલમન્ત્રેણ જ્ઞાનધ્યાનાન્વિતેન ચ
પ્રતિષ્ઠા વિહિતા બ્રહ્નન્! મન્ત્રસિદ્ધિફલપ્રદા।
એકાયનાખ્યવેદોક્તૈર્મન્ત્રૈરન્યૈસ્ત્રયીમયૈઃ
સિદ્ધાન્તોક્તેન મન્ત્રેણ, સાઙ્ગેન ક્રિયતે ચ યા।
સા સાર્ધમૈહિકૈર્ભોગૈ, રણિમાદિફલપ્રદા
દિવ્યૈર્બલાદિકૈર્મન્ત્રૈઃ સહ ચાન્યૈસ્ત્રયીમયૈઃ।
સ તુ ષાડ્ગુણ્યફલદા સહ સજ્ઞફલૈર્ભવેત્
સહ ઋક્સામપૂર્વૈસ્તુ મન્ત્રૈઃ સ્વવ્યાપ્તિસંયુતૈઃ।
સાઙ્ગેન મૂલમન્ત્રેણ સ્થાપના યા મહામતે!
સા સર્વભોગદા ચાન્તે તથા મન્ત્રફલપ્રદા।
કેવલૈઃ શ્રુતિમન્ત્રૈસ્તુ યથાવસરલક્ષણૈઃ
ધારણા ભગવદધ્યાનમન્ત્રન્યાસેન વૈ સહ।
દેશિકેન્દ્રેણ યા કાર્યા ભક્તાનાં પરમેશ્વરે
સામાન્યા સા પરિજ્ઞેયા યજ્ઞવત્ સર્વ(સ્વર્ગ)ભોગદા।
કાલક્રમાદકામાનાં સર્વાઃ પરફલપ્રદાઃ
ઇતિ મન્ત્રવિભેદેન સપ્તધા પરિકીર્તિતા।
દ્વિજેન્દ્રો ભગવદ્યાજી તદ્ભક્તસ્તન્મનાઃ સદા
નિર્દ્વન્દ્વો નિત્યસત્ત્વસ્થો દ્વિષટ્કાધ્યાત્મચિન્તકઃ।
વેત્તા યો વ્યૂહપૂર્વસ્ય વ્યક્તસ્ય પરમાત્મનઃ
બલાદિદિવ્યમન્ત્રેષુ યસ્ય નિષ્ટા પરા સ્થિતા।
સન્યાસં કર્મણાં યસ્તુ કરોત્યધ્યક્ષતઃ ક્રમાત્
નિત્યસિદ્ધે તદાકારે તત્પરત્વે ચ સર્વદા।
યસ્યાસ્તિ સક્તિર્હૃદયે તસ્યાસૌ સન્નિધિં ભજેત્
મન્ત્રરૂપી જગન્નાથઃ પરમાત્માચ્યુતઃ પ્રભુઃ।
અતસ્તેન પ્રતિષ્ઠાનં કૃતં મુખ્યાધિકારિણા
વિદ્ધિ તન્મુખ્યકલ્પં તુ પ્રતિષ્ઠોક્તફલપ્રદમ્।
પ્રાક્ ત્રયીધર્મનિષ્ઠો યઃ પ્રાપ્તદીક્ષો જિતેન્દ્રિયઃ
મન્ત્રજ્ઞઃ કર્મકુશલઃ પઞ્ચરાત્રાર્થતત્વવિત્।
સ્થાપનં યત્ કૃતં તેન હ્યનુકલ્પં ચ વિદ્ધિ તત્
પરાત્પરસ્વરૂપસ્ય પરસ્ય ચતુરાત્મનઃ।
શાન્તોદિતાદિવ્યૂહાનાં કેશવાદ્યખિલસ્ય ચ
તથા વિભવમૂર્તીનામેકાકારસ્વરૂપિણઃ।
તથા ચ સર્વજગતામેકબીજાત્મકસ્ય ચ
સદોદિતસ્વરૂપસ્ય વાસુદેવસ્ય વૈ વિભોઃ।
ત્રયાણામચ્યુતાદીનાં તદ્ભેદાનાં તથૈવ ચ
શાન્તોદિતસ્વરૂપસ્ય પરસ્ય ચતુરાત્મનઃ।
યા તુ સન્ધાનરૂપા સા "પ્રતિષ્ઠેતિ" પ્રકીર્તિતા
પીઠબ્રહ્નશિલાજ્ઞાનસ્તમ્બસ્ય ચતુરાત્મનઃ।
ચતુર્દિગ્વીક્ષમાણસ્ય યા તુ સન્ધાનલક્ષણા
બોદ્ધવ્યા "સુપ્રતિષ્ઠા" ચ દિગ્વ્યૂહપરિપૂરિકા।
ધૃતિશક્તિઃ સ્વરૂપેણ ત્વમૂર્તેનાવ્યયાત્મના
સ્થિતયે પ્રક્રિયાર્થં ચ "બ્રહ્નપાષાણતાં" ગતા।
સર્વબ્રહ્નશિલાનિષ્ઠમાક્ષિતેર્દ્વિજસત્તમ!
વ્યાપ્તમામૂલતશ્ચૈવ તેનામૂર્તેન વૈ પુરા।
દ્રવ્યમૂર્તિરમૂર્તા ચ ગૃહીતા સ્તમ્બલક્ષણા
અનુગ્રહાર્થં વર્ણાનાં સ્થિત્યર્થં દિક્ક્રમસ્ય ચ।
અધોર્ધ્વાભ્યાં વિભાગાર્થં સિદ્ધયે પુનરેવ હિ
તાત્વસ્ય વિશવ્પીઠસ્ય જડત્વવિનિવૃત્તયે।
સમ્યક્ સંવિત્તિલાભાર્થં તત્વાનાં ભિન્નરૂપિણામ્
યુક્તિઃ પરિગૃહીતા ચ ચાતુરાત્મ્યૈકલક્ષણા।
એકસ્યાચ્યુતબીજસ્ય ભિન્નેષુ પ્રતિવસ્તુષુ
સંસ્થિ સ્થિતિરચ્છિન્ના સા "પ્રતિષ્ઠાન્ત" એવ હિ।
જ્ઞાનસ્તમ્બાવિભક્તાનામેતેષાં ચતુરાત્મનામ્
ચતુર્દિગ્વીક્ષમાણાનાં સ્થાપના યા સમીરિતા।
એકદિગ્વીક્ષિતાનાં ચ સ્થાપિતાનાં ચ પઙ્ક્તિતઃ
સા ચ "પ્રતિષ્ઠા" વિજ્ઞેયા પૂર્વવદ્દ્વિજસત્તમ!।
ભિન્નાનાં વ્યૂહમૂર્તીનાં કેશવાદ્યખિલસ્ય ચ
પ્રાદુર્ભાવસમૂહસ્ય દ્વ્યાદિકસ્ય ચ યદ્દ્વિજ!।
એકસ્મિન્ વિશ્વપીઠે તુ સ્થિતિરેકસ્ય ચેચ્છયા
પ્રતિષ્ઠાખ્યં "વિશેષં તુ સ્થાપનં" સમુદાહૃતમ્।
ચિચ્છક્તેરનુવિદ્ધં ચ અવ્યક્તં તત્વવિગ્રહમ્
દિવ્યમૂર્તૌ ચલાખ્યે તુ નિત્યમેકાત્મતાધિયા।
બિમ્બસંસ્કારકાલે તુ અધિવાસાભિધે દ્વિજ!
અચલત્વેન સન્મન્ત્રૈશ્ચલભાવેન વા પુનઃ।
સાઙ્ગં સલાઞ્છનં ચૈવ કામાચ્ચાભિમતાત્તુ વૈ
આરાધનાર્થં હૃદયાન્ન્યસ્તં તદ્ધૃદયે પુનઃ।
સમાહરેત્ કૃતાર્થત્વાન્નિત્યં કાલાન્તરેણ વા
સુબોધપરિણામેન સત્વેનાઽઽનિર્મલેન ચ।
કાલસત્તા ઇયત્તાખ્યા પરિચ્છેદવશાત્ સ્મૃતા
તમા "સ્થાપનસંસ્થં ચ વિશેષં" સમુદીરિતમ્।
સંપન્ને બ્રહ્નપાષાણસંસ્કારે પૈઠિકેઽપિ ચ
ઉદ્વર્તનાભ્યઞ્જનેન મૃદ્ભૂતીર્ગોમયાદિના।
શિલ્પિદોષોપશમને સ્નાનમાત્રે કૃતે સતિ
નિષ્પન્ને નેત્રદાને તુ સ્નાને સંપાદિતે પરે।
ઉત્થાપ્ય મૂર્તિપાદ્યૈસ્તુ ગુરુણા વહુભિર્બલાત્
નિવેશનમમન્ત્રં યદ્વિધિવત્ સામ્પ્રતં કૃતમ્।
તૃતીયં વજ્રલેપેન નિત્યમેકાત્મતા દ્વિજ!
પ્રાપ્તે લગ્નોદયે મન્ત્રન્યાસમારણાત્તુ વૈ।
ચિચ્છક્તેરનુસન્ધાનાત્ તત્ "સ્થિતસ્થાપનં" તથા
પ્રાસાદાન્તરભિત્તીનાં લિખિતં વામ્બરાદિકે।
સિદ્ધ્યર્થં સાધકેન્દ્રૈસ્તુ સિદ્ધિકાલાવધિં તુ વૈ
ચરબિમ્બસ્ય યન્મન્ત્રન્યાસં વૈ સાસનસ્ય ચ।
નિત્યમારાધનાર્થં તુ કર્માર્ચાયામપિ દ્વિજ!
તદપિ પ્રચલાખ્યં તુ સ્થિતસ્થાપનમેવ ચ।
ક્ષ્માભઙ્ગૈર્જલપૂર્વૈસ્તુ દોષૈર્યા ચાતિદૂષિતા
ઉદ્ધૃત્ય યોજિતાન્યત્ર સ્થાને તુ શુભલક્ષણે।
સમ્યક્ સંસ્થાપનાદ્ભૂયઃ "સંસ્થાપન" મુદાહૃતમ્
વિદ્યુત્પ્રપાતપૂર્વૈસ્તુ દોષૈર્યા ચાતિદૂષિતા।
તદુત્થાને કૃતે શશ્વન્નિર્દોષે ચાસને સતિ
તત્સમા લક્ષણાઢ્યા ચ પ્રતિમાદ્યા મહામતે!।
અન્યસ્મિન્ વા નવે પીઠે વિધિવત્ પરિયોજિતા
બોદ્ધવ્યં તદ્વિશેષં ચ "સ્થાપનોત્થાપનં" તુ વૈ।
આદિમૂર્ત્યાદિભેદેન ચલાચલવિભાગતઃ
પ્રતિષ્ઠાદિવિશેષાસ્તુ અષ્ટધા પરિકીર્તિતાઃ।
આદિમૂર્ત્યાદિમૂર્તીનાં ભોગપર્યઙ્કશાયિનામ્
યા તુ પીઠે મુનિશ્રેષ્ઠ! વિધિવત્ પરિયોજના।
"સંસ્થાપના" ચ વિજ્ઞેયા, તથા "ચાઽઽસ્થાપના"
આસીનાનાં સ્થિતાનાં તુ સ્થાપના સમુદીરિતા। [ભવેત્॥
"પ્રસ્થાપના" સુપર્ણસ્થમૂર્તીનાં પરિકીર્તિતા
શયનાદિવિભેદેન ચતુર્ધા પરિકીર્તિતા।
ભૂયશ્ચ દ્વિવિધં વિદ્ધિ બેરૈકત્વબહુત્વતઃ
શિલયા મણિના વાપિ લૌહૈર્વાપિ કૃતા તુ યા।
નિત્યાદિસકલસ્નાનવિષયા, રહિતા સદા
કર્માર્ચયાપિ દેવીભિઃ સ્થિતાપ્યાસીનતાં ગતા।
સ્થાપ્યતે કેવલા મૂર્તિઃ "એકબેરં" તુ વિદ્ધિ તત્
મૃદ્દારુજં તુ યદ્બિમ્બં કર્માર્ચાદિસમન્વિતમ્।
નિત્યાદિસર્વસ્નાનાર્થં શક્તિભિઃ સહિતં ન વા
મણિવજ્રાદિશૈલોત્થં નિમિત્તસ્નપનક્ષમમ્।
સદા તુ નિત્યસ્નાનાર્થં કર્માર્ચાસહિતં તુ યત્
બૃહદ્બિમ્બં તુ લક્ષ્મ્યાદિસહિતં રહિતં તુ વા।
નિત્યનૈમિત્તિકાદ્યુક્તસકલસ્નપનક્ષમમ્
લક્ષ્મ્યાદિભિઃ સમોપેતં યદ્બિમ્બં શક્તિભિઃ સદા।
તદેતત્ત્રિવિધં વિદ્ધિ "બહુબેરં" મહામતે!
યત્તુ ચિત્રમયં બિમ્બં ભિત્તિકાષ્ઠામ્બરાશ્રયમ્।
કર્મબિમ્બસમોપેતં નિત્યાદિસ્નાનકર્મણિ
યચ્ચાપિ મૃણ્મયં બિમ્બં ત્રિવિધં ચાપિ ચિત્રજમ્।
નિત્યનૈમિત્તિકસ્નાને દર્પણાદિસમન્વિતમ્
કર્મબિમ્બાન્વયે યોગ્યં વિભવેચ્છાનુસારતઃ।
એતચ્ચતુર્વિધં વિદ્ધિ "બહુબેરવિશેષકમ્"
બહુબેરં યથાયોગં સ્થિતમાસીનમેવ વા।
શયાનં યાનગં વાપિ ભવેદિચ્છાનુરૂપતઃ
બહુબેરાદિભેદાસ્તુ પઞ્ચધા પરિકીર્તિતાઃ।
અન્યાનિ કર્મબિમ્બાનિ યાત્રાબિમ્બપુરસ્સરમ્
તત્તત્કર્મવિશેષાર્થં બહુબેરૈકબૈરયોઃ।
દ્વયોશ્ચ કલ્પનીયાનિ વિભવસ્યાનુરૂપતઃ
સાધારં સર્વમૂર્તીનાં પ્રતિ (અધિ)ષ્ઠાનક્રમં શ્રૃણુ।
યથોક્તલક્ષણોપેતં પ્રાસાદ બિમ્બસંયુતમ્
યથાભિમતદિગ્વક્ત્રં નિશ્ચયીકૃત્ય વૈ પુરા।
ભૂભાગે સતિ વૈ કુર્યાત્તદગ્રે યાગમણ્ડપમ્
દિક્ત્રયે તદભાવાત્તુ તદભાવાદ્વિદિક્ષુ વા।
યથાભિમતદેશેષુ સૌમ્યયામ્યદિગાયતમ્
આનુગુણ્ય, ઽઽયશુદ્ધં ચ શુભં નિર્બાધમુચ્છ્રિતમ્।
ત્રિપઞ્ચાશત્કરાયામં ષોડશાઙ્ગુલસંમિતમ્
દ્વિસપ્તકરવિસ્તારં વિભવેચ્છાનુસારતઃ।
હસ્તદ્વાદશવિસ્તીર્ણં ષટ્ચત્વારિંશદાયતમ્
દ્વિચતુષ્કાઙ્ગુલૈર્યુક્તમષ્ટત્રિંશત્કરાયતમ્।
વિસ્તૃતં દશભિર્હસ્તૈરથવા દ્વિજસત્તમ!
ચતુસ્ત્રિંશત્કરં સાર્ધમાયામં નવવિસ્તૃતમ્।
દ્વિરષ્ટાઙ્ગુલસંયુક્તં ત્રિંશત્કરસમાયતમ્
વિસ્તૃતં ચાષ્ટભિર્હસ્તૈરેવં પઞ્ચવિધં ભવેત્।
સપ્તષટ્પઞ્ચહસ્તં ચ તથા સાર્ધં ચતુષ્કરમ્
ચતુર્હસ્તં ભવેત્ પીઠં ક્રમાન્મણ્ડપપઞ્ચકે।
મણ્ડપે મણ્ડપે કુર્યાત્ પાર્થિવં પીઠપઞ્ચકમ્
સ્વવિસ્તૃતેઃ ષંડશેન સર્વેષાં પરિવર્જ્ય ચ।
અન્તરાલાનિ વિપ્રેન્દ્ર! તદુચ્છ્રાયમથાચરેત્
ચતુર્વિંશતિમાંશેન સ્વેન સ્વેન મહામતે!।
શિષ્ઠં ચ પરિતો વીથિઃ સ્યાદેબાં પીઠકલ્પના
તદ્વિસ્તારોચ્છ્રિતાંસ્તમ્ભાન્ સ્થાપયેત્ કોણદેશતઃ।
તન્માનેન સમારોપ્યાઃ સ્તમ્ભાનાં શિરસોપરિ
રચનારહિતાશ્ચાન્યે દણ્ડાસ્તિર્યક્પ્રસારિતાઃ।
સર્વં સ્થલાંગણં બ્રહ્નન્! ચતુર્દિક્તોરણાન્વિતમ્
પીઠાત્ તૃતીયભાગેન વિસ્તૃતં તોરણં ભવેત્।
વિસ્તારાત્ ત્રિગુણેનૈવ સર્વેષામુન્નતિઃ સ્મૃતા
સચક્રગરુડાઃ સર્વે ત્રિચતુઃપઞ્ચસંખ્યયા।
સ્વાન્તરાલપ્રમાણેન સસ્તમ્ભાસ્તોરણાખિલાઃ
વિનિવેશ્યાઃ ક્ષિતૌ ખાત્વા સર્વે ચૈવ સુલક્ષણાઃ।
ચતુરશ્રાસ્ત્વધોભાગે ત્વષ્ટાશ્રા મધ્યભાગતઃ
વર્તુલાશ્ચોર્ધ્વભાગાશ્ચ સમાંશેન વિભાજિતાઃ।
કૃત્વૈવં ભગવદ્યાગમણ્ડપં સર્વકર્મણઆમ્
ઉદગ્દિક્પીઠતશ્ચોર્ધ્વે ધિષ્ણ્યં કુર્યાત્ કજાઙ્કિતમ્।
વર્તુલં ચતુરશ્રં તુ પ્રકાશાખ્યં સુલક્ષણમ્
શઙ્ખચક્રગદાપઝૈરઙ્કિતં મેખલાવનૌ।
દ્રવ્યાણામધિવાસાર્થં તત્સમીપસ્થિતં તુ યત્
મધ્યમે મણ્ડલં પીઠે મન્ત્રાસ્ત્રકલશાર્ચનમ્।
ચતુર્થં સ્નાનકુમ્ભાનાં સોષધીનાં નિવેશને
તસ્મિન્નન્યત્ર શયનં, પઞ્ચમં સ્નપનાસનમ્।
ભદ્રપીઠસમાયુક્તં સ્નાનદ્રવ્યસમન્વિતમ્
પૂરિતં વાલુકાભિશ્ચ કર્તવ્યં તુ દ્વિજાઽથવા।
સદ્વારં સગવાક્ષં ચ સકવાટં હિ સાર્ગલમ્
કૃત્વૈવમધિવાસાર્થં પ્રાકારં સાલયં મહત્।
પ્રાસાદક્ષેત્રમાનં તુ સન્ત્યજ્ય પરિતસ્તતઃ
સમેખલં સપીઠં તુ દિક્ષુ કુણ્ડાષ્ટકં લિખેત્।
અનુકલ્પે તુ વા કુર્યાત્ પ્રાચ્યાં દિઙ્ભણ્ડપાદ્બહિઃ
તત્પાશ્ચાત્યે તુ વા ભાગે સપીઠાઃ સહતોરણાઃ।
સસ્તંભા વા પૃથક્પીઠા વિવિક્તાશ્ચ પરસ્પરમ્
ચાતુરાત્મ્યાદિદેવાનાં બ્રહ્નન્! સ્થાપનકર્મણિ।
સંસ્થિતિં શ્રૃણુ કુણ્ડાનાં વિવિધાં દિગ્વિદિક્ષુ ચ
મહાવિભવસૌભાગ્ય આયુરારોગ્યવૃદ્ધયે।
સિદ્ધયે સર્વકર્માણાં (!) વિઘ્નાનાં વિનિવૃત્તયે
વ્યત્યયાદફલં વિદ્ધિ મુક્તયે સમતાનઘ!।
ગદાદ્વન્દ્વદ્વયોપેતં પ્રાગ્દિક્તુર્યાશ્રમેવ વા
ચક્રં દક્ષિણદિગ્વિપ્ર! શઙ્ખં પ્રત્યક્પ્રદેશતઃ।
પઝમુત્તરદિગ્ભાગે યથાભિમતપલ્લવમ્
આગ્નેય્યાં તુ સમાપાદ્ય કુણ્ડમશ્વત્થપત્રવત્।
વિમુક્તકમલં કુર્યાત્ ત્રિકોણં પૂર્વવત્તતઃ
હોમાર્થં યા તુ દિક્કુણ્ડમષ્ટાશ્રં વાયવે પદે।
ધિષ્ણ્યં શ્રીવત્સસંજ્ઞં તત્, અર્ધેન્દુસદૃશાકૃતિ
ઐશાન્યાં તુ સમાલિખ્ય લક્ષણેનોપલક્ષિતમ્।
અતોઽપરં સન્નિવેશમેકાગ્રમવધારય
ધિષ્ણ્યં પૂર્વપદે વૃત્તમાગ્નેય્યાં કૌસ્તુભાકૃતિ।
ચક્રં દક્ષિણાદિગ્ભાગે શાર્ઙ્ગાકારં તુ યાતુદિક્
આપ્યાં ગદાકૃતિં પ્રાગ્વન્માલાખ્યં વાયવે પદે।
ઉદગ્દિક્કમલાકારં શ્રીવત્સાકારમીશદિક્
વિસ્તારં શમ (ય) માનં તુ સર્વેષાં વિહિતં તુ વૈ।
દ્વાદશાંશં પરિત્યજ્ય ઓષ્ઠાર્થં ચ તતો બહિઃ
સુસમં મેખલાબન્ધં કુર્યાત્ તદ્વિસ્તૃતેઃ સમમ્।
શમ(ય?)દ્વયં ભવેત્ સર્વં યથા મેખલયા સહ
મધ્યદેશે તુ વૃત્તં ચ તુર્યાશ્રં વા સુલક્ષણમ્।
પ્રાસાદક્ષેત્રભૂમેર્વૈ તમેવૈશપદે બહિઃ
સંપાદ્યમાનં યુક્તં વા તર્પણે સર્વકર્મણામ્।
વાસ્ત્વઙ્ગવિબુધાનાં ચ લોકેશાનાં મહામતે!
વિઘ્નેશદ્વારપાલાનાં ક્ષેત્રેશસ્ય તથા ક્ષિતેઃ।
કૃત્વૈવં ભૂષયેત્ પ્રાગ્વત્ સકુણ્ડં યાગમણ્ડપમ્
ચતુરશ્રં ચતુર્દ્વારં દર્ભમાલાન્તરીકૃતમ્।
અન્યત્ર તદલાભે તુ યથાભિમતદિઙ્મુખમ્
ચતુર્દશકરાચ્ચૈવ યાવત્ત્રિંશત્કરાવધિ।
ષટ્કરાન્તં પુનસ્તસ્માદ્બિમ્બમાનવ્યપેક્ષયા
કાર્યા મધ્યે સ્થલા તેષાં દ્વિસપ્તાંશૈસ્તતોઽષ્ટભિઃ।
સમન્તભદ્રા સુશ્લક્ષ્ણા ચિતા પ્કેષ્ટકાદિભિઃ
તાલોન્નતૈઃ સમારભ્ય સામાન્યેઽસ્મિન્ હિ કર્મણિ।
ઉન્નતાઙ્ગુલવૃદ્ધ્યા તુ, નીચા તદ્ધ્રાસતઃ ક્રમાત્
દ્વિત્રિરષ્ટાંશકૈર્મધ્યે સર્વાસાં મણ્ડલં ભવેત્।
ચતુરશ્રં ચતુર્દ્વારં ચક્રામ્બુરુહભૂષિતમ્
દક્ષિણે શયનં, સૌમ્યે કુણ્ડં, અગ્નેસ્તુ પૂર્વવત્।
સમેખલં દ્વિહસ્તં ચ ચક્રપઝાઙ્કિતં શુભમ્
તદધશ્ચતુરશ્રં પ્રાક્ ગદામેખલિકાન્વિતમ્।
તથા દક્ષિણદિગ્ભાગે કુર્યાદ્વૈ ચક્રચિહ્નિતમ્
વર્તુલં પશ્ચિમે સૌમ્યે કમલાઙ્કં મનોહરમ્।
શઙ્ખાઙ્કં સર્વકોણેષુ માનમેષાં યથોર્ધ્વગે
સર્વે દશાન્તહસ્તાનાં ચતુર્ણામેકમેખલા।
મણ્ડપાનાં તુ કિન્ત્વત્ર ઊર્ધ્વગં સર્વમેખલમ્
તતોઽધઃ સંસ્થિતાઃ સર્વે એકકુણ્ડાસ્તુ મણ્ડપાઃ।
તેષાં સમેખલં ચાદ્યે દ્વાવિંશત્યઙ્ગુલં ભવેત્
હ્રાસાદઙ્ગુલયુગ્મસ્ય યાવદ્વૈ ષોડશાઙ્ગુલમ્।
સ્યાત્ ષટ્કરે ગૃહે કુણ્ડં કુર્યાદ્વૈ વા મેખલાધિકા
અષ્ટહસ્તોચ્છ્રિતં પૂર્વં તતોર્ધકરવર્ધિતમ્।
ત્રયોદશકરાદીનાં ચતુર્ણાં હ્રાસયેત્ તતઃ
અષ્ટકં ત્વઙ્ગુલાનાં તુ સપ્તપઞ્ચચતુઃક્રમાત્।
ન હ્રાસઃ ષટ્કરાન્તાનાં ન્યૂનાનામુચ્છ્રિતેર્ભવેત્
એવં સ્નાનગૃહાણાં તુ વિસ્તારશ્ચોન્નતૈઃ સહ।
કિન્તુ વૈ વાલુકાપીઠૈર્મધ્યતશ્ચોપશોભિતઃ
દ્વિચતુર્ભિર્દ્વિહસ્તાંશૈર્વિસ્તૃતાઃ પ્રાગ્વદુન્નતાઃ।
સ્નાનીયા અગ્રગોહાદ્વા દિક્ત્રયેઽભિમેત શુભે
અર્ધમાનસમં મુખ્યાત્ સુપીઠં શયનાન્વિતમ્।
દૃગ્દાનભવનં કુર્યાન્મઙ્ગલ્યકલશૈઃ સહ
સર્વેષાં કર્મભૂભાગં કોણસ્તમ્ભૈર્વિભૂષિતમ્।
સુનેત્રૈર્વેષ્ટિતં કુર્યાચ્ચક્રાદ્યૈઃ પૂર્વવદ્યુતમ્
સુસ્થિરં દૃઢપાદં ચ સ્નાનામ્ભોગ્રહણક્ષમમ્।
અર્ધેન વાલુકાપીઠાદ્દીર્ઘમાદ્યક્રમેણ તુ
વર્ધિતં ચાર્ધહસ્તેન હ્રાસિતં ચતુરઙ્ગુલૈઃ।
સ્વદૈર્ઘ્યાદર્ધવિસ્તીર્ણં કૃત્વૈવં સપ્રણાલકમ્
તેન તદ્વાલુકાપીઠં ભૂષયેન્મધ્યગેન તુ।
યાગાગારસ્ય વૈ દિક્ષુ દ્વારાર્થં તત્ર ચાન્તરે
શમાર્ધં વૃદ્ધિયોગેન હ્રાસોઽન્યત્ર કલાદિકઃ।
તોરણાનિ બહિઃ કુર્યાદ્દૃઢૈઃ કાષ્ઠૈઃ સુપૂજિતૈઃ
પઞ્ચહસ્તાનિ ચાર્ધેન વર્ધિતાનિ કરેણ તુ।
ન હ્રાસમાચરેત્તેપામન્યત્ર કરણે સતિ
દશમાત્ પઞ્ચહસ્તાનામૃતે ભૂમૌ પ્રવેશયેત્।
શમાર્ધં વર્ધિતાનાં ચ દ્વે દ્વે સંવર્ધયેત્ કલે
દૈર્ઘ્યાત્ પ્રવેશશિષ્ટાત્તુ ત્રિભાગેન તદન્તરમ્।
સર્વં ચક્રધ્વજં કાર્યં વસ્ત્રસ્રઙ્ભઞ્જરીયુતમ્
સુધાદ્યૈર્વર્ણકૈઃ પીતૈશ્ચન્દનાદ્યૈસ્તુ લેપિતમ્।
ભિન્નાઙ્ગમેતદખિલં યથૈકસ્મિન્ હિ યુજ્યતે
કર્મ, યાગગૃહે શશ્વદ્વિભૂતેર્વાવનેર્વિના।
પઞ્ચત્રિંશત્કરં ક્ષેત્રં સ્વતુર્યાંશેન વિસ્તૃતમ્
તન્મધ્યે તુ ચતુર્હસ્તં ચાઽઽપાદ્યં સ્થલસપ્તકમ્।
સ્થલાનાં વ્યવધાનં તુ કુર્યાદ્વૈ તાલસંમિતમ્
એકાપાયેન વૈ કુર્યાદ્વિહસ્તાન્તસ્થલાઙ્ગણમ્।
ક્રમેણાષ્ટાઙ્ગુલાન્માનાદ્વ્યઙ્ગુલં દ્વ્યઙ્ગુલં વિના
સ્થલાનાં સંકટાનાં ચ વ્યવધાનં દ્વિગોલકમ્।
એવમેવ સમુચ્છ્રાયઃ સર્વાસાં પરિકીર્તિતઃ
પરિતો વિહિતં વીથેર્માનમત્ર સ્વપીઠજમ્।
એવં વા સઙ્કટે કુર્યાદાદ્યોક્તાન્મણ્ડપદ્વયાત્
મધ્યે મણ્ડલપીઠં તુ, તસ્ય દક્ષિણદિગ્ભવેત્।
સમીપે શયનં, સ્થાનકુમ્ભાનાં સ્થાપનાયનમ્
એવં હિ વામનિકટે ભોગાનાં મન્ત્રતર્પણમ્।
ઋગ્યજુઃ સામપૂર્વાણાં શ્રુતીનાં હવનં પરે
દૃગ્દાનશયનં સ્થાને હ્યન્યસ્મિન્ શયને હિતમ્।
વ્યવસાયાર્થસમ્પત્તી દેશકાલૌ તુ તજ્જ્ઞતામ્
જ્ઞાત્વા સમાચરેત્ સર્વં ન ન્યૂનં નાધિકં તુ વા।
યદ્યુક્તમવિરુદ્ધં ચ વ્યાપકં સમ્પ્રયોજનમ્
તત્તદભ્યૂહ્ય સર્વત્ર કુર્યાલ્લોભધિયા વિના।
યતો યથોક્તં દેવાનાં નિષ્પદ્યતિ હિ વા ન વા
અતો યથોક્તેન વિના નાવસીદતિ બુદ્ધિમાન્।
યથોક્તકરણે ચ્છિદ્રપૂરણં પરમં સ્મૃતમ્
ભાવભક્તિસમેતં ચ શ્રદ્ધાપૂતં પુરોદિતમ્।
પ્રાસાદસ્યાષ્ટદિગ્વ્યોમ મૂર્તિપાનાં યથોદિતમ્
સ્થણ્ડિલેષ્વથ કુણ્ડેષુ, તાદર્થ્યેનાથવા સ્વયમ્।
સ્વકુણ્ડે હવનં કુર્યાચ્ચતુર્વેદમથોઽપરે
સમસ્તં મૂર્તિપીયં વા સ્વયમેવ સમાચરેત્।
સામગ્રીવિરહાદ્યોગ્યમૂર્તિપાનામભાવતઃ
એવં ત્વભિનવ કૃત્વા યાગાર્થં મણ્ડપં દ્વિજ!।
પૂર્વોદિતૈરલઙ્કારૈરલંકૃત્ય પૃથગ્વિધૈઃ
સિતરક્તાદિભેદેન પ્રાગાદૌ તુ ધ્વજાષ્ટકમ્।
નિવેશ્ય મધ્યે વેદ્યાં તુ પુનરપ્યયવત્તથા
યાગમણ્ડપનિર્માણે ભૂયો વિધ્યન્તરં શ્રૃણુ।
પ્રાગ્વા હ્યુદગ્વા પ્રાસાદાત્ ત્રિંશદ્ધસ્તૈર્દ્વિજાયતમ્
દ્વ્યધિકૈર્મણ્ડપં કુર્યાદન્યદ્ દ્વાદશભિઃ કરૈઃ।
સ્યાત્ તુર્યશ્રાયતં મધ્યે વેદીનાં તત્ર પઞ્ચકમ્
પરિતઃ પઞ્ચહસ્તં ચ હસ્તે હસ્તેઽન્રીકૃતમ્।
પ્રદક્ષિણગણોપેતં વિતાનાદ્યૈર્વિભૂષિતમ્
વેદ્યામુત્તરદિક્સ્થાયાં કુર્યાત્ કુણ્ડં સલક્ષણમ્।
હોમોપકરણં સર્વં તત્રોપરિ નિવેશ્ય ચ
તતોપરાયાં વેદ્યાં તુ નેત્રે ઉન્મીલયેદ્દ્વિજ!।
મણ્ડલં મધ્યમાયાં તુ વેદ્યામપ્યેકપઙ્કજમ્
પ્રસ્તાર્ય ચિત્રં શયનં ચતુર્થ્યાં મુનિસત્તમ!।
સ્નાનકર્મ તતઃ કુર્યાત્ પઞ્ચમાયાં તુ દક્ષિણે
મણ્ડપસ્ય ચતુર્દિક્ષુ કુર્યાત્ કુણ્ડચતુષ્ટયમ્।
પ્રાસાદસ્યાપિ પરિતઃ કુર્યાત્ કુણ્ડચતુષ્ટયમ્
તદર્થાન્ સર્વસંભારાન્ સંભૃત્ય સુસમાહિતઃ।
દિને કર્મદિનાત્ પૂર્વે સપ્તમે પઞ્ચભેઽપિ વા
અઙ્કુરાનર્પયિત્વા તુ તતઃ કર્મ સમારભેત્।
પ્રધાનદિવસાત્ પૂર્વદિને દેશિકસત્તમઃ
સ્નાતઃ શુક્લામ્બરઃ સ્રગ્વી કૃતન્યાસઃ સુશાન્તધીઃ।
કૃતાહ્નિકોઽધિવાસાર્થં સર્વાલઙ્કારભૂષિતઃ
સર્વસાધનસંયુક્તં ત્વર્ઘ્યપાદ્યસમન્વિતમ્।
મઙ્ગલ્યકુમ્ભમાદાય ધ્યાયમાનોઽચ્યુતં હૃદિ
સહ ચૈકાયનૈર્વિપ્રૈઃ સદાગમપરાયણૈઃ।
તથા ઋઙ્ભયપૂર્વૈસ્તુ આમૂલાદ્ભગવન્મયૈઃ
ભેરીપટહવાદિત્રશઙ્ખશબ્દાદિકૈઃ સહ।
ઋગ્યજુસ્સામપૂર્વૈશ્ચ પ્રશસ્તાઃ સંપઠન્ શ્રુતીઃ
દ્વારપાલાર્ચનં કૃત્વા યાગાગારં પ્રવિશ્ય ચ।
સંસ્મૃત્ય સ્વાસને વ્યાપ્તિમર્ચયિત્વોપવિશ્ય ચ
મધ્યપીઠસમીપે તુ પ્રાઙ્મુખઃ પશ્ચિમે પદે।
અગ્રે મઙ્ગલ્યકલશમાધારસ્યોપરિ ન્યસેત્
વિપ્રાન્ ઋઙ્ભયપૂર્વાંશ્ચ ઉપવેશ્ય ચ પૂર્વવત્।
પૂર્વોક્તસ્ત્વધિકૈર્યુક્તો દ્રવ્યૈર્દ્રવ્યગણઃ શુભઃ
યશ્ચ યત્રોપયોગ્યસ્તુ તત્ર તં સંપ્રવેશયેત્।
મન્ત્રાણામુપદેષ્ટા ચાપ્યનુકૂલો મહામતિઃ
યોક્તવ્યઃ કર્મદક્ષસ્તુ સર્વેષ્વવસરેષુ ચ।
દક્ષિણે હ્યાત્મનો વિપ્ર! એકચિત્તઃ સમાહિતઃ
સ્વયં વસ્ત્વનુસન્ધાય હવનાર્ચનકર્મણામ્।
આસ્તે હ્યુત્પત્તિપૂર્વાણાં ન્યાસાન્તાનામનન્યધીઃ
કરશુદ્ધ્યાદિ સર્વં તુ ચક્રાદિન્યાસપશ્ચિમમ્।
સર્વં ક્રમેણ કૃત્વા તુ પુણ્યાહં વાચયેત્ તતઃ
ઓઙ્કારાદ્યં પવિત્રાન્તં મન્ત્રાણાં પ્રાક્ચતુષ્ટયમ્।
પાઠયેચ્ચ સપુણ્યાહં ગાયત્રીત્રિતયાન્વિતમ્
તતશ્ચાત્માનુવાદં ચ આત્મવ્યૂહં તથૈવ ચ।
વિષ્ણુસૂક્તં શાકુનં ચ શિવસંકલ્પમેવ ચ
શ્રીસૂક્તં ચાપિ શંશૂક્તં ભદ્રસૂક્તં યથૈવ ચ।
અદ્ભિરિત્યાદિકં યચ્ચ પ્રીતિમન્ત્રાવસાનકમ્
પુણ્યાહં સ્વસ્તિ ઋદ્ધિં ચ સંવાચ્ય સહ મૂર્તિપૈઃ।
પ્રોક્ષયેચ્છતધારેણ "સ્થાનાની" ત્યાદિકેન ચ
એવં સર્વેષુ યાગેષુ ભવેત્ પુણ્યાહવાચનમ્।
યાગં પુરોક્તવિધિના ત્રિસ્થાનસ્ય ક્રમાદ્યજેત્
ભગવન્તં જગદ્યોનિં બિમ્બમધ્યે દ્વિજોત્તમ!।
કુર્યાત્ સતોરણાનાં ચ ધ્વજાનાં સ્થાપનં તતઃ
સત્યાદિકં ચતુષ્કં તુ, મધ્યે વેદ્યા ધ્વજાષ્ટકમ્।
પ્રભવાપ્યયયોગેન યજેત્ પ્રાગાદિયોગતઃ
"ઉત દેવા અવહિતા" ઋઙ્ભયાન્ પાઠયેત્તતઃ।
પ્રાગાદિદિક્ચતુષ્કેષુ તોરણાનાં ચતુષ્ટયે
સુશોભનં સુભદ્રં ચ સુગન્ધં ચ યજેત્ ક્રમાત્।
સુહોત્રં ચ તતશ્ચક્રં વિહગેશ્વરસંયુતમ્
ઉપરિષ્ટાન્મુનિશ્રેષ્ઠ! પૂજયેત્ પ્રતિતોરણમ્।
એતેષામથવા પૂર્વં ભવેદ્ દ્વાર્સ્થૈઃ સહાર્ચનમ્
પાઠયેદ્દ્વારપાલીયં સામ સામવિદસ્તતઃ।
અથોર્ઘ્યપુષ્પભૃન્મૂર્તિધરૈર્યાયાત્ સામવૃતઃ
યત્ર તિષ્ઠતિ વિશ્વેશઃ પીઠબ્રહ્નશિલાન્વિતઃ।
તત્રાવલોકનં તેષાં કુર્યાત્ સન્તાડનાદિકમ્
ચક્રાસ્ત્રમન્ત્રિતૈઃ સ્નાનકલશૈઃ સ્નપયેત્તતઃ।
સિદ્ધાર્થકૈસ્તથા પઞ્ચગવ્યમૃદભૂતિવારિણા
વલ્મીકમૃજ્જલેનાથ ચક્રાઙ્કૌષધિવારિણા।
સંક્ષોભ્યાભ્યર્ચ્ય ચોદ્વર્ત્ય ક્ષાલયેદસ્ત્રવારિણા
તમર્ઘ્યેણાર્ચયિત્વા ચ તતસ્તન્મન્ત્રિતાન્ કરે।
સિદ્ધાર્થકાન્ દક્ષિણે તુ બધ્વાગ્રે પાઠયેદૃચમ્
"રક્ષોહણં" તથા સર્વાન્નયેત્ પ્રતિસરે મણીન્।
સર્વત્ર વેષ્ટિતં કૃત્વા સમારોપ્ય રથોત્તમે
કર્મારમ્ભં ચ પઠતઃ તસ્ય દક્ષિણદિઙ્ન્યસેત્।
ઋક્સામપૂર્વાન્ વામે તુ બ્રાહ્નણાંશ્ચ ચતુશ્ચતુઃ
પુરતોઽસ્ત્રં સ્મરનં યાયાત્ સ્વયં વિઘ્નાંસ્તુ સૂદયન્।
સનૃત્તગીતવાદિત્રસ્તુતિમઙ્ગલપાઠકૈઃ
ઇદં વિષ્ણુર્વિચક્રમ ઇતિ ઋઙ્ભયૈઃ સહ પાઠકૈઃ।
એકાયનાંસ્તદન્તે તુ "ઓં નમો બ્રહ્નણે" તુ યત્
તથૈવ શાકુનં સૂક્તં શ્રીસૂક્તેન સમન્વિતમ્।
સ્વર્ણાદિનાર્થિનઃ શક્ત્યા તર્પયંસ્તાન્નિવેશયેત્
યાગભૂમિં તતો બિમ્બમવરોપ્ય રથાદિકાત્।
નિષણ્ણં દૃઢકાષ્ઠોત્થતોરણે સન્નિવેશ્ય ચ
સ્નાનભૂમૌ તતઃ કુર્યાદસ્ત્રેણાજ્યતિલાહુતીઃ।
યદ્વા પૂર્વં સમાનીય પીઠં બ્રહ્નશિલાન્વિતમ્
ભૂમિષ્ઠે ભદ્રપીઠે તુ વેદિકાયાં નિવેશ્ય ચ।
તતો બિભ્બં સમાનીય સ્થાપયેત્ પિણ્ડિકોપરિ
સ્થાપ્યમાને બૃહદ્બિમ્બે વિશેષઃ કથ્યતે શ્રૃણુ।
પૂર્વવત્ કર્મશાલાયાં સંસ્થાપ્યાકારશુદ્ધયે
સંસ્નાપ્ય વિધિના કૃત્વા નયનોન્મીલનં તતઃ।
સ્નપનં બૃહાદાપાદ્ય કેવલં વા બહૂદકૈઃ
સ્નાનકર્મશિલાદીનામીષત્ કૃત્વા તુ સાર્ચનમ્।
ઉત્થાપ્ય મૂર્તિપાદ્યૈસ્તુ બહુભિસ્તુ રથસ્થિતમ્
સમાનીય તતો યત્નાત્ પ્રાસાદાભ્યન્તરં તુ વૈ।
યથાવદ્રત્નવિન્યાસપૂર્વં પીઠે નિવેશ્ય ચ
બૃહદ્બિમ્બં, તતઃ કુર્યાત્ કર્મ બિમ્બેઽખિલં તુ વૈ।
સન્નિરોધસ્તુ મન્ત્રાણાં તત્ર લઘ્નેદયે સ્મૃતઃ
આબૃહત્સ્નપનાત્પૂર્વં યત્કિઞ્ચદપિ તત્ર તત્।
નિર્વર્તનીયં પૂર્ણાન્તં બુદ્વૈવં પ્રાઙ્ભહામતે!
તથા કાર્યં શુભો યેન મૂહૂર્તો નાવસીદતિ।
એવં હિ ચિત્રપૂર્વાણામન્યેષાં મુનિ (દ્વિજ) સત્તમ!
સરત્નબ્રહ્નપાષાણવર્જિતાનાં સમાપયેત્।
સ્નાનાદ્યં કર્મબિમ્બે તુ તત્સમમીપેઽથ દર્પણે
કર્મબિમ્બં વિના તેષાં પ્રસ્વાપાદ્યપિ વિષ્ટરે।
કુર્યાત્ પ્રવેશપૂર્વં તુ સર્વમુત્સવપશ્ચિમમ્
શક્તિભિઃ કર્મબિમ્બૈશ્ચ ગરુડાદ્યૈર્યદા સહ।
સમાચરેત્ પ્રતિષ્ઠાનં મૂલબિમ્બેન વૈ સહ
તદાનીં તાનિ બિમ્બાનિ યાગભૂમૌ પ્રવેશયેત્।
એવં પ્રવેશ્ય તદ્બિમ્બં દેશિકઃ સુસમાહિતઃ
મણ્ડલાગ્રમથાસાદ્ય તત્ર બિમ્બં નિવેદયેત્।
"ભગવન્ ભૂતભવ્યેશ! ત્વય્યેવારાધનાય ચ
ઇદં બિમ્બં કરિષ્યામિ સંસ્કૃત્ય રજનીક્ષયે।
એવં નિવેદ્ય સ્નાનાર્થં કલશાન્ સ્થાપયેત્ પૃથક્
અથવા કર્મદિવસાત્ તૃતીયે વાસરે પુરા।
કર્મભૂમેઃ સમાનીય બ્રહ્ન (બિમ્બ) પીઠશિલાન્વિતમ્
યાગભૂમૌ તુ સંસ્થાપ્ય કલશે મણ્ડલક્ષિતૌ।
વહ્નૌ ચ દેવદેવેશમિષ્ટ્વા પૂર્વોક્તવર્ત્મના
યિમ્બાદિસર્વદ્રવ્યાણામધિવાસં યથાસ્થિતમ્।
કલ્પયિત્વા તુ દેવસ્ય કૃત્વા બિમ્બનિવેદનમ્
અપરેઽહનિ સંપ્રાપ્તે સ્નપનં પ્રારભેદ્ગુરુઃ।
યદ્વા તૃતીયદિવસે પ્રાગ્વદિષ્ટ્વા ક્રમેણ તુ
ત્રિસ્થાનસ્થં જગન્નાથં કર્મશાલાં પ્રવિશ્ય ચ।
પ્રાપ્તેઽપરાઙ્નસમયે બિમ્બમાકારશુદ્ધયે
સંસ્નાપ્ય વિધિના પશ્ચાદ્બિગ્વં તોયેઽધિવાસ્ય ચ।
અપરસ્મિન્ દિને પ્રાપ્તે દેશિકસ્તુ કૃતાહ્નિકઃ
જલાદુત્થાપ્ય તદ્બિમ્બં યાગભૂમૌ પ્રવેશયેત્।
સનકઃ ---
જલાધિવાસનં કર્મ યથાવદ્વદતાંવર!
શ્રોતુકામસ્ય મે સમ્યક્ સમાખ્યાહિ સુવિસ્તરમ્।
શાણ્ડિલ્યઃ ---
વક્ષ્યે જલાધિવાસીયં વિધાનમવધારય
પ્રાસાદસ્ય વિશુદ્ધ્યર્થં બિમ્બશુદ્ધ્યર્થમેવ ચ।
માનોન્માણપ્રમાણાનામૂનાધિક્યોપશાન્તયે
જગદાપ્યાયનાર્થં ચ સર્વસમ્પૂર્ણસિદ્ધયે।
પ્રતિષ્ઠાર્થક્રિયારમ્ભાત્ પૂર્વમેવ શુભે દિને
પઞ્ચગવ્યાદિના સ્નાનં પૂજાહોમૌ તથા જપમ્।
સમાચરેત્ સ્વમન્ત્રસ્ય યત્નૈવં ન કૃતં પુરા
હેતુના કેનચિત્તત્ર જલવાસં સમાચરેત્।
નદીષુ દીર્ઘિકાયાં વા તટાકે નિર્ઝરે હ્રદે
સંભવે સતિ કુર્વીત જલવાસં યથાવિધિ।
અસંભવે જલદ્રોણ્યાં કટાહે ધાતુનિર્મિતે
યથાસંભવમન્યસ્મિન્ પાત્રે વા મૃણ્મયાદિકે।
અલ્પતોયે શ્મશાનાન્તે લવણોદપરિપ્લુતે
કટુકે ચ કષાયે ચ તિક્તે ફેનૈશ્ચ દૂષિતે।
ચૈત્યવૃક્ષસમીપે ચ નીચાવાસસમીપકે
વર્ણાન્તરે યુતે સ્વલ્પે ઊષરે શૌવલાન્વિતે।
એવમાદિષુ દુષ્ટેષુ જલવાસં ન કારયેત્
એકત્રિપઞ્ચરાત્રં વા જલમદ્યેઽધિવાસયેત્।
દેશકાલાનુરૂપેણ સદ્યો વા જલવાસનમ્
પ્રતિષ્ઠાદિવસાત્ પૂર્વં તૃતીયે પઞ્ચસપ્તમે।
દિનેઽપરાઙ્ણસમયે કર્મશાલાં પ્રવિશ્ય ચ
અસ્ત્રમન્ત્રેણ સંપ્રોક્ષ્ય બિમ્બં સન્તાડયેત્તતઃ।
સિદ્ધાર્થકેસ્તિલૈર્દીર્ઘૈરસ્ત્રમન્ત્રાભિમન્ત્રિતૈઃ
સસ્નાપ્યાકારશુદ્ધ્યર્થં ષડિભઃ સિદ્ધાર્થકાદિકેઃ।
વસ્ત્રાભરણપુષ્પાદ્યૈરલંકૃત્ય ચ ભૂષણૈઃ
પૂર્વવત્ કૌતુકં બદ્ધ્વા સમારોપ્ય રથાદિકે।
પૂર્વવચ્છ્રુતિઘોષૈશ્ચ શઙ્ખભેર્યાદિકૈઃ સહ
વિવિધૈર્નૃત્તગેયૈશ્ચ તથાન્યૈર્મઙ્ગલૈઃ સહ।
ગ્રામં વા નગરં વાપિ પ્રાસાદં ચ પ્રદક્ષિણમ્
ભ્રામયિત્વા જલોદ્દેશમાનયેન્મૂર્તિપૈઃ સહ।
પ્રપાયાં તુ જલાભ્યર્ણે અવરોપ્ય રથાદિકાત્
વિષ્ટરે વિનિવેશ્યાથ પ્રાઙ્મુખં વાપ્યુદઙ્મુખમ્।
મણ્ડપં જલમધ્યે તુ વાતવૃષ્ટિક્ષમં શુભમ્
ચતુઃ સ્તમ્ભસમાયુક્તં ચતુસ્તોરણભૂષિતમ્।
વિતાનધ્વજસંયુક્તં વેષ્ટિતં દર્ભમાલયા
વિચિત્રૈશ્ચ ફલૈર્યુક્તં દ્રુમાઙ્ગૈઃ પાવનૈસ્તથા।
મુક્તાદામસમાયુક્તં સ્રગ્દામભિરલંકૃતમ્
કોણપ્રદીપસંયુક્તં ચામરૈરુપશોભિતમ્।
પુરૈવ કારયિત્વા તુ કુર્યાત્ પુણ્યાહઘોષણમ્
પ્રાગ્વચ્છુદ્ધિમપાં કૃત્વા તન્મધ્યે વિન્યસેત્તતઃ।
પ્રતિમાનુગુણં ભદ્રપીઠમાસ્તરણાન્વિતમ્
સોપધાનં તદૂર્ધ્વે તુ કલ્પયેન્માન્ત્રમાસનમ્।
અનન્તં કલ્પયિત્વોર્ધ્વે અર્ઘ્યગન્ધાદિનાર્ચયેત્
દ્વિષટ્કાર્ણેન બિમ્બસ્ય અર્ઘ્યં પાદ્યં તથૈવ ચ।
આચામં વાસિતં ગન્ધમુપવીતોત્તરીયકે
ભૂષણાનિ ચ માલ્યાનિ દીપં ધૂપં યથાક્રમમ્।
દત્વા કૃત્વા ઘૃતારોપં સંસ્મરેત્ સંહૃતિક્રમમ્
સંહારસ્ય ક્રમં વક્ષ્યે સમાકર્ણય સાંપ્રતમ્।
આત્માનં સર્વગં ધ્યાત્વા સર્વજ્ઞં વિષ્ણુમવ્યયમ્
કુર્યાદ્ભાવાન્વિતો વિષ્ણોરધિવાસનમુત્તમમ્।
પ્રણવેન સમારોપ્ય જીવમર્ચાભિમાનિનમ્
ઉત્ક્રમ્યાત્મૈકતાં કૃત્વા સ્વસ્મિન્ સર્વેશ્વરે હરૌ।
સંશોષ્ય મરુતા પૃથ્વીં દગ્ધ્વા બીજાન્વિતાગ્નિના
અદ્ભિઃ સંપ્લાવ્ય તાં વાયુશુષ્કાં વહ્નૌ વિલાપ્ય ચ।
સંહૃત્ય વાયુના વહ્નિં વાયુમાકાશતાં નયેત્
આધ્યાત્મિકાધિદેવૈસ્તુ કરણૈર્વિષયૈઃ સહ।
તન્માત્રાસંસ્થિતાન્યેવં ક્રમાત્ સંહૃત્ય દેશિકઃ
નભો મનસિ સંહૃત્ય મનોઽહઙ્કતિ તત્પુનઃ।
મહત્યાત્મનિ તં ચાપિ નયેદવ્યાકૃતૈકતામ્
શાન્તાનન્તે પરે વ્યોમ્નિ નિષ્કલે જ્ઞાનવિગ્રહે।
તં ધ્યાયેત્ પરમાનન્દે સંસ્થિતં શાન્તવિગ્રહમ્
યસ્મિન્નવ્યાકૃતં લીનં સ્વસ્થં યત્ સ્વસ્વરૂપકમ્।
વાસુદેવોઽપિ વિજ્ઞેયઃ સર્વાત્મા સર્વકૃત્ પ્રભુઃ
તસ્મિન્નેવ તુસંહૃત્ય પૃથિવ્યાદીનિ દેશિકઃ।
એવં ધ્યાત્વા યથાન્યાયં બિમ્બં વસ્ત્રેણ વેષ્ટયેત્
સ્થગયિત્વાંશુકૈર્દિવ્યૈર્દર્ભૈઃ સર્વૈઃ સ્રગાદિભિઃ।
આચાર્યો મૂર્તિપૈર્મન્ત્રાન્ વ્યાપકાંશ્ચતુરોપિ ચ
પઠદ્ભિઃ શાકુનં સૂક્તં તથા ચાન્યૈસ્ત્રયીમયૈઃ।
આમ્નાયોદ્ધોષણપરૈઃ સાર્ધમાદાય તીરતઃ
તદ્બિમ્બં જલમધ્યે તુ પીઠોર્ધ્વે શાયયેત્ સ્વયમ્।
અમ્ભસ્યેતિ ચ મન્ત્રેણ પ્રાઙ્મૂર્ધાનમુદઙ્મુખમ્
દુન્દુભીર્વિવિધાકારા નાદયિત્વા દિશો દશ।
જયશબ્દૈશ્ચ ગીતાદ્યૈઃ સપુણ્યાહપુરસ્સરમ્
આત્મન્યાસં ક્રમાત્ કૃત્વા દિશોસ્ત્રેણાવબધ્નિયાત્।
અવલોક્ય ચ નેત્રેણ કવચેનાવકુણ્ઠયેત્
લોકપાલાન્ બહિર્ધ્યાત્વા સ્થાનાદસ્માત્ સમન્તતઃ।
તીરદેશમથ પ્રાપ્ય કુમ્ભં સૂત્રેણ વેષ્ટયેત્
વેષ્ટિતં નવવસ્ત્રાભ્યાં સાપિધાનં સપલ્લવમ્।
સંસ્થાપ્ય તદ્દક્ષિણતઃ કરકં ચ તથૈવ હિ
ઇન્દ્રાદીશાનપર્યન્તં કલશાન્ પરિતો ન્યસેત્।
સવસ્ત્રાન્ સાપિધાનાંશ્ચ સહિરણ્યાન્ સકૂર્ચકાન્
કુમ્ભે વિશાખયૂપં તુ કરકે ચ સુદર્શનમ્।
આવાહ્યાર્ઘ્યાદિનાભ્યર્ચ્ય ઇન્દ્રાદીન્ કલશાષ્ટકે
બિમ્બસ્ય શિરસોદ્દેશે કુમ્ભં ચ કરકં ન્યસેત્।
અર્ચિતં પરિતશ્ચાષ્ટૌ કલશાન્ વિન્યસેત્ ક્રમાત્
કોણેષુ પાલિકા ન્યસ્ત્વા (!) અનિર્વાણૈશ્ચ દીપકૈઃ।
દર્શયેચ્ચક્રમુદ્રાં ચ રક્ષામુદ્રાં તથૈવ ચ
અત ઊર્ધ્વં ન વૈ કુર્યાદ્ગ્રામ્યધર્મં તુ તજ્જલે।
દારુલોહશિલોત્થાનાં બિમ્બાનાં જલવાસનમ્
સાક્ષાદ્ભવેત્તદન્યત્ર ભવેચ્છાયાધિવાસનમ્।
વિધાનં તત્ર વક્ષ્યામિ યથા તદવધારય
સ્નાનમાકારશુદ્ધ્યર્થં દ્ર્પણે તુ સમાચરેત્।
અન્યચ્ચ સકલં વિપ્ર! પ્રાગ્વદ્બિમ્બે સમાચરેત્
અગ્રતો દેવબિમ્બસ્ય છાયાધિવસનાર્થતઃ।
જલદ્રોણીં કટાહં વા સ્થાપયેલ્લોહનિર્મિતમ્
મૃણ્મયં દારુજં વાપિ ભાજનં ધાન્યસઞ્ચયે।
પૂરયેદ્ગન્ધતોયેન શુદ્ધસ્ફટિકવર્ચસા
પૂર્વવદ્વિષ્ટરં કૃત્વા દર્ભમઞ્જરિજં શુભમ્।
અષ્ટાવિંશતિદર્ભોત્થં કૂર્ચં કૃત્વા દ્વિજોત્તમ!
દેશિકેન્દ્રો વિધાનેન તત્રાવાહ્ય જગદ્ગુરુમ્।
અર્ઘ્યગન્ધાદિનાભ્યર્ચ્ય સ્મૃત્વા વૈ સંહૃતિક્રમમ્
વિષ્ટરં જલમધ્યે તુ પ્રાઙ્મૂર્ધાનં તુ શાયયેત્।
ચક્રમુદ્રાં પ્રદર્શ્યાથ કુમ્ભાદીન્ પૂર્વવન્ન્યસેત્
શક્તીનામપિ વિપ્રેન્દ્ર! પૂર્વવદ્વિષ્ટરં ભવેત્।
અથવા તુ ત્રિભિર્દર્ભૈઃ કૂર્ચં કુર્યાદ્વિધાનતઃ
છાયાધિવાસમાત્રં તુ તાસામપિ પૃથક્ પૃથક્।
સર્બાઙ્ગં નવવસ્ત્રેણ પ્રતિમાયાઃ સમન્તતઃ
ઝાદયિત્વા સમન્તાચ્ચ સિદ્ધાર્થાન્ વિકિરેત્ ક્ષિતૌ।
રક્ષોહણેતિ મન્ત્રેણ રક્ષાં કુર્યાત્ સમન્તતઃ
અનુક્તમત્ર યત્ કિઞ્ચિત્ પ્રાગ્વત્તત્ સર્વમાચરેત્।
મૃણ્મયે ભિત્તિસંસ્થે ચ બિમ્બે છાયાધિવાસનમ્
અન્તઃ પ્રવિશ્ય પ્રાસાદે દેશિકેન્દ્રઃ સમાચરેત્।
અન્યેષાં યાગગેહસ્ય પ્રાગ્વત્ કૃત્વા તુ મણ્ટપમ્
કુટીં વા તત્ર કુર્વીત છાયાધિવસનં ગુરુઃ।
દારુલોહશિલોત્થાનાં બિમ્બાનાં વિભવે તદા
જલદ્રોણ્યાદિકે પાત્રે તોયાધિવસનં ચરેત્।
તદાપિ જલવાસં તુ આચરેન્મણ્ટપાન્તરે
યદ્વા સ્નાનાર્થકં ક્લૃપ્તમણ્ડપે વા સમાચરેત્।
અથવા યાગસદને સ્નાનભૂમૌ તુ તદ્ભવેત્
એવં જલવાધિવાસં તુ કૃત્વા વૈ દેશિકોત્તમઃ।
ઉપયોગ્યં પ્રતિષ્ઠાયા યદ્યદ્દ્રવ્યમુપાર્જિતમ્
તત્ સર્વં સમુપાહૃત્ય પ્રાસાદં શોધયેત્તતઃ।
માર્જનાલેપનાદ્યૈશ્ચ તતો યાગનિકેતને
અકૃતં યદલઙ્કારં કારયેત્ સકલં તુ તત્।
નાસ્તિકાન્ ભિન્નમર્યાદાન્ દેવબ્રાહ્નણનિન્દકાન્
પાપરોગયુતાનન્યાન્ નિન્દિતાન્ પિશુનાંસ્તથા।
પાષણ્ડિનો હીનવૃત્તીન્ પ્રતિલોમાન્ સમત્સરાન્
લુબ્ધાન્ મૂર્ખાનવિદુષો બલાન્નિર્વાસયેત્તતઃ।
કર્માહાદ્વાસરે વિપ્ર! અપરાહ્ણે ગુરુઃ સ્વયમ્
જલાધિવાસદેશં તુ સંપ્રાપ્ય સહ મૂર્તિપૈઃ।
ઉત્થાપ્ય બિમ્બમુદકાત્ કુમ્ભં ચ કલશાનપિ
ઉદ્બાસ્ય દેવતાસ્તત્સ્થાસ્તદ્બિમ્બં તીરવિષ્ટરે।
પ્રાઙ્મુખં સમવસ્થાપ્ય વારિભિઃ ક્ષાલયેત્તતઃ
લોહજં ચેદ્વિશુદ્ધ્યર્થં તિત્રિણીફલવારિણા।
પ્રાગ્વત્ સૃષ્ટિક્રમં કૃત્વા વિધાનેન મહામતે!
વસ્ત્રાભરણપુષ્પાદ્યૈરઙ્કૃત્ય મનોહરૈઃ।
યાનમારોપ્ય તદ્બિમ્બં શઙ્ખભેર્યાદિસંયુતમ્
ગ્રામં પ્રદક્ષિણીકૃત્ય હ્યાલયં વા સમાનયેત્।
યાગગેહં તુ યાનાદેરવરોપ્ય નિવેશયેત્
સ્થાને પૂર્વોદિતે પશ્ચાદારભેત્ સ્નપનં ગુરુઃ।
લેખ્યાદૌ સંપ્રવિશ્યાથ પ્રાસાદં મૂર્તિપૈઃ સહ
પ્રાક્ ચાધિવાસિતં કૂર્ચં જલાત્તસ્માત્ સમુદ્ધરેત્।
બિમ્બાચ્ચ વસ્ત્રાભરણમાલ્યાન્યપનયેત્ તતઃ
પીઠે તુ સ્નાનકુમ્ભાનાં સ્થાપનાર્થં તુ કલ્પિતે।
પૂર્વોદિતં સ્થૂલપરં સ્નપનં સ્થાપયેદ્દ્વિજ!
પૂર્વાદિપશ્ચિમાશાન્તં પૃથક્ સ્નપનમણ્ડપમ્।
વિહિતં યત્ન, તત્રૈવ દેવદેવસ્ય વામતઃ
યાતુધાનપદં યાવદગ્નિકોણાદિતો ન્યસેત્।
સ્નપનં સ્થૂલપરાખ્યં, સ્થૂલસૂક્ષ્મં તુ પૃષ્ઠતઃ
ઈશકોણાત્ સમારભ્ય યાવદાગ્નેયગોચરમ્।
દેવસ્ય દક્ષિણે પાર્શ્વે ઈશાનાદ્વાયુપશ્ચિમમ્
સ્થૂલસ્થૂલાભિધં સ્નાનં સ્થાપયેત્ ક્રમયોગતઃ।
અધિવાસદિને કુર્યાત્ સ્નાનં સ્થૂલપરાભિધમ્
પ્રતિષ્ઠાદિવસે કુર્યાત્ સ્નપનં સ્થૂલસૂક્ષ્મકમ્।
ચતુર્થે દિવસે સ્નપનં સ્થૂલસ્થૂલાભિધં ભવેત્
તદા તત્તદ્દિને તત્તત્ સ્નપનં સ્નાપયેદ્ગુરુઃ।
એવં હિ સ્નાનકલશાન્ ક્રમાત્ સંસ્થાપ્ય પૂર્વવત્
તદર્પણાવસાનેઽથ શયનં કલ્યયેદ્દ્વિધા।
નયનોન્મીલનાર્થં તુ શયનં કલ્પયેત્ પુરા
દ્વાદશાક્ષરમન્ત્રેણ પીઠં સંપ્રોક્ષયેત્તતઃ।
પ્રાગગ્રાનુદગગ્રાન્ વા દર્ભાનાસ્તીર્ય પુષ્કલાન્
પઞ્ચભારમિતાન્ શાલીનથવા ચાર્ધસંમિતાન્।
વૃત્તં વા ચતુરશ્રં વા કમ્બલાનુપરિ ન્યસેત્
ઉપધાનાનિ ચિત્રાણિ શયનાઙ્ગાનિ કલ્પયેત્।
મઙ્ગલ્યકુમ્ભાન્ સંસ્થાપ્ય દિગષ્ટકસમાશ્રિતાન્
તતો બિમ્બાધિવાસાર્થં શયનં પરિકલ્પયેત્।
તદર્ધં વેદિકૌર્ધ્વે તુ કુર્યાત્ સ્વસ્તિકમણ્ડલમ્
રજસા કુસુમૈર્વાથ ચતુર્વર્મઐર્મહોજ્વલૈઃ।
પ્રાગગ્રાનુદગગ્રાંશ્ચ દર્ભાન્ સંસ્તીર્ય તત્પરમ્
પઞ્ચભારપ્રમાણેન શાલીંસ્તત્ર વિનિક્ષિપેત્।
તદર્ધં તણ્ડુલં શુદ્ધં તદર્ધં તુ તિલં તથા
ઉપર્યુપરિ નિક્ષિષ્ય લાજાનૂર્ધ્વે તુ વિન્યસેત્।
કાષ્ઠજં સુદૃઢં સ્નિગ્ધં ચતુર્ગાત્રસમન્વિતમ્
ચતુષ્પાદસમાયુક્તં ચતુરશ્રાયતં તતમ્।
ખટ્વાસંજ્ઞિતપયઙ્કં તદૂર્ધ્વે સ્થાપયેત્તતઃ
દુકૂલં મૃદુતલ્પં ચ વિન્યસેત્ સોપરિચ્છદમ્।
કેવલં તલ્પમાત્રં વા વિન્યસેદથવા દ્વિજ!
ખટ્વાતૂલે વિવર્જ્યાથ લાજોર્ધ્વે રત્નકમ્બલે।
ન્યસેદભિનવં પશ્ચાદ્વસ્ત્રં કાર્પાસજં નવમ્
ક્ષૌમવસ્ત્રં ન્યસેન્મધ્યે ચિત્રવસ્ત્રં તતોપરિ।
શિરોપધાનસંયુક્તં પાદગણ્ડૂકસંયુતમ્
સર્વાનભિનવાન્ શુભ્રાન્ સકપોલોપધાનકાન્।
સુગન્ધધૂપિતાન્ વસ્ત્રાન્ કુસુમામોદસંમિતાન્
ઇન્દ્રાદીશાનપર્યન્તં કલશાન્ સૂત્રવેષ્ટિતાન્।
તોયપૂર્ણાન્ સમાન્ સ્નિગ્ધાન્ સાપિધાનાન્ સવસ્ત્રકાન્
સુરત્નપલ્લવૈર્યુક્તાન્ ધાન્યરાશિષુ નિક્ષિપેત્।
શઙ્ખચક્રગદાપઝધ્વજૈશ્ચેન્દ્રાદિષુ ક્રમાત્
શ્રીવત્સં ગરુડં કૂર્મં સૌવર્ણં તેષુ નિક્ષિપેત્।
મધ્યે મધ્યે ચ કુમ્ભાનાં ધાન્યોર્ધ્વે મઙ્ગલાન્ ન્યસેત્
વસ્ત્રૈરાચ્છાદિતાસ્તદ્વન્ન્યસેત્ કોણેષુ પાલિકાઃ।
એવં શયનયુગ્મં તુ પ્રકલ્પ્ય તદધો યજેત્
સર્વાધારમનન્તં તુ તદૂર્ઘ્વે સર્વગં પ્રભુમ્।
પ્રભવાપ્યયયોગેન યજેત્ પ્રાગાદિયોગતઃ
પાઠયેત્ સર્પસામાદિસંજ્ઞાં જ્ઞાનબલાત્મિકામ્।
હુત્વા શતાષ્ટસંખ્યં તુ મૂલં તદનુકલ્પયેત્
મણ્ડલં પાવનૈ રાગૈઃ સિતાદ્યૈર્માઙ્ગલીયકૈઃ।
તદૂનાધિકશાન્ત્યર્થં હુત્વા કુણ્ડગણં તતઃ
સંસ્કુર્યાત્ પ્રતિકુણ્ડસ્ય નિકટે કુમ્ભમધ્યગમ્।
પ્રભવાપ્યયયોગેન ચાતુરાત્મ્યં તુ સંયજેત્
હ્રદાદિ યદ્વા દિક્સ્થેષુ વિદિક્સ્થેષુ તદસ્ત્રપમ્।
દત્ત્વા તદર્થં પૂર્ણાં તુ "પૂર્ણાત્પૂર્ણં ચ પાઠયેત્
એકાયનાન્ યજુર્મયાનાશ્રાવિતમનન્તરમ્।
એવં સર્વં સમાપાદ્ય પ્રયાયાદ્બિમ્બસન્નિધિમ્
વિમ્બમર્ઘ્યાદિનાભ્યર્ચ્ય ગુરુઃ સ્નપનમારભેત્।
અથાસ્ત્રમન્ત્રેણ પુરા મઙ્ગલ્યકલશામ્ભસા
સંસેચ્ય બિમ્બં તદનુ સ્નાપયેત્તન્મૃદમ્ભસા।
પાઠયેત્તત્ર "કૂશ્માણ્ડાન્" બલમન્ત્રાનનન્તરમ્
તતો ગોમયકુમ્મેન "ઇહ ગાવઃ" પ્રપાઠયેત્।
ભૂતિસ્તમતિ નન્ત્રેણ પાઠ્યનાનેન ભૂતિના
પઞ્ચગવ્યેન તદનુ પાઠયે "ચ્છાવ્કરં" તતઃ।
પૂર્વવચ્ચ તતોઽભ્યર્ચ્ય વિધિવચ્ચમસામ્વુના
ક્ષાલયિત્વા જલૈઃ શુદ્ધૈરભિષિચ્ય તતોઽર્ચયેત્।
શિલ્પદોષવિનાશાર્થં સ્નાનમેતદુદાહૃતમ્
પરિધાય તતો વિપ્ર! વાસસી અધરોત્તરે।
નયનોન્મીલનાર્થં તુ શયનં યત્ પ્રકલ્પિતમ્
તત્ર પૂર્વશિરસ્કં ચ બિમ્બં પ્રસ્વાપયેદ્દ્વિજ!।
તતઃ સમન્તાદ્બિમ્બં તુ છાદયેત્ કમ્વલાદિભિઃ
સૌવર્ણં રાજનં ચૈવ પાત્રમાઢકપૂરણમ્।
ધાન્યરાશૌ નિધાયાગ્રે પૂરયેત યથાક્રમમ્
મધુના સર્પિષા ચૈવ તતસ્તુ મધુપાત્રકે।
અર્કમણ્ડલમધ્યસ્થં માર્તાણ્ડાયુતસન્નિભમ્
ધ્યાત્વા મન્ત્રેશમભ્યર્ચ્ય તદન્યસ્મિન્ ભહામતે!।
ચન્દ્રમણ્ડલમધ્યસ્થં ધેનુમુદ્રાસમન્વિતમ્
મન્ત્રૈ વૈ સૌરભીયં ચ સ્ફુરદિન્દુશતપ્રભમ્।
તદન્તરસ્થ મન્ત્રેશં હિમાચલનિભં સ્મરેત્
તત્સ્રુતૈરમૃતૌઘૈશ્ચ શશિજૈર્ધેનુજૈરપિ।
સુભાવિતં સ્મરેદ્બિમ્બં મધુવાતેતિ મન્ત્રતઃ
ઘૃતાદિ મન્ત્રયેત્ પશ્ચાદ્વસ્ત્રેણાચ્છાદયેત્તુ તત્।
અષ્ટાઙ્ગુલા ચ સૌવર્ણી શલાકા રાજતી તથા
કેવલા વાપિ સૌવર્ણી શલાકા સ્યાદ્વિજોત્તમ!।
અષ્ટધાન્યાનિ પરિતઃ પાત્રેષુ વિનિવેશયેત્
ગાઃ કન્યકાઃ શુભાકારા ભૂષણૈશ્ચાપિ ભૂષિતાઃ।
આનીય સ્થાપયેત્ પાર્શ્વે બ્રહ્નઘોષેણ ઘોષેયેત્
સ્વયં શલાકાં સૌવર્ણીં કૃત્વા નેત્રાભિમન્ત્રિતામ્।
મધ્વક્તાં ચ તયા નેત્રં દક્ષિણં ત્વીષદુલ્લિખેત્
સંસ્મરન્ પરમં જ્યોતિર્નેત્રમન્ત્રેણ દેશિકઃ।
આજ્યાક્તયા તયા વાપિ રાજત્યા વામમુલ્લિખેત્
તન્મન્ત્રિતેન શસ્સ્ત્રેણ શિલ્પી સ્નાતોઽવલોકિતઃ।
યથાવત્ પ્રકટીકુર્યાદ્વિધિદૃષ્ટેન વર્ત્મના
વારુણં પાઠયેત્ સામ સહ "ચાન્દ્રેણ" સામગાન્।
પૂરયેન્મધુસર્પિર્ભ્યાં નેત્રયુગ્મં ક્રમેણ તુ
વૌષડન્તેન મૂલેન તેનૈવ જુહુયાત્તતઃ।
તન્મુર્ધ્નિ શશિબિમ્બં તુ ધ્યેય તાપાદિશાન્તયે
સિઞ્ચન્તમમૃતૌઘં તુ "હૃદા" દ્યન્તેન સેચયેત્।
વ્યપોહ્યાચ્છાદનપટં દર્શયેન્મધુસર્પિષી
અષ્ટધાન્યાનિ ગાશ્ચૈવ કન્યકાઃ પુરતઃ સ્થિતાઃ।
મધ્વાજ્યે ચ શલાકે ચ પ્રદદ્યાચ્છિલ્પિને દ્વિજ!
અષ્ટધાન્યાનિ ગાશ્ચૈવ શય્યોપકરણં તથા।
પ્રદદ્યાદ્દેશિકેન્દ્રાય સાધકઃ સિદ્ધિલાલસઃ
યદ્વા મધ્વાદિસકલમાચાર્યાય નિવેદયેત્।
યથાશક્તિ તથાન્યેષાં મૂર્તિપાનાં ચ દક્ષિણાઃ
મૃણ્મયે મૂલબિમ્બે તુ ભિત્તિસ્થેઽથ પ્રવિશ્ય તુ।
પ્રાસાદં તત્ર કુર્વીત નયનોન્મીલનક્રિયામ્
એવં શ્રિયાદિશક્તીનાં નયનોન્મીલનં ભવેત્।
એવં નેત્રે સમુન્મીલ્ય બિમ્બસ્ય તુ તતઃ પરમ્
દહનાપ્યાયને કુર્યાદ "સ્ત્રેણ, હૃદયેન" ચ।
આમૂર્ધ્નો દ્વાદશાર્ણં તુ મૂર્ત્યર્થં પૂર્વવન્ન્યસેત્
સ્નાનાર્થતઃ પુરા ક્લૃપ્તે પીઠે બિમ્બં નયેત્તતઃ।
વ્યાપ્તિસત્તાસમાયુક્તે સંસ્કૃતે પ્રોક્ષણાદિના
આધારાદિક્રમોપેતે સમાલબ્ધે સુપૂજિતે।
પીઠેઽવતાર્ય સંવેષ્ટ્ય વાસસી હ્યધરોત્તરે
અથ ક્રમોદિતૈઃ કુમ્ભૈઃ દ્વિષટ્કાવર્તિતૈર્હૃદા।
સ્નાપયેત્ પાઠયેદ્વિપ્રાનો ષધીનામિતિ શ્રુતિમ્
"યા ઓષધય" ઇત્યાદિ ઋગ્વેદાંસ્તદનન્તરમ્।
એવં દશાવશિષ્ટાન્તૈઃ સેચિતે કલશૈઃ સતિ
તતઃ કુમ્ભચતુષ્કે તુ ચતુર્ભિર્મૂર્તિધારકૈઃ।
ઋક્સામપૂર્વૈર્વિધિવત્ સ્નપનીયં તુ પાઠયેત્
"ઉદુત્તમં" હિ ઋગ્વેદાન્ પાઠયેદદ્રવિણં યજુઃ।
તતસ્તુ વારુણં સામ સામજ્ઞોઽથર્વણસ્તતઃ
અયં તે વરુણશ્ચેતિ, પવિત્રં તે--તતો ઋચમ્।
વસોઃ પવિત્રં--હિ યજુઃ પાઠયેત્ સુમહાંસ્તતઃ
પવિત્રં તે--હિ યત્ સામ સંયોજ્યૈકાયનાંસ્તતઃ।
મૂર્તિપાન્ સમુદાયેન પાવમાનીશ્ચતુષ્ટયમ્
તદન્તે પરમં મન્ત્રં વ્યૂહીયં ભગવાનિતિ।
પવિત્રમન્ત્રં તદનુ--ઇદં વિષ્ણુર્વિચક્રમે
તતો વિભવમન્ત્રૈસ્તુ સર્વૈઃ સંમન્ત્રિતેન ચ।
કુમ્ભેન સેચયિત્વા તુ, વ્યૂહમન્ત્રૈઃ પરેણ તુ
સ્નાપયિત્વાર્ચયિત્વા ચ જુહુયાત્ સાધિકં શતમ્।
યથાવત્ પ્રણવેનાથ વ્યાપ્તિં કૃત્વા ચ પાઠયેત્
"માપ્રગામે" તિ ઋગ્વેદાન્, અગ્ને નાયુર્યજુર્મયાન્।
પ્રાણાપાનં હિ યત્ સામ તતઃ પ્રાણાય બૈ નમઃ
યાતવ્યેતિ પરં મન્ત્રં વિપ્રાનેકાયનાંસ્તતઃ।
ધ્યાનયુક્તો ધિયા સમ્યક્ પઠેદારાધકસ્તતઃ
"આવાહયામ્યમરબૃન્દનતાઙ્ઘ્રિયુગ્મં
લક્ષ્મીપતિં ભુવનકારણમપ્રમેયમ્।
આદ્યં સનાતનતનું પ્રણવાસનસ્થં
પૂર્ણેન્દુભાસ્કરહુતાશસહસ્રદીપ્તિમ્
"ધ્યેયં પરં સકલતત્વવિદાં ચ વેદ્યં
વારાહકાપિલનૃકેસરિસૌમ્યમૂર્તિમ્।
શ્રીવત્સકૌસ્તુભમહામણિભૂષિતાઙ્ગં
કૌમોદકીકમલશઙ્કરથાઙ્ગહસ્તમ્
"સર્વત્રગોઽસિ ભગવન્! કિલ યદ્યપિ ત્વાં
આવાહયામિ હિ યથા વ્યજનેન વાયુમ્।
ગૂઢો યથૈવ દહનો મધનાદુપૈતિ
આવાહિતોઽપિ હિ તથા ત્વમુપૈષિ ચાર્ચામ્
"માલાધરાચ્યુત! વિભો! પરમાર્થમૂર્તે!
સર્વજ્ઞનાથ! પરમેશ્વર! સર્વશક્તે!।
આગચ્છ મે કુરુ દયાં પ્રતિમાં ભજસ્વ
પૂજાં ગૃહાણ મદનુગ્રહકામ્યયાદ્ય"
તતો વિમૃજ્ય વસ્ત્રેણ ભોગૈઃ પૂર્વેદિતૈર્યજેત્।
અર્ઘ્યાદ્યૈર્દક્ષિણાન્તૈસ્તુ પાઠયેદૃઙ્ભયાંસ્તતઃ
અર્ચામિ તેતિ મન્ત્રં વૈ સામગાંશ્ચાર્ચત ત્વિતિ।
(ઓં)ભગવાનિતિ તજ્જ્ઞાંસ્તુ અગ્નૌ સન્તર્પયેત્તઃ
સ્વકુણ્ડે દેશિકેન્દ્રસ્તુ સમિધાં સપ્તકં હુનેત્।
પશ્ચાચ્છતાષ્ટસંખ્યં ચ સાજ્યૈસ્તુ તિલતણ્ડુલૈઃ
તર્પયિત્વા તુ પૂર્ણાન્તમુદ્ધૃત્યાગ્નિકણં તતઃ।
દિક્કુણ્ડેષુ વિનિક્ષિપ્ય સંસ્કૃતેષુ પુરૈવ હિ
તથૈવ ચ વિદિક્સ્થેષુ ઉદ્ધૃત્યાભ્યર્ચ્ય વૈ ક્રમાત્।
તતઃ પ્રભવયોગેન ચતુર્દિક્ષુ નિવેશયેત્
ચતુરો વાસુદેવાદિનામ્ના એકાયનાન્ દ્વિજાન્।
સ્વાભિઃ સ્વાભિરસંખ્યં ચ તૈઃ કાર્યમભિધાદિભિઃ
સમિત્સપ્તકપૂર્વૈસ્તુ સાજ્યૈસ્તુ તિલતણ્ડુલૈઃ।
એવમપ્યયયોગેન વાય્વાદીશાવસાનકમ્
ઋગ્વેદાદ્યાંસ્તુ ચતુરઃ સંસ્કૃત્યાદૌ તથા ન્યસેત્।
અથવા વિન્યસેત્તાંસ્તુ ઈશાદ્વાયુપદાવધિ
તૈરપ્યચ્યુતલિઙ્ગૈસ્તુ સ્વશાખોક્તૈશ્ચ પાવનૈઃ।
હવનં વિધિવત્ કાર્યં ભક્તિયુક્તેન ચેતસા
એવં ક્રમેણ કુણ્ડાંસ્તુ સર્વાન્ હુત્વા તતો ગુરુઃ।
દ્વાર્સ્થાદીનાં પુરોક્તાનાં દિક્પતીનાં સમાચરેત્
હવનં વિધિવત્ કુણ્ડે તદર્થં પૂર્વનિર્મિતે।
સ્તુત્વા જિતંત્વામન્ત્રેણ સામજ્ઞાન્ પાઠયેત્ પુનઃ
સહ ગાયત્રિસામ્ના તુ યદ્રથન્તરસંજ્ઞકમ્।
પ્રજપ્ય દ્વાદશાર્ણં તુ મુદ્રાં બધ્વા પ્રણમ્ય ચ
અષ્ટાઙ્ગેનાથ વિજ્ઞાપ્યો ભગવાન્ ભૂતભાવનઃ।
"મૂર્તિભેદેન રૂપેણ અનેનૈવ હિ સામ્પ્રતમ્
લોકાનજ્ઞાતતત્વાંસ્તુ સમાહ્રાદય નાગરાન્।
યેનાન્તઃ સંપ્રવિષ્ટેન ઈષત્કાલવશાત્તુ વૈ
જન્માન્તરસહસ્રોત્થાન્મોક્ષમાયાન્તિ કિલ્બિષાત્"।
એવમર્થ્યો હિ ભગવાન્ લોકાનુગ્રહકૃત્ પ્રભુઃ
દત્વાર્ઘ્યગન્ધસ્રગ્ધૂપદીપનૈવેદ્યમેવ ચ।
નિવેદ્યાચમનં ચાર્ઘ્યં કુર્યાન્નીરાજનં તતઃ
પુણ્યાહજયઘોષેણ વેદધ્વનિયુતેન ચ।
શઙ્ખવાદિત્રનિર્ઘોષપટહૈર્ગીતિભિઃ સહ
કરાવઙ્ઘ્રિગતૌ કૃત્વા દેવદેવસ્ય દેશિકઃ।
પાઠયેદૃઙ્ભયં મન્ત્રં "ઉતિષ્ઠેતિ" તતઃ સહ
યાત્રોપકરણૈર્મન્ત્રં કૃત્વા બ્રહ્નરથે સ્થિરે।
સુયન્ત્રિતેતિ ક્ષીરાજ્યદધ્યોદનસમન્વિતે
સુભિક્ષક્ષેમશાન્ત્યર્થં પરમાન્નફલૈર્યુતે।
પાઠયેદસ્ય વામીયમૃઙ્ભયં તદનન્તરમ્
તન્મયાન્ વલમન્ત્રં તુ "દશાર્ધે" તિ મહામતે!।
સ્વયમાદ્યન્તસંરુદ્ધં હૃદા તુ કવચં જપેત્
ભ્રામયેદ્બલિદાનં ચ ક્રિયમાણં તુ સર્વદિક્।
(રત્ન) પઝકાઞ્ચનવજ્રાણાં પૂર્વવત્ ક્ષેપમાચરેત્
દિવ્યાદ્યાયતનાનાં ચ કાર્યા પૂજા યથોચિતા।
પઞ્ચરાત્રવિદાં ચૈવ યતીનાં બ્રહ્નચારિણામ્
ષટ્કર્મનિરતાનાં ચ દાનં દીનજનેષ્વપિ।
રથસ્થે મન્ત્રબિમ્બે તુ યાવત્પદશતં વ્રજેત્
તદ્રથં તૂર્યઘોષેણ તાવત્ ક્રતુશતં ફલમ્।
આપ્નોત્યારાધકઃ શશ્વત્ સકામો નિયતવ્રતઃ
તતસ્તોરણદેશસ્થં રથં કૃત્વાઽર્ચયેત્ પ્રભુમ્।
પાદ્યાર્ઘ્યપુષ્પધૂપૈશ્ચ નમસ્કૃત્ય ચ પાઠયેત્
ઉત્તિષ્ઠેતિ દ્વિષટ્કાર્ણં સજિતંતં--તુ ચાખિલમ્।
સંપઠન્ પૌરુષં સૂક્તં યાગવેશ્મ પ્રવેશયેત્
શય્યાયાં પ્રાક્શિરોબિમ્બં શાયયેદ્ધૃદયેન તુ।
દેશિકો મૂર્તિપૈઃ સાર્ધં યાત્રાહોમં સમા યેત્
તતસ્તચ્છિરસોદ્દેશે ચક્રાકારસ્થિતે ઘટે।
પૂર્વોક્તલક્ષણે નેત્રમસ્ત્રસંપુટિતં યજેત્
પૂજયેન્મડ્ગલાન્યષ્ટૌ પ્રાગાદૌ તુ સ્વનામભિઃ।
અષ્ટાસુ તત્ર કુમ્ભેષુ પુરૈવ સ્થાપિતેષુ ચ
વાસુદેવાદયઃ પૂજ્યાઃ પ્રભાવાપ્યયયોગતઃ।
હ્રદાદિ યદ્વા દિક્સ્થેષુ વિદિક્સ્થેષુ તદસ્ત્રપમ્
યદ્વા પ્રાચ્યાં તુ વારાહો નારસિંહસ્તુ દક્ષિણે।
પ્રતીચ્યાં શ્રીધરો દેવો હયવક્ત્રસ્તથોત્તરે
આગ્નેય્યાં ભાર્ગવો રામો નૈરૃતે રામ એવ ચ।
વાયવ્યે વામનશ્ચાપિ વિષ્ણુરીશાનગોચરે
સ્વનામ્ના પૂજયિત્વૈતાનર્ઘ્યગન્ધાદિભિસ્તતઃ।
પૂજયિત્વાર્ઘ્યપુષ્પાદ્યૈઃ શયનસ્થં વિભું તતઃ
વર્મણાચ્છાદનપટં દત્વા ધૂપાધિવાસિતમ્।
મૂલેન શયનસ્થસ્ય કુર્યાદાપ્યાયનં તતઃ
દેવાઙ્ઘ્રિનિકટોદ્દેશે ઉપવિષ્ટસ્તુ દેશિકઃ।
મન્ત્રવિદ્દેવબિમ્બસ્ય મન્ત્રન્યાસં સમાચરેત્
લેખ્યાદૌ મન્ત્રબિમ્બે તુ પ્રાસાદસ્થે દ્વિજોત્તમ!।
ઉત્સવં કર્મબિમ્બે તુ વિષ્ટરે વા પ્રકલ્પ્ય તુ
પ્રસ્વાપ્ય શયને પ્રાગ્વત્ પ્રાસાદં સંપ્રવિશ્ય ચ।
મન્ત્રન્યાસાદિકં કુર્યાદ્વક્ષ્યમાણવિધાનતઃ
સુવિસ્તૃતં તદ્વિધાનમિદાનીવધારય।
પીઠે પુષ્પાઞ્ચલિં કૃત્વા ગન્ધયુક્તં ચ સાક્ષતમ્
આમૂર્ધ્નશ્ચરણાન્તં તુ દ્વાદશાર્ણં તુ વિન્યસેત્।
અઙ્ગોપાહ્ગસ્થિતિં કુર્યાત્ સ્થાનેષુ હૃદયાદિષુ
હૃદિ મૂર્ધ્નિ શિખાયાં તુ સ્કન્ધયોઃ કરમધ્યતઃ।
નેત્રયોરુદરે પૃષ્ઠદેશે બાહુદ્વયે તતઃ
ઊરુભ્યાં જાનુયુગ્મેઽથ પાદયોસ્તદનન્તરમ્।
દેવસ્ય દક્ષિણે હસ્તે ચક્રં શઙ્ખં તુ વામતઃ
વામહસ્તે ગદાખડગૌ હ્યથવા દક્ષવામયોઃ।
ક્રમાલ્લાઞ્છનમન્ત્રાંસ્તુ ચક્રાદીન્ લાઞ્છનાન્ ન્યસેત્
કિરીટં શિરસોદ્દેશે શ્રીવત્સં ચ ગલાદધઃ।
વક્ષસોઽવામભાગે તુ વિન્યસેત્તદનન્તરમ્
કૌસ્તુભં હૃદયે ન્યસ્ય વનમાલાં ચ કણ્ઠતઃ।
શ્રિયં દક્ષિણભાગે તુ પુષ્ટિમુત્તરતો ન્યસેત્
ઊરુમૂલે વૈનતેયમથેદાનીં નિબોધ મે।
?બ્ચતુર્મુજસ્ય દેવસ્ય ચક્રાદેર્વિનિવેશનમ્
મુખ્યદક્ષિણહસ્તેઽબ્જં ગદાં વામકરે ન્યસેત્।
અપરે દક્ષિણે ચક્રં શઙ્ખં વામકરે પરે
અન્યાન્ લાઞ્છનમન્ત્રાસ્તુ યથાયોગં તુ વિન્યસેત્।
અન્યેષુ ષડ્ભુજાદ્યેષુ મુખ્યદક્ષાદિતઃ ક્રમાત્
સર્વાન્ લાઞ્છનમન્ત્રાંસ્તુ યથાસ્થાનગતાન્ ન્યસેત્।
સંસ્થાપ્ય ભગવન્મૂર્તિર્ધત્તે ચક્રાદિલાઞ્છનમ્
હસ્તે યેન ક્રમેણૈવ લાઞ્છનાનિ ન્યસેત્તથા।
મન્ત્રાન્ કિરીટપૂર્વાંશ્ચ પ્રાગ્વત્ સર્વત્ર વિન્યસેત્
પાદાદિદ્વાદશાઙ્ગેષુ તતો દામોદરાદિકાન્।
તચ્છક્તિકાંસ્તથા મન્ત્રાન્ પ્રાગ્વદ્વ્યાપકલક્ષણાન્
ઐશ્વરેણાથ બીજેન યથાવસ્થેન ભાવયેત્।
પાદાદિતન્મયેનૈવ તદ્વન્મન્ત્રવરેણ તુ
પ્રાગ્વદપ્યયયુક્ત્યા તુ હ્યાન્તર્જ્યોતિર્મયાત્મના।
વિભુના વાક્સ્વરૂપેણ તદેવાથ પરં પદમ્
સુશાન્તં સર્વગં બુદ્ધ્વા નિસ્તરહ્ગમિવોદધિમ્।
વિદ્યાઙ્ગદામિત્યાદ્યં યતુ પાઠયેત્ પાઞ્ચરાત્રિકાન્
દેહસાન્યાસિકં મન્ત્રં ધારણાખ્યમનન્તરમ્।
જીમૂતસ્યેતિ ઋઘ્વેદાન્ નાસદાસીતિ પાઠયેત્
ક્રમેણાનેન હુત્વા તુ પાદાર્ધશતસંખ્યયા।
તિલાનાં ચ તથા મન્ત્રૈરાજ્યસ્યૈભિર્મહામતે!
દત્વા પૂર્ણાહુતિં પ્રાગ્વદુપસંહારલક્ષણામ્।
તતસ્તત્ પરર્મ બ્રહ્ન હ્યુદિતં પૂર્વવત્ સ્મરેત્
સર્વશક્તિમયેનૈવ સ્વભાવેન સ્વકેન તુ।
ઓજોબલાત્મના યદ્વદ્ગન્ધો દ્રવ્યાત્મના તુ વૈ
બીજં તરુસ્વરૂપેણ સમુદ્રો બુદ્બુદાત્મના।
એવમવ્યપદેશ્યા યા શક્તિઃ સ્વે શક્તિદર્પણે
સ્થિતમાદાય વિશ્વેશં સ્વાતન્ત્ર્યાચ્ચ મહામતે!।
મન્ત્રરૂપાં તનું ધત્તે સમ્યગારાધનાય ચ
નાનાત્વમુપયાતસ્ય પ્રસરં તસ્ય ચ સ્વયમ્।
નિષ્પ્રભત્વં પ્રયાતસ્ય ચિદ્બીજનિચયસ્ય ચ
આવિષ્કૃતસ્ય ભેદેનાપ્યમૂર્તેન વલિયસા।
અજ્ઞાનગહનેનૈવ નિત્યાનિત્યામલાત્મના
સ્મૃત્વૈવં મૂલમન્ત્રં તુ બિમ્વહૃત્પઝગં સ્મરેત્।
ષટ્છક્તિકિરણોપેતં તૈસ્તદ્દ્રવ્યમયીં તનુમ્
સંસ્મરેત્ સંહરન્તં ચ પ્રાગુક્તેનૈવ વર્ત્મના।
સ્વરૂપમમલં ભૂયઃ સ્મરેન્મૂર્ત્યાત્મના તુ તત્
નયન્તં પૂર્વવિધિનાપ્યેવં સ પરમેશ્વરઃ।
મન્ત્રાત્મના સ્વતન્ત્રત્વમૂપયાતો યદા તદા
"સહસ્રશિરસં દેવ" મિતિ સર્વાંસ્તુ ચોદયેત્।
પાઠયેદ્બ્રાહ્નણાન્--ધાતર્યધ્યક્ષેતિ ચ મન્ત્રપમ્
યો વિશ્વતશ્ચક્ષુરિતિ, યાતવ્યો ભવતીતિ ચ।
દ્વાસુપર્ણેતિ તદનુ, અતો દેવેતિ વૈ તતઃ
ઋઙ્ભયાન્ પૌરુષં સૂક્ત તતઃ પરતમાં ત્વિતિ।
શાશ્વતા ચ તતઃ કાલકલેતિ સમુદાહરેત્
એષા બુદ્ધિઃ સપ્તધેતિ "અત્રેદાનીં" ચ પાઠયેત્।
એવં મન્ત્રાનુસન્ધાનં કથિતં ચ પરાભિધમ્
સૂક્ષ્મસંજ્ઞં મુનિશ્રેષ્ઠ! વિધ્યન્તરમથોચ્યતે।
વૈભવં દેવતાચક્રં વ્યૂહાખ્યં તદનન્તરમ્
સૂક્ષ્મં ચાપિ મુનિશ્રેષ્ઠ! પાદયોર્હૃદિ મૂર્ધનિ।
પ્રપૂજ્ય પુષ્પધૂપાદ્યૈર્મુદ્રાભિઃ પ્રણમેદથ
ગત્વા કુણ્ડસમીપં તુ વ્યાપારેષ્વખિલેષુ ચ।
હોમં કુર્યાદ્યથાશક્તિ તિલાદ્યૈઃ શતપૂર્વકમ્
સ્મૃત્વૈકૈકં તુ વૈ કર્મ કર્તા મન્ત્રોદિતેન ચ।
હૃન્મન્ત્રેણ સમૂલેન દત્ત્વા પૂર્ણાહુતિં તતઃ
આપ્રભાતાચ્ચ તત્ કાલં કર્મણાં પૂરણાય ચ।
તતઃ શાન્ત્યુદકં મૂર્ઘ્નિ હોમાન્તે ચાત્મનો દ્વિજ!
દત્વા તુ બિમ્બશિરસિ મૂલેનોદકમેવ તત્।
જપં ચ કર્મમન્ત્રાણાં યથાશક્તિ સમાચરેત્
ભૂતાનાં વલિદાને ચ કૃતે કુણ્ડેષુ મૂર્તિપાઃ।
સ્વૈઃ સ્વૈર્મન્ત્રૈઃ સહસ્રં વા શતં વાષ્ટ તુ હોમયેત્
તૈશ્ચ શાન્ત્યુદકં મૂર્ધ્નિ બિભ્બે વૈ દાપયેદ્ગુરુઃ।
અથાધિવાસનં કુર્યાદ્વિધિદૃષ્ટેન કર્મણા
ધ્યાનાખ્યં નિષ્કલં શુદ્ધં યેન સન્નિહિતઃ સદા।
મન્ત્રો હ્યર્ચાગતો વિપ્ર! સ્યાત્ પટસ્થોઽથવા મુને!
ન ચોપસંહૃતો યાવદ્ગુરુણા તત્વવેદિના।
પ્રાક્સર્વમુપસંહૃત્ય સંહારક્રમયોગતઃ
સ્વરૂપે વિકૃતે શુદ્ધે ગુરુરાસ્તે દ્વિજોત્તમ!।
સ્વહૃદ્રશ્મિમયે પઝે સ્થિતિં કૃત્વા પુરાત્મનઃ
એવમેવાવિનાશં ચ નિરસ્તાવયવં યથા।
બોધવિજ્ઞાનદેહં ચ બિમ્બં સંભાવ્ય વૈ તથા
દ્વૌ સુષુમ્નાત્મકૌ માર્ગૌ પ્રજ્વલદ્ભાસ્કરાકૃતી।
હૃત્પઝગોલકાચ્ચૈવ એકદેશસમુત્થિતૌ
મણિપ્રભેવ ચોર્ધ્વાધો વ્યાપકત્વેન સંસ્થિતૌ।
યથાત્મનિ તથા દેવે તથાઽઽત્મનિ વિભાવ્ય ચ
તતો યાયાદ્દક્ષિણેન ઘ્રાણાન્વયપથા મુને!।
સ્વદેહાદ્ધૃદયં દેવં વામમાર્ગેણ સંવિશેત્
યથાત્મનાઽઽત્મા હૃદયે હ્યનુભૂતો હ્યનૂપમઃ।
તથા તદ્ધૃદયાન્તસ્થં સ્મરેદ્વિજ્ઞાનગોલકમ્
દૃષ્ટ્વા સ્વરશ્મિખચિતમાનન્દાપૂરિતં મહત્।
ગમાગમૈકનિષ્ઠં તુ શક્તો બ્રહ્નણ્યથાત્મનિ
દેવદેહસ્થિતેનૈવ વિજ્ઞાનેન સહૈકતા।
નિષ્પાદ્યા યાવદસ્પન્દકાલમાનં સ્વદેહકમ્
પરં યદાત્મના વિપ્ર! કેવલેનાનુભૂયતે।
સ્પન્દપ્રવર્તિતેનાથ કાલેનૈકાત્મના દ્વિધા
યથાઽઽત્મનિ તથા દેવે નિષ્ક્રામેદથ સાધકઃ।
દેવં દક્ષિણમાર્ગેણ વિશેદ્વામેન ચાત્મનઃ
હૃદયં ભાસુરાકાર જ્ઞાનામૃતપરિપ્લુતમ્।
યોગોઽયં મુનિશાર્દૂલ! બિમ્બસ્ય દ્રવ્યજસ્ય ચ
આપાદાન્મૂર્ધપર્યન્તં નાડીબૃન્દસ્ય વ્યઞ્જકઃ।
યેન સર્વેશિતા વિપ્ર! બિમ્બસ્યાસ્ય પ્રજાયતે
તં યોગમધુના વચ્મિ એકાગ્રમવધારય।
હૃત્પુણ્ડરીકમધ્યસ્થઃ સાધકો વૃત્તિવર્જિતઃ
મન્ત્રોચ્ચારપ્રયોગેણ પ્રાગ્વત્ પદમનામયમ્।
યાયાદૂર્ધ્વપ્રવાહેણ, તસ્માજ્જ્ઞેયઃ પ્રવર્તતે
અવ્યુચ્છિન્નોઽવ્યથેઽક્ષુબ્ધો સ્વેચ્છયા ક્ષોભમેતિ ચ।
યથા સન્નતરો દીપો હ્નકમ્પઃ કમ્પમેતિ ચ
કોશકારો યથા તન્તું ગૃહીત્વા સંપ્રવર્તતે।
વિજ્ઞાનશક્તિમાલમ્બ્ય એવમ્ભૂતો હૃદમ્બુજમ્
સ્વકીયમાયયા, ઽઽચાર્યઃ પૂર્વવત્ સંવિશેત્તતઃ!।
દેવસ્ય હૃદયામ્ભોજં વિલોક્ય સહ તેન વૈ
ભાવયિત્વાથ વિજ્ઞાનં બોધશક્ત્યા તતો વ્રજેત્।
તદ્દ્વાદશાન્તમાગત્ય જ્ઞેયાખ્યં ન ચ નાસિકમ્
તત્પાદાત્ પૂર્વયુક્ત્યા તુ દૈવં હૃદયમાશ્રયેત્।
તતો વૈ દેવહૃદયાત્ પ્રવિશ્ય હૃદયં સ્વકમ્
મધ્યમાર્ગેણ હૃદયાદેત્ય સ્વં નેત્રગોલકમ્।
એવં દેવેઽનુસન્ધાય નિરીક્ષ્ય ચ પરસ્પરમ્
દેવાલોકેન વાત્માનમનુવિદ્ધં ચ સંસ્મરેત્।
આત્માલોકેન દેવેશં ભિન્નં સર્વત્ર ભાવયેત્
એતદીશ્વરસન્ધાનં ભિન્નમેકાત્મલક્ષણમ્।
સર્વૈશ્વર્યપ્રદં વિદ્ધિ સર્વદા પ્રતિમાસુ વૈ
અથ શબ્દાનુસન્ધાનમેકેકાદ્ભતદર્શનમ્।
વક્ષ્યામિ યેન વૈ મન્ત્રો બિમ્બેનૈકાત્મતાં વ્રંજેત્
નિષ્કમ્પબોધસામાન્યરૂપો ભૂત્વા પુનઃ સ્વયમ્।
યે શબ્દજનિતા ભાવાઃ સૂક્ષ્મૈઃ સૂક્ષ્મતરાઽખિલાઃ
સામાન્યબોધશબ્દેન તાન્ પશ્યન્નેકતાં ગતાન્।
સઙ્કલ્પપૂર્વં સર્વોત્થશબ્દમાત્રેણ વર્જિતાન્
સ ચાભિમુખમાયાતિ સઙ્કલ્પાદુત્થિતસ્ય ચ।
શબ્દરૂપપદાર્થસ્ય શબ્દસ્ય પરમૌજસઃ
સઙ્કલ્પપદવીરૂઢઃ સ્ફુરત્યન્તસ્થિતઃ સ્ફુટમ્।
પદાર્થોપરિ યઃ શબ્દો મધ્યમં વિદ્ધિ તન્મુને!
હૃત્પઝકર્ણિકાસંસ્થઃ પ્રયત્નપદવીષુ ચ।
વિદ્યાસુ કરણોત્થાસુ યશ્ચાભિવ્યક્તિમેતિ ચ
વાચ્યવાચકરૂપેણ સ શબ્દઃ સ્થૂલ ઉચ્યતે।
અતિસ્થૂલપરત્વેન સ ચ વાગ્વિષયે પુનઃ
દૃશ્યાદૃશ્યેષુ ભાવેષુ અભિવ્યક્તિં પ્રયાતિ ચ।
સ હિ સ્થૂલતરઃ શબ્દો વ્યવહારેઽખિલે સ્થિતઃ
તસ્માચ્છમ્દમયો દેહ ઇતિ ચેતસિ વૈ પુરા।
નિષ્કમ્પં સાધકઃ કૃત્વા બિમ્બં ભાવ્યં તદાત્મકમ્
શબ્દસંહારયોગેન સબિમ્બં બ્રહ્નસંયુતમ્।
નિષ્કમ્પયોગયુક્તાત્મા યો ગુરુઃ સંપ્રવિશ્યતિ
પૂર્વોક્તક્રમયોગેન શબ્દબ્રહ્ન હ્યનાગતમ્।
પશ્યેત્ પરિણતં વિપ્ર! ક્રમાદ્વિશ્વાત્મના તુ વૈ
તેન સંસ્થાપિતં બિમ્બં ભુક્તિમુક્તિફલપ્રદમ્।
એવં શબ્દાનુસન્ધાનં કૃત્વા બિમ્બસ્ય સત્તમ!
તતો વૈ મન્ત્રસન્ધાનમારભેત પ્રયત્નતઃ।
અશબ્દદેહઃ શબ્દાત્મા નિત્યોદિતમનામયમ્
સ્વહૃત્પઝસ્થિતં મન્ત્રૈર્વ્યાપ્તિં તથાખિલૈઃ।
મન્ત્રાત્માનં જગન્નાથં બિમ્બહૃત્પઝમધ્યગમ્
સ્ફુરત્તારકરૂપં ચ મન્ત્રૈર્વ્યાપ્તિં તથાખિલૈઃ।
મન્ત્રાત્માનં જગન્નાથં બિમ્બહૃત્પઝમધ્યગમ્
સંસ્મરેત્ સૃષ્ટિસંહારૌ કુર્વન્તં સાધકોત્તમઃ।
પરઃ સ એવ વોદ્ધવ્યઃ સુસૂક્ષ્મઃ સ ચ નિષ્કલઃ
સકલં ચૈવ બોદ્ધવ્યમુભયાત્મકમિત્યપિ।
વિજ્ઞાનરજનીમધ્યે જ્ઞેયં નિદ્રારસાસ્થિતમ્
તત્વગ્રામપ્રભાતેઽથ સંભોગમિવ સોદયે।
પ્રબુદ્ધં સંસ્મરેદ્દેવમવતીર્ણં પરાત્ પદાત્
સર્વાધ્વભોગપીઠં તત્તેનાક્રાન્તં ચ ભાવયેત્।
ભોગભૂસંસ્થિતં દેવં સ્થિતિમન્તં વિભાવ્ય ચ
સ્થિતિરાધારશક્તિર્વૈ વિભોર્મન્ત્રાત્મકસ્ય ચ।
તસ્માદ્બ્રહ્નશિલાપીઠં બિમ્બમેકીકૃતં સ્મરેત્
નાનાધિવાસયોગેન પૂજયેત્તદનન્તરમ્।
મન્ત્રન્યાસં પુરા કૃત્વા ત્રિધા પૂર્વક્રમેણ તુ
હસ્તન્યાસં વિના વિપ્ર! લયયુક્ત્યાનુ ચાખિલમ્।
કથિતં સૂક્ષ્મસન્ધાનં સ્થૂલં વિધ્યન્તરં શ્રૃણુ
સંસ્કૃતં દેવદેવસ્ય ત્વર્ચાદેહં સુલક્ષણમ્।
સંસ્મરેચ્ચ સુસંપૂર્ણં મણિરત્નમયૈર્વિના
સ્વદેહવદુપાદેયૈર્નાડીવ્યૂહૈઃ સવાયવૈઃ।
ધાતુભિઃ સોમસૂર્યાગ્નિસહજ્ઞાનાદિકૈર્ગુણૈઃ
ગુણકારણતઃ ક્ષ્માન્તં યદન્યત્તત્વસંગ્રહમ્।
દ્રવ્યમાશ્રિત્ય વૈ બિમ્બં વર્તતે યદસન્મહત્
તત્ર હૃત્કમલાકાશે મન્ત્રં રત્નપ્રભોજ્જ્વલમ્।
બ્રહ્નભાવનયા ન્યસ્તં યચ્છતિ પ્રાતિમં ફલમ્
શ્રદ્ધાપરાણઆં કર્તૄણાં ફલતોઽભ્યેતિ ચ સ્થિરામ્।
પ્રતિપત્તિં પરાં બ્રાહ્નીમાકારં પ્રતિ સર્વદા
પ્રાપ્નોતિ યદ્વશાદન્તે જ્ઞાનમાત્મપ્રકાશકમ્।
ઉક્તમેતત્તુ સકલમાકર્ણય સુવિસ્તૃતમ્
પૂર્વવદ્ધારણાભિસ્તુ સંહારક્રમયોગતઃ।
તદ્વિમ્બમુપસંહૃત્ય સ્વરૂપેઽવિકૃતે પરે
તતઃ ક્રમેણ વૈ સૃષ્ટ્વા બિમ્બં જ્યોતિર્મયં સ્મરેત્।
એવં પૂર્વોદિતં ધ્યાત્વા નાડીબૃન્દસ્ય વ્યઞ્જકમ્
તતસ્તાસાં તુ નાડીનાં ધ્યાયેદ્વ્યક્તિં સુવિસ્તૃતામ્।
દ્વાસપ્તતિસહસ્રં તુ નાડયઃ પરિકીર્તિતાઃ
દશપ્રધાનાસ્તાસાં તુ વાયવશ્ચ તથા દશ।
ઇડા ચ પિઙ્ગલા ચૈવ સુષુમ્ના ચ તથા પરા
ગાન્ધારી હસ્તિજિહ્વા ચ પૂષા ચૈવ યશસ્વિની।
અલમ્બુસા કુહૂશ્ચૈવ કૌશિકી દશમા સ્મૃતા
પ્રાણાપાનસમાનાશ્ચ વ્યાનોદાનૌ તથૈવ ચ।
નાગઃ કૂર્મશ્ચ કૃકરઃ દેવદત્તો ધનંજયઃ
આનીય ત્રિતયં કુર્યાદ્દૈવે પૂરકકુમ્ભકૌ।
પૂરકે નાડિકાઃ સર્વાઃ પૂર્યન્તે નાત્ર સંશયઃ
તતો હૃદયપઝં ચ વિકાસમુપયાસ્યતિ।
કુમ્ભકેન નિરુદ્ધં તદ્ભવેદૂર્ધ્વમુખં દ્વિજ!
સવાયૂનાં ચ નાડીનાં સ્થિતિં સ્મૃત્વા તતઃ પરમ્।
રસલોહિતમાંસાનાં મેદોમજ્જાસ્થિનાં તથા
ધાતૂનાં શુક્લધાત્વન્તં સ્મૃત્વાન્તઃ સંસ્થિતિ ક્રમાત્।
સ્મૃત્વા હૃદયપઝે તુ સોમસૂર્યાગ્નિમણ્ડલાન્
આપાદાત્ બ્રહ્નરન્ધ્રાન્તં સર્વિબંબેષુ સત્તમ!।
પ્રકૃતીનાં ચ તત્વાનાં કુર્યાત્ સમ્યઙ્નિવેશનમ્
આપાદાદ્બ્રહ્નરન્ધ્રાન્તમવ્યક્તાન્તં ક્રમેણ તુ।
ક્ષિત્યાદિકાનાં પાદાન્તમવ્યક્તં વા ધરાન્તિકમ્
મૂર્ધ્નિ ભ્રૂમધ્યપર્યન્તં પ્રધાનં ભાવયેદ્દ્વિજ!।
સિન્દૂરપુઞ્જસંકાશાં તાલુમધ્યે ધિયં સ્મરેત્
સિતેન્દુરશ્મિવર્ણાભં ખદ્યોતમિવ ખેચરમ્।
તાલુમૂલે ત્વહંકારં કુસુમ્ભરસસન્નિભમ્
સંસ્મરેન્માનસં તત્વં તાલુકણ્ઠાન્તરે દ્વિજ!।
રાજોપલદ્યુતિમુષં કદમ્બકુસુમોપમમ્
કણ્ઠાદ્ધૃત્પઝપર્યન્તં સ્મરેત્ પઞ્ચપદે સમે।
શ્રોત્રાદીનથ વૈ પઞ્ચ પ્રસ્ફુરત્તારકોજ્જ્વલાન્
પઝસ્થાનાચ્ચ નાભ્યન્તં પ્રાગ્વત્ પઞ્ચપદાન્તરે।
વાગાદીન્ વૈ સ્થિતાન્ પઞ્ચ ક્રમેણ વિનિવેશયેત્
આનાભેર્વસ્તિશીર્ષાન્તં સુસમે પદપઞ્ચકે।
શબ્દતન્માત્રપૂર્વાણિ ગન્ધમાત્રાવસાનતઃ
સ્વૈઃ સ્વૈર્ગુણૈશ્ચ યુક્તાનિ ભાસ્વજ્જ્યોતિઃ પ્રભાણિ તુ।
ઊરુમૂલે તથા મધ્યે સન્ધિદેશે તતસ્ત્વધઃ
દણ્ડે મર્માવસાને તુ સર્વસ્મિંશ્ચરણે ક્રમાત્।
ખં વાય્વગન્યુદકક્ષ્માન્તં ચિન્તયેદ્ભૂતપઞ્ચકમ્
નીરૂપાઞ્જનવર્ણં તુ સંસ્મરેદ્વ્યોમગોલકમ્।
વાયવ્યં નીલપીતં ચ તૈજસં મધુપિઙ્ગલમ્
મુક્તાફલનિભં ચાપ્યં રક્તપીતં તુ પાર્થિવમ્।
અથવા તત્વવિન્યાસમેવમેવ સમાચરેત્
પ્રકૃતિં હૃદયે ન્યસ્ત્વા ધીમનોમમતાં તથા।
કણ્ટહૃન્નાભિષુ ન્યસ્ત્વા તન્માત્રં શબ્દસંજ્ઞિતમ્
સ્વભૂતયુક્તં શિરસિ તાલોઃ કણ્ઠાન્તકં તથા।
સ્પર્શાખ્યં વાયુના સાર્ધં રૂપાખ્યં વહ્નિના સઙ
કણ્ઠાત્ પ્રભૃતિ નાભ્યન્તં રસાખ્યેન જલં સહ।
નાભેર્જાન્વન્તરં યાવજ્જાનોઃ પાદાન્તકં ન્યસેત્
ધરાં ગન્ધેન તત્પશ્ચાત્ સ્વે સ્વે સ્થાને તુ વિન્યસેત્।
બુદ્ધ્યક્ષાણિ ક્રમેણૈવ તથા કર્મેન્દ્રિયાણ્યપિ
યદ્વા પ્રધાનમામૂર્ધ્નો યાવદ્વક્ષઃસ્થલં ન્યસેત્।
નાભૌ બુદ્ધિમહઙ્કારં કટિમૂલાશ્રિતં સ્મરેત્
ઊરુભ્યાં શબ્દતન્માત્રં સ્પર્શાખ્યં સ્પર્શાખ્યં સન્ધિદેશગમ્।
જઙ્ઘાભ્યાં રૂપતન્માત્રં ગુલ્ફયો રસસંજ્ઞિતમ્
પાદાભ્યાં ગન્ધસંજ્ઞં તુ સ્વબીજધ્યાનસંયુતમ્।
અથવા સપ્તધા તત્વક્લૃપ્તૌ સ્થાનક્રમં શ્રઋણુ
ગુલ્ફજાનુકટીવક્ષઃકણ્ઠભ્રૂકાવટાવધિ।
બુદ્ધ્યન્તાનાં ધરાદીનાં ક્રમાદવનિસપ્તકમ્
આપાદનાભિદેશં વા મહાભૂતૈર્ધરાદિકૈઃ।
વ્યાપ્તં ચતુર્ભિર્વાય્વન્તૈસ્તદૂર્ધ્વં નભસા પુનઃ
પૂરિતં હૃદયાન્તં ચ તદુદ્દેશાચ્છિખાવધિ।
વિભાવ્યં મનસા વ્યાપ્તં તદૂર્ધ્વે દ્વાદશાન્તકમ્
પ્રધાનાપરપર્યાયં બુદ્ધિતત્વં તુ વિન્યસેત્।
અથ દ્વેધા તત્વક્લૃપ્તૌ વિધાનમવધારય
આમૂર્ધ્નો નાભિપર્યન્તં પ્રધાનં પરિભાવયેત્।
આનાભેઃ પાદપર્યન્તં સ્મરેત્તન્માત્રકં ગણમ્
યદ્વા વ્યક્તૌ પ્રધાનં તુ વ્યાપકં દેવરૂપધૃક્।
સર્વતત્વમયં મન્ત્રં તસ્ય વા કેવલં હૃદિ
પ્રાધાનિકં યોજનીયમભિન્નં તત્વકારણમ્।
એવમિચ્છાનુરૂપેણ તત્વવિન્યાસમાચરેત્
જ્ઞાનાદિગુણષટ્કં ચ હૃદયાદિષુ વિન્યસેત્।
પ્રાગ્વદીશ્વરસન્ધાનમાચરેન્મુનિપુઙ્ગવ!
તતઃ શબ્દાનુસન્ધાનં પ્રાગુક્તં તુ સમાચરેત્।
તથૈવ વર્ણભેદેન સ્થાનભેદે ચ વિન્યસેત્
કદમ્બકુસુમાકાર મકારં વિનય્સેદ્દ્વિજ!।
શિખાયાં, શિખારોદ્દેશે આકારં કુઙ્કમપ્રભમ્
તપ્તચામીકરાકારમિકારં મુખમણ્ડલે।
ઈકારં કણ્ઠદેશે તુ કુન્દેન્દુસદૃશપ્રભમ્
ઉકારં જત્રુભાગે તુ શુદ્ધસ્ફટિકવર્ચસમ્।
ઊકારં વક્ષસિ તથા સિન્દૂરસદૃશાકૃતિમ્
ઋકારં હૃદયે ન્યસ્યેચ્છુક્લવર્ણં મહાપ્રભમ્।
ઋકારં જાઠરે ભાગે લાક્ષારસસમદ્યુતિમ્
લૃકારં નાભિભાગે તુ તપ્તકાઞ્ચનસન્નિભમ્।
લૃકારં લિડ્ગદેશસ્થં વિન્યસેદસિતપ્રભમ્
એકારં દ્રુતહેમાભમૂરુયુગ્મં સમાશ્રિતમ્।
ઐકારં જાનુયુગ્મે તુ સન્ધ્યાજલદસન્નિભમ્
ઓકારં જઙ્ઘયોસ્તદ્વચ્છુક્લવર્ણં દ્વિજોત્તમ!।
ઔકારં રક્તવર્ણં ચ ગુલ્ફદ્વયગતં તથા
અઙ્ગારં પાદયોર્બ્રહ્નન્નયસ્કાન્તસમપ્રભમ્।
અઃ કારં ચરણાઙ્ગુષ્ઠે પઝરાગસમપ્રભમ્
કકારં તુ લલાટસ્થં રક્તવર્ણં તુ વિન્યસેત્।
ખકારં પીતલનિભં ભ્રુવોર્મધ્યમદેશગમ્
ગકારં નાસિકાયાં તુ તુષારસદૃશાકૃતિમ્।
ઘકારં સિતવર્ણં તુ દશનસ્થાનસંશ્રિતમ્
ઙકારં ચિબુકોદ્દેશે શરદ્ગગનસન્નિભમ્।
ચકારં રક્તવર્ણં ચ કૃકાટીગોચરે ન્યસેત્
છકારં પૃષ્ઠભાગે તુ જ્વલિતાનલસન્નિભમ્।
જકારં કટિદેશસ્થં કાઞ્ચનાદ્રિસમપ્રભમ્
ઝકારમૂરુમૂલે તુ શુદ્ધસ્ફટિકસન્નિભમ્।
ઞકારં પાદગુલ્ફાગ્રે પઝરાગસમપ્રભમ્
ટકારં ભ્રૂયુગગતં તુષારસદૃશાકૃતિમ્।
ઠકારં નેત્રયોર્બ્રહ્નન્! રક્તવર્ણં મહાપ્રમમ્
ડકારં ગણ્ડયોશ્ચૈવ પીતવર્ણં મહાદ્યુતિમ્।
ઢકારં હનુયુગ્મસ્થમિન્દ્રનીલસમપ્રભમ્
ણકારં કુચયુગ્મે તુ હરિતાલસમદ્યુતિમ્।
તકારં શ્રવસોર્યુગ્મે પ્રવાલોપલસન્નિભમ્
થકારં સ્કન્ધયુગલે ચમ્પકપ્રસવાકૃતિમ્।
દકારં ભુજયોર્મધ્યે જ્વલિતાનલસન્નિભમ્
ધકારં તુ પ્રકોષ્ટસ્થં ખદ્યોતચયદીધિતિમ્।
નકારં કરયોર્ન્યસ્ય પઝપત્રસમદ્યુતિમ્
પકારં રોમકૂપસ્થં પલાજ્ઞદલસન્નિભમ્।
ફકારં કક્ષભાગસ્થં સન્ધ્યાભ્રસદૃશપ્રભમ્
બકારં પાર્શ્વયુગ્મે તુ પૂર્ણચન્દ્રસમપ્રભમ્।
ભકારં સક્થિદેશસ્થં નીલાઞ્જનચયોપમમ્
મકારં પિણ્ડિકાસંશ્થં શરદ્ઘગનસન્નિભમ્।
યકારં પાઞ્ચજન્યે તુ ધૂમ્રવર્ણં ચ વિન્યસેત્
રકારં ચ સહસ્રારે રક્તપઙ્કજસન્નિભમ્।
લકારં ચ ગદાયાં વૈ સૌદામિનિસમપ્રભમ્
વકારમરવિન્દે તુ શારદાભ્રસમપ્રભમ્।
શકારં શોણિતે ન્યસ્ય અમૃતાભાસવિગ્રહમ્
ષકારમસ્થિનિચયે શશશોણિતસન્નિભમ્।
સકારં માંસદેશે તુ હિમકુન્દસમપ્રભમ્
હકારં પ્રાણદેશસ્થં શુદ્ધસ્ફટિકવિગ્રહમ્।
ક્ષકારં સર્વતોવ્યાપ્તં સૂર્યવૈશ્વાનરપ્રભમ્
અથવા માતૃકાન્યાસમેવમેવ સમાચરેત્।
અકારં તાલૌ વિન્યસ્ય મુખે ચાકારમેવ ચ
ઇઙ લોચનયોર્ન્યસ્ય ઉઊ શ્રવણયોસ્તથા।
ઋઋ નાસાપુટે ચૈવ લૃલૃ ગણ્ડદ્વયે તથા
એઐ દશનપઙ્ક્તૌ ચ ઓ ઔ ઓષ્ઠગતૌ સ્મરેત્।
અં ઇત્યેવ લલાટે તુ વિસર્ગં રસને તથા
યકારં ત્વગ્ગતં ન્યસ્ય રેફં ચક્ષુષિ વિન્યસેત્।
લકારં નાસિકાયાં તુ વકારં દશનાગ્રતઃ
શ્રોત્રે શકારં વિન્યસ્ય ષકારમુદરે તથા।
સકારં કટિદેશે તુ હકારં હૃદયે તથા
ક્ષકારં નાભિદેશે તુ વિન્યસેદદ્વિજસત્તમ!।
પવર્ગો બાહુરેકસ્તુ તવર્ગસ્તુ દ્વિતીયકઃ
ટવર્ગશ્ચ ચવર્ગશ્ચ જઙ્ઘાદ્વયમુદાહૃતમ્।
કવર્ગોઙ્ગુલયઃ સર્વા વિજ્ઞાતવ્યા દ્વિજોત્તમ!
એવં હિ વર્ણસન્ધાનં કૃત્વા ચૈવ તતઃ પરમ્।
આમૂર્ધ્નશ્ચરણાન્તં ચ વિન્યસેદ્દ્વાદશાક્ષરમ્
અઙ્ગોપાઙ્ગસ્થિતિં કુર્યાત્ સ્થાનેષુ હૃદયાદિષુ।
ચક્રાદિવૈનતેયાન્તં પ્રાગ્વન્ન્યસ્ત્વા ક્રમેણ તુ
સર્વાન્ લાઞ્છનમન્ત્રાંસ્તુ તતો દામોદરાદિકાન્।
તચ્છક્તિકાંસ્તથા મન્ત્રાન્ પૂર્વવદ્વિનિવેશયેત્
ઉપસંહૃતિપૂર્વાન્તં સર્વં કૃત્વા ક્રમેણ તુ।
તતસ્તત્પરમં બ્રહ્ન હૃદિસ્થં પૂર્વવત્ સ્મરેત્
તતસ્તુ મન્ત્રસન્ધાનં કૃત્વા પૂર્વોક્તવર્ત્મના।
સહસ્રશિરસં દૈવમિત્યાદીન્ પાઠયેત્ ક્રમાત્
એવં સ્થૂલાનુસન્ધાનમેતત્તે કથિતં મયા।
એષુ પ્રોક્તેષુ વિપ્રેન્દ્ર! સન્ધાનેષુ પરાદિષુ
સન્ધાનમેકં કૃત્વા તુ ગુરુરિચ્છાનુરૂપતઃ।
તતોઽર્ચયિત્વા દેવેશં શયને બિમ્બવૃત્તિકમ્
સાંસ્પર્શિકૈરાસનાદ્યૈર્વિવિધૈરૌપચારિકૈઃ।
હૃદયઙ્ગમસંજ્ઞૈશ્ચ મધુપર્કાદિભિર્દ્વિજ!
પરમાન્નાદિભિશ્ચાન્નૈઃ પવિત્રૈઃ પાનકૈસ્તથા।
અન્યૈશ્ચ વિવિધૈર્ભોગૈર્યથા ચાનુક્રમેણ તુ
સર્વં તુ સંપ્રદાનાન્તં કૃત્વા પશ્ચાત્તુ મણ્ડલે।
સન્નિધીકૃત્ય સંપૂજ્ય મહતા વિભવેન તુ
અગ્નૌ સન્તર્પયેત્ સાઙ્ગં સમિત્સપ્તકપૂર્વકમ્।
જુહુયુર્મૂર્તિપાશ્ચાપિ સ્વે સ્વે કુણ્ડે યથાક્રમમ્
પ્રાગાદિદિક્ષુ કુણ્ડેષુ ક્રમેણ સમિધઃ સ્મૃતાઃ।
પલાશવક્ષખદિરબિમ્વોદુમ્બરભૂરુહામ્
આગ્નેયાદિવિદિક્ષુ સ્યુઃ પિપ્પલપ્લક્ષસંભવાઃ।
ન્યગ્રોધપ્રભવાશ્ચૈવ કાશ્મર્યપ્રભવાસ્તથા
પલાશસમિધોઽન્યત્ર ભૂયસાં પરિકલ્પને।
ઉક્તાભાવે તુ સર્વત્ર પાલાશ્યઃ સમિધો મતાઃ
ચતસ્રો ધેનવઃ સ્થાપ્યા દક્ષિણસ્યામુદઙ્મુખાઃ।
ગઙ્ગાસરસ્વતીગોદાયમુનારૂપધારિણી
દુગ્ધૈસ્તદીયૈઃ શ્રપણં ચરૂણામાહુતીસ્તથા।
શ્રપયેત્ પયસા પૂર્વે શાલિતણ્ડુલમાઢકમ્
કૃસરૈર્દક્ષિણાગ્નૌ તુ પાશ્ચાત્યે ગુલમિશ્રિતમ્।
ઉદીચ્યાગ્નૌ હરિદ્રાન્નં શુદ્ધાન્નમિતરાગ્નિષુ
પ્રત્યેકં શતમષ્ટૌ ચ હોમાઃ સ્યુઃ સમિદાદિભિઃ।
તદર્ધં વાથ પાદં વા દેશકાલાનુરૂપતઃ
તિલશાલિયવાવેણુર્હોમવીજાન્યનુક્રમાત્।
તિલૈરિતરકુણ્ડેષુ તૈર્વા સર્વત્ર કલ્પયેત્
સ્વમૂર્તિકુમ્ભાન્મન્ત્રેણ જલમુદ્ધૃત્ય ભાજને।
બિમ્બમૂર્ધ્નિ ક્રમાદ્દેયં સર્વૈરેકાયનાદિકૈઃ
ચતુર્દર્ભકૃતનૈવ કૂર્ચેન તુ તતો દ્વિજ!।
પલાશખદિરાશ્વત્થબિલ્વશાખાભિરમ્બુભિઃ
સિઞ્ચેયુર્મૂર્તિપાઃ સમ્યગ્વેદિકાકલશૈઃ સ્થિતૈઃ।
આચાર્યઃ કોણદેશસ્થૈસ્તોયૈર્વેતસશાખયા
સન્તર્પયિત્વા તદનુ મન્ત્રં સપરિવારકમ્।
આજ્યાદિના પ્રભૂતેન દત્વા પૂર્ણાહુતિં તતઃ
દીક્ષાવિધિક્રમેણૈવં સકલાં તત્વપદ્ધતિમ્।
સંશોધ્ય પરભાગસ્થસ્ત્વાચાર્યઃ સુસમાહિતઃ
ભગવન્તં કૃતે ત્વેવં બિમ્બસ્થં શ્રાવયેત્ ક્રમાત્।
મનસા સુવિશુદ્ધેન ઇદં મન્ત્રમુપસ્થિતઃ
"ત્વયા સન્નિહિતેનાત્ર ભવિતવ્યમધોક્ષજ!।
મત્પૂર્વાણાં હિ ભક્તાનાં સિદ્ધિહેતોર્નિરઞ્જન!"
તતઃ સ ભગવાન્મન્ત્રઃ પ્રબુદ્ધઃ કમલેક્ષણઃ।
બિમ્બમુત્થાપયન્ ધ્યાયેદાચાર્યેણ તુ સંમુખમ્
કૃત્વા તુ પાદપતનં અષ્ટાઙ્ગેન તુ સાધકઃ।
બિમ્બાત્મના પ્રયાતાનાં ક્ષ્માદીનામઙ્ગરૂપિણામ્
આપાદનેઽપિ પૂર્ણાર્થં પિણ્ડીભૂતાર્થમેવ ચ।
આરમ્ભાદેવ જાતાનાં છિદ્રાણાં શમને તુ વૈ
આપ્યાયનાર્થં મન્ત્રાણાં દ્રવ્યૈર્હોમં સમાચરેત્।
દ્વિષટ્કેનાહુતીનાં ચ એકૈકેન ચતુર્હૃદા
આચાઙ્ઘ્રેર્જાનુપર્યન્તં સ્પૃષ્ટ્વાજ્યં હોમયેત્ પુરા।
આનાભિજાનુદેશાચ્ચ તથૈવ જુહુયાદ્દધિ
નાભેરાકણ્ઠતઃ ક્ષીરામામૂર્ધ્નઃ કણ્ઠતો મધુ।
સંમિશ્રય જુહુયાત્ સર્વં સ્પૃષ્ટ્વા દેહં તુ ચાખિલમ્
દત્વા ઘૃતેન વૈ પશ્ચાત્ પૂર્ણાં મૂલેન તત્પરમ્।
સંસ્કૃત્ય બિમ્બવત્ પીઠં ભિન્નં બ્રહ્નશિલાં તથા
પ્રાણાભિમાનદેવં વા યસ્ય યો વિહિતસ્તુ વૈ।
વેષ્ઠયિત્વામ્બરૈશ્ચિત્રૈસ્ચક્રમન્ત્રેણ વૈ તતઃ
કાર્યો બ્રહ્નશિલાહોમઃ શતાષ્ટાધિકસંખ્યયા।
ગાયત્રીભિસ્તદર્ધં ચ બહ્વૃચાદ્યૈઃ પૃથક્ પૃથક્
અજસ્ય નાભાવિત્યાદિમન્ત્રૈરેકાયનૈસ્તતઃ।
અધ્વાદિ ભૂતમૂર્તિં તુ ભોગ્યં વાપ્યપૃથક્ સ્થિતમ્
દેવતાનાં ત્વધિષ્ઠાનં પીઠં કૃત્વા તુ બુદ્ધિગમ્।
હોતવ્યં પ્રણવેનૈવ સ્વયં વ્યાહૃતિભિસ્તતઃ
અપરૈર્બલમન્ત્રેણ પ્રણવાન્તેન "લાઙ્ગલિન્"।
તતો હવનમન્ત્રેણ તર્પણીયં તદેવ હિ
સ્વનામ્ના પ્રણવેનૈવ સ્વાહાન્તેનાપરૈસ્તથા।
સંરોધસ્તર્પિતાનાં ચ કાર્યઃ પૂર્ણાન્તમેવ હિ
સામ્મસા વિષ્ટરેણૈવ ભાવેન સજપેન તુ।
સર્વૈઃ સ્વકસ્ય દેવસ્ય સ્વકીયાસુ ચ મૂર્તિષુ
શબ્દાત્મિકાસુ મૂર્તાસુ તદ્વચ્છુતિમયસ્ય ચ।
પ્રાસાદસ્યાથ પરિતઃ કુણ્ડેષ્વષ્ટાસુ ચ ક્રમાત્
કુણ્ડસંસ્કારપૂર્વં તુ સર્વં કૃત્વા તુ મૂર્તિપૈઃ।
હવનં વિધિવત્ કુર્યાદ્દ્રવ્યૈઃ પૂર્વોદિતૈઃ ક્રમાત્
કૃત્વૈવં ચ તદા દિક્ષુ મૂર્તિપાન્ વિનિવેશ્ય ચ।
પાર્શ્વદેશે તુ કુણ્ડાનાં તર્પયેત્ પાયસેન તુ
દક્ષિણાં ચ યથાશક્તિ દદ્યાદ્ધેમાદિકીં તતઃ।
ગૃહીત્વા દક્ષિણાં, મન્ત્રઃ પ્રીણનીયસ્તુ તૈસ્તતઃ
બિમ્વસ્ય નિકટે સ્થિત્વા ઇમં મન્ત્રમુદીરયેત્।
પ્રાપ્તે લગ્નોદયે વિપ્ર! સન્નિરોદ્ધ્ય જગદ્ગુરુમ્
"ક્ષણં ક્ષમસ્વ ભગવન્! સર્વજ્ઞ! કરુણાત્મક!
નિવેશયામિ તે યાવત્ પ્રાસાદે બ્રહ્નપીઠિકામ્"
અથ નિદ્રાયમાણં તુ દેવં સ્તુત્વાવકુણ્ઠ્ય ચ।
અર્ચયિત્વા નમસ્કૃત્ય તત્ર સર્વાન્ પ્રવેશયેત્
વિપ્રાનેકાયનાન્ વાપિ તથા વૈ બ્હવૃચાદિકાન્।
સ્વસ્વશાખોત્થિતાન્ મન્ત્રાન્ પાઠયેત્ ક્રમયોગતઃ
સ્તુતિપાઠકપૂર્વાંશ્ચ નૃત્તગીતપરાયણાન્।
વીણાવેણુમૃદઙ્ગાદીનિતરાંશ્ચ પ્રવેશયેત્
વિદિક્સ્થાન્ પ્રણવે જાપે મૂર્તિપાંસ્તુ નિવેદયેત્।
દિક્સ્થિતાન્ મૂર્તિપાન્ વિપ્ર! દ્વાદશાર્ણે નિવેદયેત્
રક્ષામુદ્રાં તતઃ કૃત્વા દર્શયેત્ સર્વદિક્ષ્વથ।
શાયયેદ્દર્ભશય્યાયાં યજમાનમુપોષિતમ્
સ્થણ્ડિલે સ્વપ્નસિદ્ધ્યર્થં પ્રાકશિરસ્કં તતો દ્વિજ!।
એવં કૃત્વાધિવાસં તુ જાગરેણ નયેદ્ગુરુઃ
પ્રભાતાયાં તુ શર્વર્યાં કૃત્વા સ્નાનાદિકાઃ ક્રિયાઃ।
પ્રતિષ્ઠામારભેત્ પશ્ચાદ્દેશિકઃ શાસ્ત્રવિત્તમઃ
પ્રબુદ્ધં યજમાનં તુ સ્વપ્નં પૃચ્છેચ્છુભાશુભમ્।
તત્રાશુભોપશાન્ત્યર્થં તદાનીં જુહુયાદ્ગુરુઃ
શતં સહસ્રં સાષ્ટં વા યથાશક્ત્યથવા દ્વિજ!।
મધ્વાજ્યક્ષીરસંમિશ્રાન્ સફલાંશ્ચ તિલાનપિ
અસ્ત્રસંપુટિતેનૈવ નામ્ના સ્વાહાન્વિતેન ચ।
દોષં જહિ જહીત્યેવ પદં નામાનસાનકમ્
કેવલેનાથવાજ્યેન સિંહમન્ત્રેણ હોમયેત્।
એવં દુઃસ્વપ્નશાન્તિં તુ કૃત્વા સ્થાપનમાચરેત્
પ્રાસાદં દર્ભશાખાભિર્બહિરન્તશ્ચ માર્જયેત્।
વિકીર્ય સાક્ષતં પુષ્પં ગુગ્ગુલું ધૂપયેત્ પુનઃ
સહમૂર્તિધરૈર્વિપ્ર! શિલ્પિભિશ્ચાથ દેશિકઃ।
સાર્ઘ્યપુષ્પાક્ષતકરઃ પ્રાસાદાન્તં વ્રજેત્તતઃ
હન્યાત્ સિદ્ધાર્યકૈસ્તત્સ્થાન્ વિઘ્નાનસ્ત્રાભિમન્ત્રિતૈઃ।
પ્રાઙ્ભધ્યે વિધિનાનેન શ્વભ્રં વા સામ્પ્રતં ખનેત્
તદર્થં ગર્ભગેહં તુ સૂત્રપાતૈર્વિભાજયેત્।
તદ્વિધાનં મુનિશ્રેષ્ઠ! યથાવદવધારય
પ્રાસાદ એકદ્વારે તુ ગર્ભમાનં વિનિશ્ચિતમ્।
દ્વારાત્ પશ્ચિમભિત્ત્યંતં દક્ષિણોત્તરમાયતમ્
સપ્તધા વિભજેત્ સમ્યક્, પૈશાચઃ પ્રથમઃ સ્મૃતઃ।
દ્વિતીયો માનુષો ભાગસ્તૃતીયો દેવસંજ્ઞિતઃ
વ્રાહ્નશ્ચતુર્થો વિજ્ઞેયઃ ક્રમાદન્યે ત્રયસ્તથા।
દેવમાનુષપૈશાચા વિજ્ઞેયા દ્વિજસત્તમ!
અથવા નવધા કુર્યાદ્દક્ષિણોત્તરમાયતમ્।
પૈશાચઃ પ્રથમો ભાગો દ્વિતીયો માનુષઃ સ્મૃતઃ
તૃતીયશ્ચ ચતુર્થશ્ચ ભાગૌ દૈવિકસંજ્ઞકૌ।
બ્રાહ્નસ્તુ પઞ્ચમો ભાગો વેદિતવ્યસ્તતઃ પરમ્
દૈવમાનુષપૈશાચાશ્ચત્વારોઽન્યે ક્રમેણ તુ।
પ્રાસાદે તુ ચતુર્દ્વારે ચતુર્દિક્ષુ સમૈઃ પદૈઃ
વિભજેત્ સપ્તધા મધ્યે ભાગઃ સ્યાદ્બ્રાહ્નસંજ્ઞિતઃ।
દિવ્યમાનુષપૈશાચાઃ ક્રમાત્ પઙ્ક્તિક્રમેણ તુ
અથવા ચાષ્ટધા કૃત્વા મધ્યે બ્રાહ્નં ચતુષ્પદમ્।
દિવ્યાદિસંજ્ઞિતં વિપ્ર! ક્રમાત્ પઙ્તિત્રયં ભવેત્
અથવા નવધા ગર્ભં વિભજેત્ સર્વદિક્પદૈઃ।
મધ્યમં તુ ભવેદ્બ્રાહ્નં દિવ્યં પઙક્તિદ્વયેન વા
દિવ્યબ્રાહ્નં ભવેત્ પઙ્ક્ત્યા પઙ્ક્ત્યા દૈવિકસંજ્ઞિતમ્।
માનુષં તદ્બહિઃ પઙ્ક્ત્યા પૈશાચં તદ્બહિર્ભવેત્
યદ્વા દ્વિરષ્ટધા ભઙ્ક્ત્વા બ્રાહ્નમધ્યે ચતુષ્પદમ્।
દિવ્યબ્રાહ્નં બહિઃ પઙક્ત્યા દિવ્યં પઙ્ક્તિત્રયેણ ચ
પઙ્ક્તિદ્વયં માનુષં સ્યાત્ પૈશાચં પઙ્ક્તિજં ભવેત્।
એકદ્વારેઽપિ ભવને એવં વા પરિતો સ્રજેત્
ચતુર્દ્વીરેઽપિ ભવને બ્રાહ્નાખ્યે મધ્યમે પદે।
ચતુર્દિગ્વીક્ષમાણસ્ય સ્થાપનં ચતુરાત્મનઃ
પ્રાસાદ એકદ્વારે તુ એકબેરં દ્વિજોત્તમ!।
બ્રાહ્નદૈવિકભાગાભ્યાં દૈવમાનુષયોસ્તુ વા
બ્રાહ્ને વા દૈવિકે વાથ તસ્મિન્ દિવ્યાશ્રિતે તુ વા।
માનુષાશ્રિતદૈવે વા સ્થાપયેત્ ફલભેદતઃ
ચતુર્દ્વારે તુ ભવને બહુબેરં નિવેશયેત્।
વિબુધબ્રહ્નભાગાભ્યાં દિવ્યમાનુષયોસ્તુ વા
બ્રાહ્નાદિમાનુષાન્તેષુ ત્રિષુ ભાગેષુ વા દ્વિજ!।
બ્રાહ્નાશ્રિતે તુ દિવ્યે વા તસ્મિન્ વા માનુષાશ્રિતે
સપીઠબિમ્બમાનાનાં બૃહત્વસ્યાનુરૂપતઃ।
ચતુર્દ્વારે તુ ભવને બ્રાહ્ન એવ ભવેત્ સદા
બ્રાહ્નાદિમાનુષાન્તેષુ ત્રિષુ ભાગેષુ ચોત્તમમ્।
શયનં, બ્રાહ્નદિવ્યાબ્યાં મધ્યમં, ત્વધમં સ્મૃતમ્
દિવ્યમાનુષભાગાભ્યામેવં વિદ્ધિ ત્રિધા સ્થિતમ્।
બ્રાહ્ને વા બ્રાહ્નદિવ્યે વા દિવ્યે વા બ્રહ્નસંશ્રિતે
દિવ્યમાનુષયોર્વાપિ દિવ્યે વા માનુષાશ્રિતે।
આસનં વિહિતં વિપ્ર! સ્થાનેઽપ્યેવં વિધીયતે
યાનગં સ્થાપયેદ્બ્રાહ્ને દિવ્યમાનુષયોસ્તુ વા।
એકબેરવિધાને તુ તદગ્રે ભાગયોર્દ્વયોઃ
આરાધનાર્થતો વેદિં સ્થાપયેન્મુનિપુઙ્ગવ!।
યદા ચોત્સવબિમ્બાદિબિમ્બાનાં સંસ્થિતિસ્તદા
અગ્રપીઠોપગં ભાગં તૃતીયં વા સમૈઃ પદૈઃ।
સપ્તાષ્ટનબધા વાપિ ભજેદ્ભિત્તિદ્વયાન્તરે
દ્વિરષ્ટધા વા, મધ્યે તુ ક્રમાદ્ભાગત્રયં ત્યજેત્।
ચતુષ્કં ત્રિતયં ષટ્કં તતઃ શેષેષુ દક્ષિણે
સ્થાપયેદૌત્સવં બિમ્બં દેવીયુક્તં તુ વામતઃ।
ભાગેષુ ક્રમશો વિપ્ર! તીર્થબિમ્બસમન્વિતમ્
બિમ્બં નિત્યોત્સવાર્થં ચ તથા શયનકૌતુકમ્।
નિમિત્તસ્નપનાર્થં ચ બિમ્બ તંરુણકૌતુકમ્
આરાધનાર્થં દેવસ્ય મધ્યે ભાગદ્વયોરપિ।
સ્નપને મૂલબિમ્બસ્ય ક્રિયમાણે બહૂદકૈઃ
યથા ચૌત્સવબિમ્વાદ્યાઃ સ્નાનીયજલબિન્દુભિઃ।
ન સ્પૃશ્યતે તથા તેષાં સ્થાપનં તુ સમાચરેત્
સંકટે સતિ તદ્દેશે બાહ્યે તુ મુખમણ્ડપે।
સ્થાપયેત્ સર્વબિમ્બાનિ તત્રાપિ સતિ સંકટે
પ્રથમાવરણે વાપિ દ્વિતીયાવરણેઽપિ વા।
સ્થાનં સુવિસ્તૃતં કૃત્વા પ્રાસાદાગ્રં ચ વર્જ્યદિક્
દિક્ત્રયેઽભિમતે કુર્યાદ્ વિદિક્ષ્વભિમતેષુ વા।
ખલૂરિકાપ્રદેશે વા સુદેશે સુપરીક્ષિતે
સ્થાપયેદ્વિધિના યાત્રાબિમ્બં દેવીસમન્વિતમ્।
અન્યાનિ સર્વબિમ્બાનિ બહિ(ર્વૈ)ર્ન સ્થાપયેત્ વ્કચિત્
શાસ્ત્રજ્ઞો દેશિકેન્દ્રસ્તુ બહુબેરવિધાવપિ।
નિમિત્તસ્નપનાદૌ તુ યોગ્યે બૃહતિ સત્તમ!
સ્થાપિતે મૂલબિમ્બે તુ એવમેવ સમાચરેત્।
વિના વૈ કર્મબિમ્બં ચ બિમ્બં નિત્યોત્સવાર્થતઃ
ઉભયં સ્થાપયેન્નિત્યં પ્રાસાદાભ્યન્તરે વ્કચિત્।
અયોગ્યે મૂલબિમ્બે તુ સદા સ્નપનકર્મણિ
યાત્રાબિમ્બાદિબિમ્બાનિ સદા ગર્ભગૃહાન્તરે।
સર્વાણિ સ્થાપનીયાનિ ન બાહ્યે તુ કદાચન
બહુબેરવિધૌ ભાગે તદગ્રે સપ્તભાજિતે।
ભાગમેકં પરિત્યજ્ય દક્ષિણેઽથ પદદ્વયે
સ્થાપયેદૌત્સવં બિમ્બં ચતુર્થે સ્નપનાસ્પદમ્।
કર્મબિમ્બં ચ તદ્વામે તીર્થબિમ્બાદિયોજનમ્
વેદિઃ સ્થાપ્યા તદન્યસ્મિન્ ભાગે ભાગદ્વયોઽપિ વા।
પૈશાચમથવાપ્યગ્રે ત્યક્ત્વા ભાગદ્વયોરપિ
સ્થાપ્ય બિમ્બં તદૂર્ધ્વે તુ કર્મબિમ્બસ્ય ચાસ્પદમ્।
તસ્ય દક્ષિણપાર્શ્વે તુ યાત્રામૂર્તિં તુ વિન્યસેત્
વામપાર્શ્વે તતોઽન્યેષાં સ્થાપનં વિહિતં ભવેત્।
અષ્ટધા નવધા ભાક્તે સ્થાપયેતં પઞ્ચમે પદે
કર્મબિમ્બં તુ નવમે પદે ષોડશભાજિતે।
અન્યેષાં સર્વબિમ્બાનાં પ્રાગ્વત્ સ્થાપનમાચરેત્
મૂલબિમ્બે શયાને તુ વિશેષઃ કથ્યતે શ્રૃણુ।
સપ્તભાક્તેઽગ્રભભાગે તુ પ્રાગ્વદ્ભિત્તિદ્વયાન્તરે
દત્ત્વા દક્ષિણભાગે તુ ભાગાનાં તુ ચતુષ્ટયમ્।
સ્થાપયેત્ પઞ્ચમે વાપિ ચતુર્થે કર્મકૌતુકમ્
અષ્ઠધા નવધા ભાક્તે ષષ્ઠે વા પઞ્ચમેઽપિ વા।
અગ્રે દ્વિરષ્ટધા ભાક્તે દ્વાદશૈકાદશે તુ વા
દશમે નવમે વાપિ સ્થાપયેત્ કર્મકૌતુકમ્।
દક્ષિણોત્તરયોઃ પ્રાગ્વદન્યેષાં ન્યસનં ભવેત્
આરાધનાર્થતો વેદિઃ સ્થાપનીયા તુ પૂર્વવત્।
પરિતઃ સપ્તધા ભક્તે નવધાષ્ટદ્વિરષ્ટધા
મૂલબિમ્બાગ્રતઃ પઙ્ક્ત્યા દ્વિતીયાયામથાપિ વા।
સર્વેષાં કર્મબિમ્બાનાં પ્રાગ્વત્ સ્થાપનમાચરેત્
સ્થાપનીયા ચ વિપ્રેન્દ્ર! પ્રાગ્વદર્ચનવેદિકા।
પીઠોપર્યપિ વા દેવં યં ત્વારાધયતે સદા
મધ્યે રત્નોપલં પીઠે ન્યસ્ત્વોર્ધ્વે સ્થાપયેત્તુ તામ્।
દેવીસમન્વિતં યત્ર સથાપનં ભવતિ દ્વિજ!
મૂલબિમ્બસ્ય પાર્શ્વે તુ પીઠદેશં વિસૃજ્ય ચ।
સપીઠાનાં તુ દેવીનાં સ્થાપનં તુ સમાચરેત્
એકા સવ્યે દક્ષિણે વા, સ્થાપ્યા દ્વે દક્ષવામયોઃ।
ચતસ્રસ્તુ ક્રમેણૈવ સ્થાપ્યા દક્ષિણવામયોઃ
પ્રાસાદે ચલબિમ્બં તુ સ્થાપ્યતે યત્ર સત્તમ!।
મધ્યે વેદિં તુ સંસ્થાપ્ય તદૂર્ધ્વે સ્થાપયેત્તુ તત્
યદ્વા દિવ્યે માનુષે વા પીઠં સ્થાપ્ય તદૂર્ધ્વતઃ।
સન્નિવેશ્ય ચ તદ્બિમ્બં પૂજાકાલે હ્યુપસ્થિતે
મધ્યે ભદ્રાસનં ન્યસ્ત્વા તદૂર્ધ્વે વિનિવેશ્ય ચ।
તત્ પૂજયિત્વાનુદિનં ભૂયઃ પીઠોપરિ ન્યસેત્
સ્વયંવ્યક્તે વિમાનાદૌ સ્થાને સિદ્ધપ્રતિષ્ઠિતે।
મુનિમુખ્યૈસ્તુ તત્રૈવં વિશેષં શ્રૃણુ સત્તમ!
સપીઠં ભગવદ્બિમ્બં મૂલાખ્યં સ્થાપિતં પુરા।
દેશે યાવતિ, તદ્દેશદ્વારયોરન્તરં તુ યત્
તત્ ત્રિધા સુસમં કૃત્વા આરભ્ય દ્વારપાર્શ્વતઃ।
પૈશાચં માનુષં દિવ્યં ક્રમાદ્ભાગત્રયં ભવેત્
દક્ષભિત્તેઃ સમારભ્ય દિવ્યભાગં ભજેત્ સમમ્।
સપ્તધા વામભિત્ત્યન્તં તતો વૈ દક્ષિણાદિતઃ
પઞ્ચમે વા ચતુર્થે વા સ્થાપયેત્ કર્મકૌતુકમ્।
તસ્ય દક્ષિણપાર્શ્વે તુ લક્ષમીપુષ્ટિસમન્વિતમ્
સ્થાપયેદૌત્સવં બિમ્બં વામપાર્શ્વે નિયોજયેત્।
અન્યાનિ સર્વબિમ્બાનિ યથાવત્ ક્રમયોગતઃ
દ્વારાત્ પશ્ચિમભિત્યન્તં યદ્વા કૃત્વા તુ સપ્તધા।
સન્ત્યજ્ય દ્વારપાર્શ્વે તુ ભાજયેદ્ દ્વિતયં પુનઃ
તૃતીયં દૈવિકં સપ્ત કૃત્વા ભિત્તિદ્વયાન્તરે।
કર્મબિમ્બાદિબિમ્બાનાં પૂર્વવત્ સ્થાપનાસ્પદમ્
તત્રાપિ શયને વિપ્ર! વિધાનમવધારય।
પઞ્ચમે ષષ્ઠભાગે વા કર્મબિમ્બં નિયોજયેત્
અન્યેષાં સર્વબિમ્બાનાં પૂર્વવત્ સ્થાપનં ભવેત્।
સ્વયંવ્યક્તે ચતુર્દ્વારે પરિતઃ સપ્તધા ભજે(વે)ત્
પૈશાચં માનુષં ત્યક્ત્વા તૃતીયે દૈવિકે પદે।
અગ્રભાગે તુ સૌમ્યે વા ઈશ્વરપ્રાગ્વશેન તુ
ઈશાનદિવ્યભાગે વા કર્મબિમ્બં નિયોજયેત્।
યત્ર પ્રાસાદગર્ભે તુ એકસ્મિન્ ન્યસ્ય પીઠકે
ચતુરો વાસુદેવાદ્યાનથવા કેશવાદિકાન્।
પ્રાદુર્ભાવસમૂહં વા પઙ્ક્તિરૂપેણ યોજયેત્
દિવ્યક્રમેણ તત્રાયં વિશેષઃ કથ્યતે શ્રૃણુ।
દ્વારાદિભિત્તિપર્યન્તં દક્ષિણોત્તરમાયતે
વિભક્તે સપ્તધા ગર્ભે બ્રાહ્નાદિષુ પદેષુ ચ।
સ્થાપયેત્ પઙ્ક્તિરૂપેણ પૂર્વોક્તેનૈવ વર્ત્મના
તત્રાપિ દક્ષિણાશાદિસ્થાપયેદુત્તરાન્તિમમ્।
યત્ર ચાવૃતિરૂપેણ સ્થાપયેત્તત્ર સપ્તધા
વિભક્તે પરિતો ગર્ભે મધ્યે બ્રાહ્ને નિયોજયેત્।
પ્રધાનમૂર્તિં પરિતો દિવ્યે વા માનુષે દ્વયોઃ
અન્યાશ્ચ સકલા મૂર્તીઃ સ્થાપયેદાવૃતિક્રમાત્।
ચતુર્વ્યૂહપ્રતિષ્ઠાયાં વાસુદેવં તુ મધ્યમે
તદ્બહિર્દિવ્યપઙ્ક્તૌ તુ સંકર્ષણં તુ દક્ષિણે।
પ્રદ્યુમ્નં પશ્ચિમે ભાગે અનિરુદ્ધં તથોત્તરે
સ્વસ્વકારણસંયુક્તં મૂર્ત્યન્તરગતસ્ય ચ।
ચાતુરાત્મ્યચતુષ્કસ્ય એવમેવ નિયોજયેત્
ચાતુરાત્મ્યેષુ નવસુ નવમૂર્તિમયેષુ ચ।
આદ્યે મધ્યે વાસુદેવં પ્રાગાદ્યે દિક્ચતુષ્ટયે
વાસુદેવાદિચત્વારઃ સ્થાપનીયાઃ ક્રમેણ તુ।
પઞ્ચમૂર્તિપ્રતિષ્ઠાખ્યે દ્વિતયે મધ્યમે પદે
વાસુદેવં તતો દિવ્યે સંસ્થાપ્યા દિક્ચતુષ્ટયે।
નારાયણાન્તાશ્ચત્વારઃ સંકર્ષણપુરસ્સરાઃ
એવં ક્રમાત્ પ્રતિષ્ઠાનમાચરેત્ સપ્તકેઽપિ ચ।
નવમૂર્તિપ્રતિષ્ઠાયાં વાસુદેવં તુ મધ્યમે
તદ્વહિર્દિવ્યભાગસ્થપદેષ્વષ્ટાસુ ચ ક્રમાત્।
અષ્ટૌ સંકર્ષણાદ્યાશ્ચ વરાહાન્તાશ્ચ મૂર્તયઃ
કેશવાદિપ્રતિષ્ઠાયાં બાસુદેવં તુ મધ્યમે।
વિભજ્ય દિવ્યભાગં તુ દ્વાદશારોક્તવર્ત્મના
પ્રાગાદિ સ્થાપયેદ્દેવાન્ કેશવાદ્યાંસ્તુ દ્વાદશ।
યદ્વા માનુષપઙ્ક્તૌ તુ કોણભાગચતુષ્ટયમ્
સંત્યક્ત્વાઽન્યેષુ ભાગેષુ પ્રાગાદિ સ્થાપયેત્ ક્રમાત્।
સંકટે સતિ વૈ કુર્યાદ્દિવ્યમાનુષયોરપિ
એકબેરે સમુદિતસ્થાનભેદાત્ ફલં શ્રૃણુ।
બ્રાહ્નભાગે તુ મોક્ષઃ સ્યાદ્દિવ્યે સ્થાનાભિવૃદ્ધિકૃત
ભોગમોક્ષફલાવાપ્તિર્વ્રાહ્ને દિવ્યસમાશ્રિતે।
દિવ્યભાગફલાવાપ્તિર્માનુષાશ્રિતદૈવિકે
દૈવમાનુષભાગાચ્ચ ત્વૈહિકામુષ્મિકં ફલમ્।
વિબુધબ્રહ્નભાગાચ્ચ સૈહિકં તુ ગુણાષ્ટકમ્
બહુબેરવિધાને તુ ફલભેદં શ્રૃણુ દ્વિજ!।
જ્ઞાનાદિગુણષટ્કસ્ય પ્રાપ્તિર્બ્રહ્નપદે ભવેત્
સર્વકામફલપ્રાપ્તિર્દૈવિકે બ્રહ્નસંશ્રિતે।
વિબુધબ્રહ્નભાગે ચ દિવ્યમાનુષયોરપિ
માનુષાશ્રિતદિવ્યે ચ પૂર્વમેવોદિતં ફલમ્।
બ્રાહ્નાદિમાનુષાન્તેષુ ભાગેષુ સ્થાપને સતિ
સ્થાનસ્ય યજમાનસ્ય વૃદ્ધિઃ સ્યાદ્રાજરાષ્ટ્રયોઃ।
કર્માર્ચાસ્થાપને વિપ્ર! ફલભેદસ્તુ કથ્યતે
બ્રાહ્ને સપ્તવિભક્તે તુ ચતુર્થે સ્થાપનં ભવેત્।
મોક્ષદં પઞ્ચમે ભાગે તત્સામીપ્યફલપ્રદમ્
અષ્ટધા પ્રવિભક્તે તુ પઞ્ચમે તુ ગુણાષ્ટકમ્।
સ્થાપનં ષષ્ઠભાગે તુ તત્સાલોક્યફલપ્રદમ્
નવધા પ્રવિભક્તે તુ એવમેવ ભવેત્ ફલમ્।
તસ્મિન્ ષોડશધા ભક્તે નવમે ગુણષટ્કદમ્
દશમે સ્થાપનં વિપ્ર! દ્વાદશૈકાદશેપિ ચ।
વિણ્ણુલોકપદાવાસમચિરાત્ સંપ્રયચ્છતિ
દૈવિકે સપ્તભક્તે તુ ચતુર્થે સ્થાપનં દ્વિજ!।
સદ્વિવેકં ચ ધર્મં ચ સૌમનસ્યં પ્રયચ્છતિ
સ્થાપનં ષષ્ઠભાગે તુ પુષ્ટિસૌભાગ્યવર્ધનમ્।
અપમૃત્યુજયં દદ્યાદ્બલોત્સાહસમૃદ્ધિકૃત્
વિભક્તે નવધા ત સ્મિન્નેવમેવ ભવેત્ ફલમ્।
દ્વિરષ્ટધા વિભક્તે તુ નબમે સ્થાપનં દ્વિજ!
દિવ્યભોગફલાવાપ્તિં પ્રયચ્છત્યચિરેણ તુ।
દશમૈકાદશે ભાગે દ્વાદશે ચ નિયોજનમ્
ધનધાન્યસમૃદ્ધિં ચ ભૂમિપ્રાપ્તિં દદાતિ ચ।
એવં તુ પરિતો ભક્તે બ્રાહ્નભાગે નિયોજનમ્
શશ્વત્ કૈવલ્યફલદં અગ્રદિવ્યપદે તુ તત્।
ભોગપ્રદં તથા ચૈવ વલોત્સાહસમૃદ્ધિકૃત્
ઈશાનદિવ્યભાગે તુ સ્થાપનં સંપ્રયચ્છતિ।
આયુરારોગ્યમૈશ્વર્યં રાજ્ઞાં વિજયમેવ ચ
સ્થાનસ્ય મહતીં વૃદ્ધિં તથા જનપદસ્ય ચ।
સ્થાપનં સૌમ્યદિવ્યે તુ ભોગમોક્ષફલપ્રદમ્
દિવ્યબ્રહ્નાખ્યપઙ્ક્તૌ તુ દિવ્યવત્ સ્થાપનં ભવેત્।
યત્ર યત્ર પદે પ્રોક્તં બિમ્બાનાં સન્નિવેશનમ્
તત્તત્સમં દ્વિધાકૃત્વા સ્થાપને હ્યમૃતાંશકે।
ફલાન્યુક્તાનિ સિધ્યન્તિ આગ્નેયે વિપરીતકૃત્
પ્રાસાદસ્યાન્તરે વિપ્ર! યાત્રાબિમ્બસ્ય યોજનમ્।
સ્થાનસ્ય યજમાનસ્ય રાજ્ઞો જનપદસ્ય ચ
દદાતિ મહતીં લક્ષ્મીં તેજશ્ચાપિ દિને દિને।
એતદેવ ફલં વિપ્ર! મધ્યમં મુખમણ્ડપે
પ્રથમાવરણાદૌ ચ સ્થાને મન્દફલં ભવેત્।
એવમેવ ફલં વિપ્ર! અન્યેષાં સ્થાપનેઽપિ ચ
મૂલબિમ્બાદિબિમ્બાનાં સર્વેષાં ચ મહામતે!।
પ્રમાદાદ્બુદ્ધિપૂર્વાદ્વા સ્વં સ્વં સ્થાનં યથોદિતમ્
પરિત્યજ્ય તદન્યસ્મિન્ સ્થાને સંસ્થાપિતે સતિ।
સ્થાનં ચ યજમાનશ્ચ રાજા રાષ્ટ્રં વિનશ્યતિ
તદ્દેશવાસિનઃ સર્વે જના વ્યાધ્યાદિપીડિતાઃ।
ભવેયુઃ સ્યાદનાવૃષ્ટિર્દુર્ભિક્ષં શત્રુપીડનુમ્
તસ્માદ્ધિતૈષી રાષ્ટ્રસ્ય સ્વસ્ય રાજ્ઞસ્તથૈવ ચ।
તથા યથોદિતસ્થાનવ્યત્યયં ન સમાચરેત્
પ્રમાદાલસ્યપૂર્વેણ દોષેણ સ્થાપનેઽપિ ચ।
વ્યત્યયાદચલં બિમ્બં વર્જયિત્વા તુ જઙ્ગમમ્
સ્વે સ્વે યથોદિતે સ્થાને સંસ્થાપ્ય પરિંપૂજયેત્।
વિશેષેણ સ્વયંવ્યક્તે સિદ્ધાદ્યૈશ્ચ પ્રતિષ્ઠિતે
પ્રાસાદે ચલબિમ્બં તુ સ્વે સ્વે સ્થાને નિવેશયેત્।
ભિન્ને પ્રેક્ષાવશાન્મધ્યે સતિ ભૂયઃ સમાચરેત્
ક્ષાલિતેઽસ્ત્રામ્બુના, લિપ્તે હૃદા વૈ ચન્દનાદિના।
શ્વબ્રેઽધોઘટરુદ્ધાનાં મન્ત્રાણાં ચ નિરોધનમ્
પૂર્વોક્તેન વિધાનેન ધિયા સ્વે સ્વેઽયને તથા।
કૃત્વાર્ચનં યથોદ્દિષ્ટં પૂર્ણાન્તં તત્ર વિનય્સેત્
બાહુલ્યેન તુ ષટ્પઞ્ચચતુર્ગોલકસંમિતામ્।
પીઠાદ્વિનિર્ગતાં કિઞ્ચિદ્ભૂતલે સુસ્થિરાં શિલામ્
ગ્રસ્તાં પીઠેન મુક્ત્યર્થં નવરન્ધ્રકૃતાં પુરા।
સ્વમન્ત્રેણ તુ તત્રાપિ પ્રતિષ્ઠાસીતિ પાઠયેત્
પ્રાગાદૌ પ્રાભવેનાથ પઞ્ચકં પઞ્ચકં ન્યસેત્।
શિલાવટેષુ દ્રવ્યાણાં તત્ર વજ્રં ચ હાટકમ્
હરિતાલમુશીરં ચ બ્રીહયો દક્ષિણે ત્વથ।
ઇન્દ્રનીલમયશ્ચૈવ કાસીસં ચન્દનં તિલાઃ
મુક્તાફલં ચ રજતં પારદં ચાપ્યદિક્ તથા।
સહોશીરાશ્ચ વૈ મુદ્ગાઃ પઝરાગમથોત્તરે
કાંસ્યં ચ રાજપાષાણ રાજેન્દ્રં ચણકૈઃ સહ।
વિંશકં વિનય્સેન્મધ્યે પૂર્વમેવ તતો બહિઃ
વિદિક્ષ્વપ્યયયોગેન ત્વેવમન્યત્ પૃથક્ પૃથક્।
લોહં વૈડૂર્યપૂર્વં તુ ચક્રાઙ્કં ચાભ્રકં તથા
ષાષ્ટિકં ત્વીશદિગ્વાયોઃ પુષ્યરાગો હરીતકા।
ગૈરિકં શારિકાત્રૈવ મસૂરાણ્યથ યાતુદિક્
મહાનીલં ચ વઙ્ગં ચ તથા પાષાણમાક્ષિકમ્।
યબાઃ સાગરુકાશ્ચૈવ આગ્નેય્યાં સ્ફટિકં તથા
તામ્રં મનશ્શિલા ચૈવ ગોધૂમાઃ શઙ્ખપુષ્પિકાઃ।
મધ્યે સર્વાણિ તદનુ તતો ગર્તગણં તુ તત્
લેપૈરાચ્છાદિતં કૃત્વા સાઙ્ગં મન્ત્રં પદે પદે।
પૂજયિત્વા યજુર્વેદાંશ્ચમષટ્કાંશ્ચ પાઠયેત્
તદૂર્ધ્વે વિન્યસેત્ પીઠં તચ્છ્વભ્રે વિનિવેશ્ય ચ।
અષ્ટલોહમયં ચક્રં તદૂર્ધ્વે તુ મહામતે!
દ્વાદશાખ્યાવિશેષોક્ત આધારો યસ્ય યઃ સ્વકઃ।
હૈમં તદૂર્ધ્વે કમલં તજ્જં વા તામ્રરમેવ વા
યથાક્રમસ્થિતં હ્યેતત્ પઞ્ચકં ચતુરાત્મનિ।
ન્યસેદનન્તં ચક્રસ્ય મીનકૂર્મૌ તુ તસ્ય વૈ
કૂર્માનન્તૌ તુ મીનસ્ય મીનાનન્તૌ તુ તસ્ય ચ।
સર્વસ્ય વિહિતં પઝં તસ્યાનન્તં તુ વિન્યસેત્
લક્ષ્મ્યાદીનાં ચ શક્તીનાં ચક્રં સ્થાપનકર્મણિ।
ન્યસ્ય પૂર્ણાન્તિકં કૃત્વા કર્મણ્યત્ર ચ તર્પણમ્
?બ્મણ્ડપે તુ ખગેશસ્ય એવમેવ સમાચરેત્।
સહ મૂર્તિધરૈઃ પ્રાગ્વત્ કાર્યા દર્ભોદકક્રિયા
અથ વિધ્યન્તરં વક્ષ્યે સમાકર્ણય સામ્પ્રતમ્।
પુરૈવ સંસ્કૃતાં વિપ્ર! ન્યસેદ્બ્રહ્નશિલાં તતઃ
કિઞ્ચિત્પીઠતલાન્ન્યૂનાં સમાં શ્લક્ષ્ણાં દૃઢાં દ્વિજ!।
કૃત્વા નવપદાં પૂર્વં પઝં તસ્યાઃ પદે પદે
વિલિખ્ય રેખયા સમ્યક્ ખનેત્ સર્વેષુ કર્ણિકામ્।
ગર્ભમધ્યે શિલામાનબાહુવ્યાયામયોઃ ખનેત્
તત્પૂર્વસૂત્રમાર્ગેણ સંચાલ્યોત્તરદિઙ્નયેત્।
શ્વભ્રં તત્રાપિ મદ્યે તુ શુભં કુર્યાત્ ષડઙ્ગુલમ્
તસ્મિંસ્તુ રત્નસંપૂર્ણં હેમજં વાથ તાભ્રજમ્।
ચતુરઙ્ગુલમાત્રં તુ કલશં કમ્બુરૂપિણમ્
હૃન્મન્ત્રેણ તુ સંમન્ત્ર્ય ગાયત્ર્યા વિનિવેશ્ય ચ।
સાપિધાનં તુ તં કૃત્વા સુધાલેપં તથોપરિ
દત્વા બ્રહ્નશિલાં ન્યસ્યેત્ પ્રાઙ્નન્ત્રપરિભાવિતામ્।
વ્યાપકત્વં સમાલમ્બ્ય સ્વયમેવ તથા ગુરુઃ
તાં શિલાં વ્યાપિકાં ધ્યાયેદાધારાધેયવિગ્રહામ્।
તત્ર સર્વાધ્વગન્યાસં મૂલમન્ત્રેણ ભાવયેત્
એવં તત્સન્નિધિં કૃત્વા પશ્ચાત્તદુપરિ દ્વિજ!।
ન્યાસં રત્નાદિકં કુર્યાદ્યથા તદવધારય
હૈમમગ્નિં, તથાનન્તં રાજતં, હેમજાં ધરામ્।
અષ્ટલોહમયં પઝં મધ્યે બ્રહ્નશિલોપરિ
પ્રાચ્યાદૌ પઝગર્ભેષુ ક્રમાદીશાનગોચરમ્।
વજ્રં ચ સૂર્યકાન્તં ચ ઇન્દ્રનીલં તથૈવ ચ
મહાનીલં મુનિશ્રેષ્ઠ! મુક્તાફલમતઃ પરમ્।
પુષ્યરાગં તતશ્ચૈવ પઝરાગમતઃ પરમ્
ઐશાન્યે ન્યસ્ય વૈડૂર્યં મધ્યતઃ સ્ફટિકમ્ ન્યસેત્।
પ્રાગાદૌ રજતં તામ્રં ત્રપુ વઙ્કં ચ રીતિકમ્
લોહં તથાયસં કાંસ્યં મધ્યે હેમં નિવેશ્ય ચ।
તાલં મનશ્શિલાં, છિન્નપિષ્ટકં કુષ્ઠમેવ ચ
સ્રોતોઞ્જનં તુ દરદં સૌરાષ્ટ્રી હેમગૈરિકે।
મદ્યે તુ રાજપાષાણં પારદં ચાપિ સર્વતઃ
ગોધૂમાંશ્ચ યવાન્ વન્યાન્ મુદ્ગમાષાંસ્તથૈવ ચ।
ચણકાન્ મુનિશાર્દૂલ! કુલુત્થં ચ મસૂરકમ્
ક્રમાદષ્ટાસુ વિન્યસ્ય મધ્યે સિદ્ધાર્થકાંસ્તિલાન્।
હ્રીબેરં રજનીં માંસીં સહદેવીં વચાં તથા
વિણ્ણુક્રાન્તાં બલાં મોટાં શ્યામાકં શઙ્ખપુષ્પિકામ્।
પ્રાગાદૌ મદ્યપર્યન્તં વિનય્સેન્મૂલસન્તતિમ્
રત્નાનામપ્યલાભે તુ શસ્તં મુક્તાફલં ભવેત્।
લોહાનામપ્યભાવે તુ સુવર્ણં શસ્યતે પરમ્
ધાતૂનામપ્યલાભે તુ હરિતાલં વિશિષ્યતે।
અલાભે સર્વબીજાનાં શાલિબીજં પ્રશશ્યતે
અલાભે સર્વવસ્તૂનાં હેમં સર્વત્ર વિન્યસેત્।
તદભાવે તુ રજતં ન્યસેન્મુક્તાફલાનિ વા
ઘૃતેન પયસા ચાથ ભાવિતેન પુરૈવ તુ।
પ્રદદ્યાલ્લેપનં વિપ્ર! સર્વગર્તેષુ ચૈવ હિ
અહતં સુસિતં પશ્ચાત્તત્રોપરિ દુકૂલકમ્।
અન્તઃ શ્લક્ષ્ણં સુધાલેપં દત્વા, પીઠં તુ વિન્યસેત્
સન્ધાય પૂર્વવત્તચ્ચ શિલયા બ્રહ્નસત્તમ!।
પીઠશ્વભ્રેઽથ વિન્યસ્ય સૌવર્ણં ગારુડં મહત્
ક્ષીરં દધિઘૃતં લાજાન્મધુપુષ્પફલાનિ ચ।
સર્વગન્ધાનિ વિપ્રેન્દ્ર! સર્વૌષધિયુતાનિ ચ
ભાવયેત્ પૂર્વવત્ પીઠં ધર્માદ્યૈરખિલૈર્યુતમ્।
ચિદાસનમયીં વ્યાપ્તિં પુનસ્તત્રોપરિ ન્યસેત્
હૃદા તુ વિષ્ણુગાયત્ર્યા એકૈકમભિમન્ત્ર્ય ચ।
વિનય્સ્ય કુર્યાદ્ધવનં યસ્મિન્ યસ્મિંસ્તુ કર્મણિ
પીઠન્યાસાવધિં યાવત્તતઃ પૂર્ણાં જુહેદ્ગુરુઃ।
ચતુર્ગુણિતસૂત્રેણ વેષ્ટયેદ્દેવમન્દિરમ્
ચ્છાદયેન્નવવસ્ત્રેણ તથા વૈ દર્ભમાલયા।
તતસ્તુ મૂર્તિપૈઃ સાર્ધં પ્રવિશેદ્યાગમણ્ડપમ્
પ્રતીક્ષેલ્લગ્નકાલં તુ યાવત્ કાલં ન યાતિ ચ।
તાવદ્વિનોદૈર્હોમૈશ્ચ હાસ્યૈઃ પાઠૈશ્ચ સંક્ષિપેત્
પ્રાપ્તે લગ્નોદયે વિપ્ર! શયનસ્થં પ્રબોધયેત્।
અર્ઘ્યાલભનમાલ્યાદ્યૈરર્ચયિત્વા ત્વિમં પઠેત્
"મન્ત્રાત્મન્! રૂપમાત્મીયમાગ્નેયમુપસંહર।
સમાશ્રયસ્વ સૌમ્યત્વં સ્થિત્યર્થં પરમેશ્વર!
નમસ્તેસ્તુ હૃષીકેશ! ઉત્તિષ્ઠ પરમેશ્વર!।
મદનુગ્રહહેત્વર્થં પીઠભૂમિં સમાક્રમ!"
ઉદ્ધૃત્ય હૃદયેનાથ ત્યક્તનિદ્રં ચ મન્ત્રપમ્।
ઉત્થાપ્ય મૂર્તિમન્ત્રેણ સહમૂર્તિધરૈર્બલાત્
કુમ્ભં સમુદ્ધરેત્ સાસ્ત્રં સ્વકુણ્ડનિકટે સ્થિતમ્।
ઉદ્ધરેયુર્દિશાહોમકર્તારો મડ્ગલૈઃ સહ
અષ્ટૌ વિદ્યેશ્વરાન્ કુમ્ભાનાચાર્યઃ પુરતો વ્રજેત્।
શલાકામાત્રયાઽચ્છિન્નધારયા કુમ્ભમુદ્વહન્
યદ્વા પ્રક્ષિપમાણસ્તુ રત્નાંશ્ચ વિવિધાન્ બહૂન્।
નાનાવિધૈસ્તુ કુસુમૈર્લાજાદ્યાન્ મિશ્રિતાન્ બહૂન્
પ્રતિમામુદ્વહન્તો યે મૂર્તિધારાસ્ત્વનન્તરમ્।
અન્યે યથા ન ગચ્છેયુરન્તરાચાર્યબિમ્બયોઃ
અષ્ટકુમ્ભધરાશ્ચાન્યે યે ચ મઙ્ગલધારકાઃ।
પરિતસ્તેઽપિ ગચ્છેયુઃ પઠન્તઃ "શાકુનં" તથા
વાગ્યતો યજમાનસ્તુ કુશપાણિઃ પ્રણામવાન્।
તેષાં વૈ પૃષ્ઠતસ્ત્વન્યે ગચ્છેયુઃ પરિચારકાઃ
તોરણેન ચ નિષ્ક્રમ્ય પ્રદક્ષિણચતુષ્ટયમ્।
કુર્યાત્ પ્રાસાદપીઠસ્ય દ્વારાગ્રે સન્નિરોધ્ય ચ
પાદ્યાર્ઘ્યાચમનં દત્વા હૃન્મન્ત્રેણ પ્રવેશયેત્।
શાખાદ્યમસ્પૃશન્તં ચ પાઠયેત્તદ્વિદસ્તતઃ
ચતુશ્ચક્રેતિ તદનુ પુરમેકાદશેતિ યત્।
વર્માભિમન્ત્રિતેનાથ દુકૂલેન સિતેન ચ
પાદામ્બુરુહનાલં પ્રાક્ શિખામન્ત્રેણ વેષ્ટયેત્।
અગ્નીષોમઔ સમીકૃત્ય પ્રણવાદ્યન્તકેન નુ
મૂલમન્ત્રેણ પીઠોર્ધ્વે બિમ્બં સંસ્થાપયેત્ સ્થિરમ્।
દ્વારમધ્યં ન સન્ત્યાજ્યં દેવસ્થાપનકર્મણિ
ન તતશ્ચાગ્રતઃ સ્થાપ્યં ન પાર્શ્વે ન ચ પૃષ્ઠતઃ।
વામતો મારુતં પશ્ચાત્ સન્ત્યજેદ્દેશિકોત્તમઃ
પ્રતિષ્ઠાલિઙ્ગશબ્દૌ ચ દ્વૌ મન્ત્રૌ પાઠયેત્ ક્રમાત્।
શાન્તં બ્રહ્નમયં રૂપં સ્વકં સમવલમ્બ્ય ચ
યત્રાપિ કેવલે બ્રાહ્ને સ્થાપનં સમુદીરિતમ્।
તત્રાપિ વામતઃ કિઞ્ચિદ્દિવ્યભાગં સમાશ્રયેત્
યતો હિતાર્થં સર્વેષાં નિર્ગતઃ ષડ્ગુણાત્મના।
અતો બ્રહ્નપદાદીષત્ દેવભાગે સમાનયેત્
મોક્ષાદિફલસિદ્ધીનાં પ્રાપ્તયે હ્યવિચારતઃ।
કરસ્થમથ મોક્તવ્યં કૌતુકં હૃદયેન તું
સર્વાઙ્ગમર્ઘ્યં મન્ત્રેણ દત્વા મૂલમનુસ્મરેત્।
હૃદાસ્ત્રપરિજપ્તેન વજ્રાલેપેન વૈ તતઃ
બિમ્બપીઠશિલાનાં ચાપ્યેકત્વેનાઽચરેત્ સ્થિતિમ્।
ઓઙ્કારં પૂર્વમુચ્ચાર્ય ગુરુઃ પ્રણતમસ્તકઃ । 803 ॥
"આરાધિતોઽસિ ભગવન્! સાધકાનાં હિતાય ચ।
ત્વયાપ્યનુગ્રહાર્થં ચ વસ્તવ્યમિહ સર્વદા
ત્વં તિષ્ઠસિ પ્રભો! યત્ર તત્ર સિદ્ધિર્ન દૂરતઃ।
ભવેદ્વૈ સાધકેન્દ્રાણામિત્યુક્તં પુરા ત્વયા
તસ્માદ્ધ્રુવઃ સદા તુષ્ટઃ સાનુકમ્પઃ પરો મહાન્।
સદાપ્યનુગ્રહપરસ્તિષ્ઠસ્વાચન્દ્રતારકમ્"
એવમુક્તા તતો દદ્યાદર્ઘ્યં શિરસિ પાદયોઃ।
મૂલબિમ્બે મુનિશ્રેષ્ઠ! મૃદાદિદ્રવ્યનિર્મિતે
કર્માર્ચાયાં વિષ્ટરે વા દર્ભમઞ્જરિજે દ્વિજ!
પ્રવોધનં ચ વૈ કર્મ તથા પ્રાદક્ષિણક્રિયામ્
પ્રાસાદે સમ્પ્રવેશં ચ કૃત્વાન્યત્ સર્વમાચરેત્।
મૂલમિમ્બે ક્રમેણૈવ દેશિકેન્દ્રઃ સમાહિતઃ
કુર્યાત્તતોઽનુવેધં ચ આધારાચ્ચ શિખાવધિ।
સામર્થ્યશક્તિસૂત્રેણ ઐશ્વરેણ ક્રમેણ તુ
સતિ યેન વિલુપ્તેઽપિ બિમ્બાદ્યૈરયનસ્ય ચ।
ન જહાતિ ચ મન્ત્રૌઘસ્તસ્ય કાલાન્તરેણ ચ
અપ્રબુદ્ધઃ પ્રબુદ્ધો વા તસ્મિન્નાયતને પુમાન્।
નિવેશયતિ યો બિમ્બમપરદ્રવ્યજં તુ વૈ
તદ્વિજ્ઞાનાનુવિદ્ધં ચ જાયતે સમનન્તરમ્।
એવં વિધસ્ય સ્થાનસ્ય ત્રૈલોક્યેઽસ્મિન્ સહામતે!
પ્રતીત્યાયતનત્વેન ભવત્યાચન્દ્રતારકી।
મૂલમન્ત્રં તુ વૈ ધ્યાત્વા સંશાન્તબ્રહ્નલક્ષણમ્
આધારાદિધ્વજાગ્રાન્તં વ્યાપ્તં તેનાખિલં સ્મરેત્।
ઇતિ સામાન્યસન્ધાનં કૃત્વાઽધ્વવ્યાપ્તિમાચરેત્
ભુવનાધ્વમયીં વ્યાપ્તિં કુર્યાત્ પ્રાસાદપીઠગામ્।
અનુવિદ્ધાં પદાધ્વાદ્યૈરન્યૈઃ સત્તાસ્વરૂપકૈઃ
પરસ્પરં હિ સર્વત્ર વ્યાપકૈઃ પરલક્ષણૈઃ।
ભૂલોકાંશં વિના બ્રહ્નન્! તથાન્યૈરુજ્ઝિતં હિ તત્
રજસ્તમોમહત્વાચ્ચ ઈષત્ સત્વગુણાત્તુ વૈ।
સત્વૈકગુણરૂપાણામન્યેષામત એવ હિ
ભૂર્લોકશ્ચ પૃથક્સંસ્થઃ પદાદ્યધ્વગણસ્ય ચ।
કૂર્મે બ્રહ્નાદિસંજ્ઞાયાં શિલાયાં ચ પદત્રયમ્
ન્યસ્તવ્યં જાગ્રદાદ્યન્યદ્રત્નન્યાસે કૃતે સતિ।
તુર્યબ્રહ્નસમોપેતં મન્ત્રાધ્વા પ્રતિમાસને
નાભ્યન્તં પાદતો ન્યસ્ય તત્વાધ્વા દ્વિજસત્તમ!।
આનાભેર્મૂર્ધપર્યન્તં કલાધ્વા ભાવયેત્તતઃ
તદ્બ્રહ્નરન્ધ્રકમલે વર્ણબ્રહ્નપદક્ષિતૌ।
કર્ણિકાયાં પરં બ્રહ્ન સામાન્યં શાશ્વતં વિભુમ્
એવં કૃત્વાધ્વકીં વ્યાપ્તિં મૂલમન્ત્રં તુ ભાવયેત્।
સ્થૂલસૂક્ષ્મપરત્વેન સ્થૂલં ષોઢા શિલાન્તગમ્
પિંણ્ડિકાયાંતથા સૂક્ષ્મં તત્પરં બિંબવિગ્રહે।
વિન્યાસં પીઠમૂલેઽથ દેવતાનાં સમાચરેત્
ભવોપકરણીયાનાં એતાસાં તુ મહામતે!।
વિન્યાસં મન્ત્રબિમ્બે તુ ન કદાચિત્ સમાચરેત્
પીઠોર્ધ્વે તુ મુનિશ્રેષ્ઠ! પ્રતિષ્ઠેયં વિનૈવ તુ।
ન્યસેદ્વિભવદેવાંસ્તુ હ્યુપર્યુપરિ પૂર્વવત્
ઘટોદ્દેશાત્ સમારબ્ય પરમર્ચાગતં તતઃ।
એવં હિ સર્વદેવાનાં વિનિવેશવશાત્તુ વૈ
ચિન્તામણિમયો ન્યાસઃ કૃતો ભવતિ સિદ્ધિદઃ।
તત્વસંસ્થાપનં કુર્યાત્ પ્રકૃતિસ્થાપનાદનુ
વિજ્ઞાનાનન્દકલ્લોલૈર્જ્ઞેયભાસા યથા રવેઃ।
અનેકાહ્લાદજનિતૈરાધારાત્તચ્છિરોવધિ
પશ્યેન્મન્ત્રમયં બિમ્બમનેકાદ્ભુતવિગ્રહમ્।
એવં સર્વસમુત્પત્તિસ્થાનં સંકલ્પસિદ્ધિદમ્
બિમ્બં મન્ત્રમયં વૃક્ષં પ્રતિષ્ઠાપ્યામલાત્મના।
તદ્વિજ્ઞાનમયીં શાખાં પ્રવરા યતિનોન્નતામ્
અનન્તગગનાક્રાન્તાં ભાવયેત્ સાધકો દ્વિજ!।
પ્રસૃતેન તુ વૈ તસ્માદનૌપમ્યામૃતેન તુ
મન્ત્રબિમ્બમયં વૃક્ષં સરસં ભાવયેત્ સદા।
યથા ભૌમેન તોયેન ગગનોત્થેન નારદ!
મન્દારપુષ્પવિટપસ્તદ્વદેવ હિ નાન્યથા।
મન્ત્રન્યાસં તતઃ કુર્યાદ્બિમ્બસ્ય ચ યથાવિધિ
સૃષ્ટિસંસ્થિતિસંહારન્યાસં કુર્યાત્ ત્રયં વિભોઃ।
સ્થિતેપિ ચ તથાસીને શયાને યાનગેઽપિ ચ
એતેષ્વપિ ચ સર્વેષુ કુર્યાન્નયાસત્રયં દ્વિજ!।
યદ્વા સ્થિતે સ્થિતિન્યાસમાસીને સૃષ્ટિસંજ્ઞિતમ્
શયાને સંહૃતિન્યાસમાચરેદ્ દ્વિજસત્તમ!।
અઙ્ગોપાઙ્ગસ્થિતિં કુર્યાત્ સ્થાનેષુ હૃદયાદિષુ
અન્યાનિ લાઞ્છનાદીનિ સંસ્થાપ્યા ગરુડાન્તિમમ્।
તતઃ સંપૂજયેત્તત્ર લયયાગેન ચાખિલમ્
પીઠસ્થં ભોગયાગેન મન્ત્રચક્રં યજેત્ પુનઃ।
પીઠીયં મન્ત્રસંઘં ચ વિલોમેનાથ પૂજયેત્
આધારશક્તિપર્યન્તં સૃષ્ટિન્યાસેન સત્તમ!।
સ્વનામ્નિ સ્વામિશબ્દં તુ સમારોપ્ય પરં તુ વા
હરિકેશવપૂર્વં તુ તતસ્તારસમન્વિતમ્।
પ્રબ્રૂયુર્મુર્તિપાદ્યા વૈઃ સુપ્રતિષ્ઠિતમસ્ત્વિતિ
પુષ્પાક્ષતાઞ્જલિં પૂર્ણં ક્ષિપમાણાશ્ચ સર્વતઃ।
સર્વે વદેયુસ્તત્રસ્થાઃ સુપ્રતિષ્ઠિતમસ્ત્વિતિ
"આત્બા હાર્ષે" તિ સહવૈ પ્રતિષ્ઠાસીતિ પાઠયેત્।
વિશ્વસ્ય મિત્રમિત્યાદિ મન્ત્રમેકાયનાન્ દ્વિજ!
ઓં નમોઽસ્તુ નમશ્ચાતો ઋગ્વેદાદ્યૈસ્તુ તૈઃ સહ।
ઓં નમો બ્રહ્નણેઽભીક્ષ્ણં જિતં તે ત્યેવમેવ હિ
જયશબ્દસમોપેતં સ્તોત્રં શ્રોત્રમનોહરમ્।
દેશિકઃ સહ સર્વૈસ્તુ વાગ્ભિરુચ્ચાભિરુચ્ચરેત્
જીવભૂતેન ચૈતેન વિભુના મન્ત્રમૂર્તિના।
પ્રતિષ્ઠિતેન વિપ્રેન્દ્ર! વિદ્ધિ સર્વં પ્રતિષ્ઠિતમ્
પૂર્વં કૃત્વાધિવાસાદિ મૂલબિમ્બેન વૈ સહ।
સ્થાપયેત્ કર્મબિમ્બાદીન્ સ્વે સ્વે સ્થાને યથોદિતે
લક્ષ્મ્યાદીશ્ચ તથા શક્તીઃ સ્થાપયેત્તુ વિધાનતઃ।
પ્રાસાદેઽપિ ચ પૂર્વોક્ત લોકાદ્યં સ્થાપયેત્ ક્રમાત્
સ્થિતેપિ તન્મુહૂર્તાંશે સ્થાપનીયશ્ચ પક્ષિરાટ્।
સ્નાતોઽનુલિપ્તો મન્ત્રેણ સ્વેન યઃ સંસ્કૃતઃ પુરા
જ્ઞશક્ત્યા સહ બિમ્બેન યસ્માદ્ભિન્નેષુ વસ્તુષુ।
બિમ્બસન્નિકટસ્થેષુ અથવાન્યત્ર સત્તમ!
તત્કાલમડ્ગભાવત્વં વ્રજમાનેષુ સર્વદા।
હવનાન્તં ચ નિઃશેષં ધ્યાનાર્ચનપુરસ્સરમ્
સ્વયમેવાનુરૂપેણ કર્મસામાન્યતાં વ્રજેત્।
તસ્માત્તદ્યાગભવનાદુત્થાપ્યાદાય બિમ્બબત્
દેવં પ્રદક્ષિણીકૃત્ય પ્રાગ્વત્ સંસ્થાપનાપદે!।
એકસ્મિન્ મદ્યરન્ધ્રે તુ વજ્રાદ્યં પઞ્ચકં ન્યસેત્
એકમેવ તદૂર્ધ્વેઽથાપ્યાધારો ય ઉદીરિતઃ।
પ્રાગ્વન્નિવેશનીયશ્ચ તત્પીઠેઽધ્વા ચ ભૌવનઃ
ભાવનીયં શરીરે ચ વિશેષં વિજ્ઞપ્તિલક્ષણમ્।
પાઠયેદ્બ્રાહ્નણાંસ્તદ્વત્ સુપર્ણોસીતિમન્ત્રરાટ્
તમેવાસ્ત્રાર્ચિતં કૃત્વા ત્વથ પ્રાક્ શાઙ્કરે તતઃ।
સોમેશાનાન્તરે વાપિ અઙ્કણે વાપિ તત્પદે
અથવા મૂર્તિપીઠસ્થં ભવનાભ્યન્તરેપિ ચ।
ખગોક્તેન વિધાનેન વિષ્વક્સેનં નિવેશ્ય ચ
દ્વારસ્થાનખિલાન્ દેવાંસ્તથા ચાવરણસ્થિતાન્।
પૂર્વોદિતાન્ ક્રમેણૈવ સ્થાપયેદ્દેશિકોત્તમઃ
સંપ્રોક્ષ્ય કુમ્ભતોયેન યાયાદ્દેવનિકેતનમ્।
કલશૈઃ પૃષ્ઠભાગસ્થૈઃ સ્નાપનીયસ્તતો વિભુઃ
સહમૂર્તિધરૈઃ સર્વૈર્યથા ચાનુક્રમેણ તુ।
સહાઘમર્ષણેનૈવ ગાયત્ર્યાવર્તિતેન તુ
પ્રાગૃઙ્ભયસ્તુ, તદનુ ચતુર્ધાવર્તિતૈઃ સ્વયમ્।
હૃદાદ્યાવર્તિતૈઃ ષડ્ભિઃ યજુર્જ્ઞસ્તેન સેચયેત્
ભૂયઃ સ્વયં તથા કુમ્ભૈઃ સામવિત્ સ્નપયેત્તતઃ।
ષડ્ભિરન્યૈઃ સ્વયં પશ્ચાત્તેનૈવાથર્વણસ્તતઃ
પવિત્રાવર્તિતૈરેવં કલશૈરન્તરાન્તરા।
સહ વૈકાયનીયૈસ્તુ સ્નપનીયમનન્તરમ્
ચતુર્મૂર્તિમયૈર્મન્ત્રૈર્બહુશઃ પરિમભાવિતૈઃ।
સ્ત્રાપયેત્ કલશેનાથ શેષમાદાય વૈ ઘટમ્
તચ્છતાવર્તિતં કૃત્વા સમૂલેનાદ્ય મૂર્તિના।
સાર્ઘ્યં વૈ દેવદેવસ્ય મૂર્ધ્નિ ચોત્કીર્ય પાઠયેત્
જિતન્ત ઇતિ વૈ સર્વાંસ્તતશ્ચાસ્ત્રોદકેન તુ।
પ્રાસાદં શોધયિત્વા તુ ગત્વા વૈ કુમ્ભસન્નિધિમ્
તત્ર સંપૂજ્ય દેવેશં પૂર્વોક્તેન ક્રમેણ તુ।
મણ્ડલે પૂજયિત્વાથ પ્રયાયાદ્બિમ્બસન્નિધિમ્
તત્ર સંપૂજ્યેદ્દેવં સ્નાનવર્જં વિશેષતઃ।
સાંસ્પર્શિકૈરાસનાદ્યૈર્વિવિધૈરૌપચારિકૈઃ
હૃદયઙ્ગમસંજ્ઞૈશ્ચ પાયસાદ્યૈશ્ચતુર્વિધૈઃ।
અન્નૈઃ પ્રબૂતૈરન્યૈસ્તુ ભક્ષ્યભોજ્યાદિભિસ્તથા
સમ્પ્રદાનાવસાનાન્તં ક્રમાત્ કૃત્વા દ્વિજોત્તમ!।
સદક્ષિણં વિશેષેણ ગુરૌ મૂર્તિધરેષુ ચ
સમિત્સપ્તકપૂર્વં તુ વહ્નૌ સન્તર્પ્ય વૈ ક્રમાત્।
દેવં પ્રણમ્ય વિજ્ઞાપ્ય કર્મણા મનસા ગિરા
"ત્વમર્ચાન્તર્ગતો દેવ! મયા યચ્ચાનલાદિષુ।
નીતોઽસિ ચાભિમુખ્યં તુ ક્ષન્તવ્યં તન્મમાચ્યુત!"
એવં પ્રણમ્ય વિજ્ઞાપ્ય ક્ષાન્ત્વા નિષ્ક્રમ્ય સંમુખમ્।
આમૂલાદ્ ધ્વજપર્યન્તં પ્રાસાદો યઃ પુરા કૃતઃ
દેવં પ્રદક્ષિણીકૃત્ય અષ્ટાઙ્ગેન પ્રણમ્ય ચ।
ગૃહીત્વા ચાર્ઘ્યપાત્રં તુ યાયાદ્દેવગૃહાદ્બહિઃ
સ્નાનાદિના સમભ્યર્ચ્ય વાહનં ભગવન્મયમ્।
પૂર્વોદિતાનાં દ્વાર્સ્થાનાં દિક્પતીનાં તથૈવ ચ
પૂર્વવત્તુ બલિં દદ્યાત્ ક્રમેણ ચ તતઃ પરમ્।
પ્રભૂતાનાં ચ ભૂતાનાં બલિદાનં સમા(ચરે)રભેત્
ગૃહ્ણન્તુ ભગવદ્ભક્તા ભૂતાઃ પ્રાસાદબાહ્યગાઃ।
બલીરત્ર પવિત્રાશ્ચ, તેષામનુચરાશ્ચ યે
એવં ક્રમાદ્બલિં દત્ત્વા સર્વેષાં પાઠયેત્તતઃ।
ઋગ્વિદ્ધિરણ્યગર્ભેતિ યાદેવાસ્ત્વિતિ વૈ ક્રમાત્
સામજ્ઞશ્ચાન્નસામાનિ સહ ધેનુમયેન ચ।
સર્વેષ્વાવરણેષ્વેવં બલ્યર્થં તુ પ્રદક્ષિણમ્
કૃત્વા તુ દેશિકઃ પશ્ચાદાચમ્ય ભવનં વિશેત્।
ન્યૂનાતિરિક્તશાન્ત્યર્થં પૂર્ણાન્તં જુહુયાચ્છતમ્
હૃન્મન્ત્રેણ તુ સાસ્ત્રેણ દત્ત્વા પૂર્ણાહુતિં તતઃ।
જપેદાદ્યન્તસંરુદ્ધં ચક્રમન્ત્રેણ તદ્બહિઃ
મણ્ડલે ચાગ્રતોર્ચાયાઃ સર્વચ્છિદ્રપ્રપૂરણે।
તતઃ સંશ્રાવયેદ્દેવં કૃતાઞ્જલિપુટઃ સ્થિતઃ
પ્રાસાદદ્વારદેશસ્થો ભૂમૌ કૃત્વા તુ જાનુની।
"ત્વચ્છક્ત્યા પ્રેરિતેનાદ્ય યદિદં વૈ મયા કૃતમ્
"
તેન ચૈવાભિષેક્તવ્યઃ કર્તા કલશવારિણા।
દદ્યાદ્દિનચતુષ્કં તુ હોમદાનપુરસ્સરમ્
પ્રારમ્ભદિનદાનેન હવનેનાર્ચિતેન તુ।
લોકત્રયં તુ ભૂરાદ્યં તૃપ્તિમભ્યેતિ ચાખિલમ્
ચતુર્ભિર્મહદાદ્યં તુ અતો દિનચતુષ્ટયમ્।
કલશે મણ્ડલેઽગ્નૌ ચ પ્રાગ્વત્ કુર્યાત્ સમર્ચનમ્
ભૂરાદ્યં સત્યલોકાન્તં સપ્તકં તૃપ્તિમેતિ ચ।
સપ્તકેન દિનાનાં તુ દાનહોમાર્ચનાદિના
પ્રાપ્તેઽહનિ ચતુર્થે તુ અપનીય સ્રગાદિકમ્।
કલશાન્મણ્ડલાદ્બિમ્બાત્ તતો યાગગૃહેઽર્ચનમ્
હોમાવસાનં મન્ત્રસ્ય કૃત્વા પૂર્વં યથા પુરા।
આચમ્ય ચ બલિં દત્વા યાયાદ્દેવગૃહં તતઃ
તત્રાસનાદિકૈરિષ્ટ્વા સ્નાનાન્તૈઃ પૂર્વવત્ પ્રભુમ્।
અપનીતામ્બરૈઃ કુમ્ભૈર્ધાન્યપીઠોપરિ સ્થિતૈઃ
હૃન્મન્ત્રપૂજિતૈર્ભૂયઃ સલિલેન પ્રપૂરિતૈઃ।
સહમૂર્તિધરૈઃ પ્રાગ્વદન્તરાન્તરયોગતઃ
કાર્યં વૈ સ્નાનકર્માદિ વિધિદૃષ્ટેન કર્મણા।
નિરોદકેઽથ પ્રાસાદે પુનરારાધ્ય પૂર્વવત્
ભોગૈરાસનપૂર્વૈસ્તુ સંપ્રદાનાન્તમચ્યુતમ્।
મુદ્રાં બધ્વા જપેન્મન્ત્રં સ્તુત્વા ક્ષાન્ત્વા બહિર્બ્રજેત્
શતં સહસ્રં સાષ્ટં વા જુહુયાન્મન્ત્રરાટ્ સ્વયમ્।
સાઙ્ગં સપરિવારં ચ સંહિતોચ્ચારયુક્તિતઃ
મૂર્તિપૈઃ પ્રણવાદ્યાભિર્ગાયત્રીભિઃ શતં શતમ્।
એકાયનૈરભિજ્ઞાભિઃ સ્વકીયાભિશ્ચ તત્સમમ્
પ્રદાપયેત્તતઃ પૂર્ણામૃગ્વેદાદ્યાંસ્તુ મૂર્તિપાન્।
એકાયનાંસ્તદન્તે તુ ક્રમાત્તાન્ પાઠયેત્તતઃ
પૂર્ણાત્પૂર્ણેતિ વા મન્ત્રમાદ્યાત્ પૂર્ણમસીતિ યત્।
સનમસ્કેન મન્ત્રેણ સ્વયં સાઙ્ગેન નિક્ષિપેત્
બલિભિસ્તુ તતઃસર્વાન્ ભૂતપૂર્વાં તુ તર્પયેત્।
પ્રવિશ્યાચમ્ય તદનુ ક્ષાન્ત્વા દેવં તુ કુમ્ભગમ્
પૂર્વવન્મણ્ડલસ્થં તુ કુણ્ડસ્થં તદનન્તરમ્।
વિષ્વક્સેનં યજેત્ પ્રાગ્વદિષ્ટશિષ્ટૈઃ ક્રમેણ તુ
ભૂષયેદ્ગુરુપૂર્વાંસ્તુ મૂર્તિંપાન્ કટકાદિકૈઃ।
ગુરોર્વા ગુરુપુત્રસ્ય યાગદ્રવ્યં નિવેદયેત્
સ્વયં વાથ પ્રતિષ્ઠાનમાચાર્યસ્ત્વાચરેદ્ દ્વિજ!।
તતો વિભજનીયં તન્મૂર્તિપાદિષ્વનુક્રમાત્
એવં સર્વેષુ યાગેષુ કર્તવ્યં દેશિકેન તુ।
સિદ્ધેરભીપ્સિતાર્થં ચ સ્નાયાદવભૃથેન ચ
ઇત્યેતત્ સાધકસ્યોક્તં મન્ત્રારાધનકાઙ્ક્ષિણઃ।
મન્ત્રમૂર્તિપ્રતિષ્ઠાનં યત્રસ્થઃ સિદ્ધિમાપ્નુયાત્
સ્થાપને યજમાનસ્ય ફલં વક્ષ્યે સમાસતઃ।
આદેવાલયભૂભાગાદ્ ધ્વજાન્તાચ્ચાપિ મણ્ડપાત્
સર્વોપકરણોપેતામ્ સર્વેષ્વાવરણેષુ ચ।
સમન્તાત્ પરમાણૂનાં સર્વેષાં દ્વિજસત્તમ!
યાવતી જાયતે સંખ્યા તાવત્ કર્તા સ્માવસેત્।
ભોગભુગ્વિષ્ણુલોકે ચ યાત્યન્તે પરમં પદમ્
કર્તા વૈ બ્રાહ્નણો વિપ્ર! સર્વવિદ્યાધિપો ભવેત્।
ક્ષત્રિયો યજમાનસ્તુ સર્વદેશાધિપો ભવેત્
વૈશ્યસ્તુ યજમાનઃ સ્યાદ્ધનધાન્યસમૃદ્ધિમાન્।
શૂદ્રસ્તુ યજમાનઃ સ્યાન્મોદતે બન્ધુભિઃ સહ
સ જન્મના ચ જ્ઞાનેન એવમેવ ભવેત્ સ્ત્રિયઃ।
પુત્રાર્થી પુત્રમાપ્નોતિ રાજ્યાર્થી રાજ્યમાપ્નુયાત્
યદ્યત્ કામયતે કર્તા તત્તત્ સર્વં સમાપ્નુયાત્।
અકામાનાં તુ ભક્તાનાં ભક્તિરવ્યભિચારિણી
યચ્ચાપિ શાશ્વતં જ્ઞાનં ભવેત્તદ્ધર્મણા સહ।
સ્વયં કૃતાનાં બિમ્બાનાં સ્થાપનં સંપ્રકીર્તિતમ્
એવં બિમ્બં પ્રતિષ્ઠાપ્ય પ્રાસાદે સ્વગૃહે તુ વા।
તતઃ પ્રભૃતિ તામર્ચાં પૂજયેત્ પ્રતિવાસરમ્
જીર્ણોદ્ધારાવધિર્યાવત્તાવત્કાલં વિધાનતઃ।
પ્રમાદાદ્બુદ્ધિપૂર્વાદ્વા પૂજાલોપં ન કારયેત્
તત્તદ્બિમ્બસ્ય વિહિતં કર્મ વાપિ ન લોપયેત્।
કર્મણાં સ્નપનાદીનાં યત્ કર્મ વિહિતં દ્વિજ!
યસ્મિન્ વૈ કર્મબિમ્બે તુ તત્રૈવ તુ સમાચરેત્।
તત્તત્કર્માર્થબિમ્બે તુ વિભવે સહિતે સતિ
તત્તત્કર્મવિશેષાણાં વ્યત્યયં ન સમાચરેત્।
અસન્નિધાને તેષાં તુ રાષ્ટ્રભઙ્ગાદિદોષતઃ
તદ્દેશકાલાનુગુણં તત્ર સન્નિહિતં ભવેત્।
યદ્યત્કર્માર્થબિમ્બં તુ તત્ર સર્વં સમાચરેત્
સ્નપનદ્વિતયં ચૈવ નિત્યનૈમિત્તિકાત્મકમ્।
નિત્યોત્સવવિધાનં ચ તથા નૈમિત્તિકોત્સવમ્
તીર્થયાત્રાવિધાનં ચ એવં કર્માણિ પઞ્ચ વૈ।
શયનોત્થાપનં કર્મ તદા કૂર્ચે સમાચરેત્
યદ્વા શોભાર્થબિમ્બે તુ પૂજ્યમાને પ્રતિષ્ઠિતે।
એવં કથિતમેકસ્મિન્ બિમ્બે સન્નિહિતે સતિ
બિમ્બદ્વયે સન્નિહિતે તત્તત્કર્મવિભેદતઃ।
કૃત્વા તદન્યત્ સકલં યથાયોગં સમાચરેત્
એવમભ્યૂહ્ય કર્તવ્યં તત્તદ્વિમ્બે પ્રકાશિતે।
સર્વેષુ કર્મબિમ્બેષુ તત્ર સન્નિહિતેષુ વૈ
તદા તેષાં તુ બિમ્બાનાં વ્યત્યયં ન સમાચરેત્।
તદા શોભાર્થબિમ્બે તુ પ્રાપ્ત ઉત્કૃષ્ટલોહજે
વર્ણઐર્મૃત્સ્થાપિતે તત્ર ખકુલોદ્ધારણાય ચ।
અડ્ગબિમ્બોદિતં કર્મ ન કદાચિત્ સમાચરેત્
યદ્યાચરેત્ પ્રમાદેન રાજા રાષ્ટ્રં વિનશ્યતિ।
વિશેષેણ સ્વયંવ્યક્તે દિવ્યે સૈદ્ધેઽપિ ચાર્ષકે
સ્થાને તુ કર્મબિમ્બાનાં વ્યત્યયં ન સમાચરેત્।
તાનિ બિમ્બાનિ વિપ્રેન્દ્ર! યાદૃશાનિ ભવન્તિ હિ
લક્ષણૈશ્ચ પ્રમાણૈશ્ચ યુક્તાનિ રહિતાનિ વા।
ઉત્કૃષ્ટલોહજાતાનિ અપકૃષ્ટોત્થિતાનિ વા
તાદૃશાનિ ભવન્ત્યેવ ન કુર્યાદન્યથા બુધઃ।
ન લક્ષણાન્તરં કુર્યાન્ન પ્રમાણાન્તરં તથા
ન તુ દ્રવ્યાન્તરં ચૈવ ન તુ કુર્યાત્ ક્રિયાન્તરમ્।
મન્ત્રાન્તરં ન યુઞ્જીત સર્વં કુર્યાદ્યથાપુરમ્
કુર્યાચ્ચેલ્લક્ષણાદીનાં વિપર્યાસં મહામતે!।
રાજ્ઞો રાષ્ટ્રસ્ય નાશઃ સ્યાત્ તત્રાપિ સહસન્તતેઃ
ન કુર્યાન્મૂલબિમ્બેઽપિ લક્ષણાદિવિપર્યયમ્।
તસ્માત્ પૌરાણિકે સ્થાને ન વિપર્યાસમાચરેત્
એવં સ્થાને માનુષેઽપિ લક્ષણાદિવિપર્યયમ્।
જીર્ણાખ્યસ્ય વિધેઃ પૂર્વં ન કદાચિત્ સમાચરેત્
સ્વયંવ્યક્તાદિકે વાપિ સ્થાને મનુજનિર્મિતે।
અજીર્ણે નાઙ્ગહીને વા ધામ્નિ બિમ્બેઽથવા દ્વિજ!
પ્રાકસ્થિતસ્યોપમર્દેન કુર્યાદ્ધામાન્તરં ન ચ।
ન તુ બિમ્બાન્તરં કુર્યાદ્વ્યામોહાદ્યદિ કલ્પયેત્
આત્મહીનો ભવેત્ કર્તા રાજા ચ સહસન્તતિઃ।
મહદ્ભયં ભવેત્તસ્ય રાષ્ટ્રસ્ય સનૃપસ્ય ચ
અથ જીર્ણવિધાનં તુ સમાસાત્ કથ્યતેઽધુના।
મનુષ્યનિર્મિતે સ્થાને તાવજ્જીર્ણવિધિં શ્રૃણુ
ધાતુમૃચ્છૈલદારૂત્થો વસ્ત્રાદિષ્વવતારિતઃ।
યો યો ભગવદાકારસ્તસ્ય તસ્ય મહામુને!
જીર્ણત્વે વાઙ્ગભઙ્ગે વા ક્ષતે વા તત્ર તત્ર ચ।
સન્ધાનયોગ્યં સન્ધેયમયોગ્યં તુ પરિત્યજેત્
પરિત્યક્તં તુ તદ્વિમ્બં ધાતુદ્રવ્યોદ્ભવં વિના।
જલાશયે હ્યગાધે વા સમુદ્રે વિધિના ક્ષિપેત્
ભૂમૌ વા નિખનેદ્વિપ્ર! દેશકાલાનુરૂપતઃ।
વિધિવત્ પ્રતિપત્તૌ તુ જાતાયામાદિતોન્ત્યતઃ
અઙ્ગભઙ્ગાદિદોષેષુ સમ્યગ્ભૂતેષુ સત્સ્વપિ।
સતિ સન્ધાનયોગ્યત્વે ન કદાચિત્ પરિત્યજેત્
તસ્ય ત્યાગો વિનાશશ્ચ હ્યુપર્યુપરિ બાધકૃત્।
બિમ્બાદીનાં તુ બૃહતાં પરિત્યાગો ન યુજ્યતે
ઉત્કૃષ્ટાનાં હેમ તારતામ્રજાનાં વિશેષતઃ।
નોચિતઃ સ્યાત્ પરિત્યાગસ્તસ્માત્ સન્ધાનમાચરેત્
પ્રયત્નેનાપ્યયોગ્યત્વે પરિત્યાગં સમાચરેત્।
દ્રવ્યેણ તજ્જાતીયેન કુર્યાદ્બિમ્બાન્તરં તતઃ
ધાતુદ્રવ્યમયોદ્ભૂતૈઃ પૂર્વલોહૈર્દ્વિજોત્તમ!।
તૈસ્તૈરમૂર્તતાં નીતૈસ્તત્તજ્જાતીયલોહજૈઃ
તત્તજ્જાતીયલોહૈર્વા સમુત્કૃષ્ટૈર્મહામતે!।
અથવા રાજતં બિમ્બં હૈમં ચોત્કૃષ્ટતામ્રજમ્
સંદધ્યાત્તુ પ્રયત્નેન ન કદાચિત્ પરિત્યજેત્।
હીનતામ્રમયં યત્તદારકૂટમયં તુ તત્
સન્ધાનકરણાયોગ્યં તદ્દ્વયં તુ પરિત્યજેત્।
પરિત્યક્તં તુ તદ્બિમ્બં ક્ષિપેત્ પૂર્વેણ વર્ત્મના
તતો બિમ્બાન્તરં કુર્યાદ્રાજતં વા સુવર્ણજમ્।
ઉત્કૃષ્ટતત્તજ્જાતીયદ્રવ્યજં વા મહામતે!
કર્મબિમ્બેષુ સર્વેષુ હ્યેવમેવ તુ કારયેત્।
મૃત્કાષ્ઠોપલજે બિમ્બે તથા રત્નમયેઽપિ ચ
કેનાપિ હેતુના ભગ્ને કૃત્વા બાલગૃહાદિ તત્।
ત્યક્ત્વા તદન્યત્ સંપાદ્ય બિમ્બસંસ્થાપનં ચરેત્
દિવ્યસિદ્ધાદિકે સ્થાને વિશેષમવધારય।
મૃણ્મયે મૂલબિમ્બે તુ જીર્ણે વાથ જલાદિભિઃ
હીનાઙ્ગે વા તદા કુર્યાત્ સંધાનં તુ પ્રયત્નતઃ।
એવં વર્ણવિહીનેપિ સન્ધાનં તુ સમાચરેત્
મૃત્તિકાશૂલરજ્જ્વાદીન્ન કદાચિત્ પરિત્યજેત્।
બિમ્બે ધાતુમયે જીર્ણે સન્દધ્યાત્ સ્વર્ણપૂર્વકૈઃ
જીર્ણે લોહમયે બિમ્બે સન્દધ્યાત્ કાઞ્ચનેન તુ।
એવં રત્નમયે બિમ્બે સન્ધાનં ચ સમાચરેત્
જીર્ણં તુ યદ્યત્ ત્યાજ્યં સ્યાત્ તત્તત્ ત્યક્ત્વા તતઃ પરમ્।
સન્દધ્યાત્તુ તતો વિપ્ર! ન કુર્યાદન્યથા પુનઃ
ન બાલગેહં તદ્બિમ્બં તત્ કર્માપિ સમાચરેત્।
નિત્યનૈમિત્તિકાદ્યેષુ વર્તમાનેષુ કર્મસુ
પ્રાગુક્તં સકલં કુર્યાદ્યથાવિત્તાનુસારતઃ।
લક્ષણાદિષ્વપિ તથા ન કુર્યાદન્યથા પુનઃ
યેષુ વ્યક્તેષુ ચિહ્નાનિ નાભિવ્યક્તાનિ સત્તમ!।
તાન્યપિ સ્વાનિ ચિહ્નાનિ લલાટે વાંસપટ્ટકે
પૃષ્ઠે વાપ્યઙ્ગપટ્ટે વા પાણિપાદતલેષુ વા।
મૂર્ઘ્નિ વા દધતે તસ્માત્ તત્ર તત્ર નિરીક્ષયેત્
તસ્માદલક્ષણા વ્યક્તિર્વિદ્યતે ન કદાચન।
એવં તદીયા વિપ્રાશ્ચ ક્ષત્રિયા વૈશ્યજાતયઃ
મૌદ્ગલ્યાદ્યાસ્તથાન્યે ચ ન તચ્ચિહ્નવિવર્જિતાઃ।
ભવેયુઃ સર્વથા તસ્માચ્ચક્રશઙ્ખગદામ્બુજૈઃ
લોહૈરનલસન્તપ્તૈસ્તત્તન્મન્ત્રાધિવાસિતૈઃ।
પૂજિતૈરર્ઘ્યગન્ધાદ્યૈરઙ્કિતવ્યાઃ ક્ષણેન તુ
ત્રૈવિદ્યા જ્ઞાનસમ્પન્ના યથોક્તાચારનિષ્ઠિતાઃ।
વિપ્રાદ્યાસ્તેઽપિ શૂદ્રાશ્ચ યદૈવં કૃતલક્ષણાઃ
તદા તુ યોગ્યા વિજ્ઞેયાઃ સમયશ્રવણાદિષુ।
શાસ્ત્રોદિતાસુ સર્વાસુ સામગ્રીષુ મહામતે!
યાગોપકરણાન્યેવમર્ઘ્યપાત્રાદિકાન્યપિ।
સંયોજ્યાનિ યથાયોગં શઙ્ખચક્રાદિલક્ષણૈઃ
તથા યાનાસનાદીનિ વિભોઃ સર્વાણિ યત્નતઃ।
સ્વાત્મોપકરણં સર્વમાસનાદિવિવર્જિતમ્
અઙ્ગુલીયકપર્યન્તં ભૂષણં કટકાદિકમ્।
ઉત્તમાઙ્ગસમુદ્ધાર્યં સર્વમુષ્ણીષપૂર્વકમ્
ચક્રાદિલાઞ્છિતં કુર્યાત્ તદીયાશ્ચ ગવાદયઃ।
વિપ્રાદિવલ્લાઞ્છિતવ્યાસ્તદીયા ભૂરુહાદયઃ
લાઞ્છિતવ્યા યથાયોગં ચક્રશઙ્ખાદિલક્ષણૈઃ।
આરાધકાદ્યાઃ કર્મણ્યા એવં ચક્રાદિલાઞ્છિતાઃ
દેવતાન્તરચિહ્નૈસ્તૈરકર્મણ્યાસ્તુ લાઞ્છિતાઃ।
યત્ર વા ભગવન્મૂર્તૌ લાઞ્છનં ન પ્રદૃશ્યતે
તત્રાપિ લક્ષણન્યાસં ન કુર્યાત્ સ્વેચ્છયા દ્વિજ!।
યથાસ્થિતૈવ સા વ્યક્તિઃ પૂજ્યા વ્યાપકમન્ત્રતઃ
તદન્યે લાઞ્છિતવ્યાઃ સ્યુઃ સર્વે પૂર્વમલાઞ્છિતાઃ।
ઇતિ સમ્યક્ પ્રતિષ્ઠાનં દેવસ્ય પરિકીર્તિતમ્
સ્થાનસંરક્ષણાર્થં તુ તસ્મિન્ કાલેઽન્યદા તુ વા।
પ્રાસાદાગ્રેઽથવા વિપ્ર! પ્રાઙ્કણે યત્ર કુત્રચિત્
ચક્રં સંસ્થાપયેત્તત્ર અમૂર્તં શિખરોપરિ।
મૂર્તમઙ્કણદેશે તુ ષોડશાષ્ટભુજં તુ વા
અમૂર્તં દ્વાદશારં તુ અષ્ટારં ષડરં તુ વા।
શઙ્ખાદીન્યાયુધાન્યેવં વિદધ્યાદઙ્કણાદિકે
દ્વિતીયાવરણે વાપિ તૃતીયાવરણેઽપિ વા।
ચક્રાદિબિમ્બનિર્માણમુત્તરત્ર પ્રવક્ષ્યતે
સહ સંસ્થાપને પ્રાગ્વત્ કર્મભેદો ન વિદ્યતે।
પૃથક્ સંસ્થાપને કુર્યાત્ સર્વકર્મ યથાવિધિ
તત્તત્સ્થાપનકાલે તુ તત્તત્સંજ્ઞામનું જપેત્।
વિદ્યાં ગદામિત્યાદ્યં યત્ પાઠયેત્તદ્વિદો જનાન્
ચમૂષચ્છયેન ઇતિ ચ પ્નવિષ્ણો ઇતિ ત્વૃચૌ।
પાઠયેદ્બહવૃચાન્ પશ્ચાચ્છાકુનં સૂક્તમેવ ચ
ધૃતોર્ધ્વપુણ્ડ્રઃ કૃતચક્રે ઇતિ મન્ત્રં કઠાન્ પરમ્।
પવિત્રં તે વિતતમિત્યેતાન્ મન્ત્રાન્ યજુર્મયાન્
આરોહેતિ ચ સામજ્ઞાન્ પવિત્રં તે અગ્નિરિત્યપિ।
એભિર્વયમુરુક્રમસ્યેત્યાથર્વણાન્ દ્વિજાન્
એભિઃ સંસ્થાપ્ય વિધિવન્નવભિઃ કલશૈસ્તતઃ।
સ્નપયેદ્બ્રહ્નસૂક્તસ્થૈર્મન્ત્રૈરષ્ટાભિરેવ ચ
સર્વસ્ય વશિનં દેવમિતિ પ્રાક્ સ્થાપિતેન તુ।
"બહિરાવરણે નાસ્તી" ત્યગ્નિદિક્સંસ્થિતેન તુ
યન્નાભિપઝાદભવદિતિ યામ્યસ્થિતેન તુ।
ધૃતોર્ધ્વપુણ્ડ્ર ઇતિ ચ યાતુધાનગતેન તુ
દક્ષિણે તુ ભુજે વિપ્ર! ઇતિ પશ્ચિમગેન તુ।
વિષ્ણુનાક્તમશ્રન્તીતિ વાયુદિક્સંસ્થિતેન ચ
પુંપ્રધાનેશ્વરો વિષ્ણુરિતિ સોમગતેન વૈ।
ઇમં મહોપનિષદમિતીશાનગતેન તુ
મન્ત્રૈરેતૈઃ સમસ્તૈસ્તુ મધ્યકુમ્ભેન સેચયેત્।
પ્રાસાદાગ્રસ્થિતે ચક્રે પ્રોક્ષણં તુ સમાચરેત્
મહોપનિષદન્તસ્થાનષ્ટૌ મન્ત્રાન્ પુરોદિતાન્।
યદ્વા પુરુષસૂક્તં તુ સર્વશાન્ત્યૈ તતો જપેત્
અત્રાનુક્તં તુ સકલં પૂર્વોક્તં તુ સમાચરેત્।
સમ્યગુક્તં પ્રતિષ્ઠાનં કિમન્યચ્છ્રોતુમિચ્છસિ
સનકઃ ---
કથિતં નિત્યપૂજાદૌ ત્વયા નીરાજનં પુરા।
તદ્વિધાનં મુનિશ્રેષ્ઠ! પ્રબ્રૂહિ મમ વિસ્તરાત્
શાણ્ડિલ્યઃ ---
નીરાજનવિધાનં તુ સમાકર્ણય સામ્પ્રતમ્।
નિત્યે નૈમિત્તિકે વિપ્ર! તથા કામ્યેઽપિ પૂજને
અન્તતઃ સ્નાનભોગાનાં કુર્યાન્નીરાજનં વિભોઃ।
સર્વદોષપ્રશાન્ત્યર્થં સર્વરક્ષાર્થમેવ હિ
અલંકારાસનોક્તાનાં ભોગાનામન્તતોઽપિ વા।
ઉભયત્રાપિ વા કુર્યાદ્વિભવેચ્છાનુસારતઃ
યદ્વા પ્રદોષવેલાયાં તત્ કુર્યાત્ પ્રતિવાસરમ્।
સાયં પૂજાસમારમ્ભાત્ પૂર્વમેવ દ્વિજોત્તમ!
અથવા પૂજને કુર્યાદ્દીપદાનાત્ પુરૈવ તુ।
યદ્વા નૈવેદ્યપર્યન્તે પૂજાયાં તત્ સમાચરેત્
તદપિ ત્રિવિધં પ્રોક્તં સાત્વિકાદિવિભેદતઃ।
સ્નાનાન્તે ભોગયજ્ઞાન્તે દ્વિતયં સાત્વિકં ભવેત્
સાયંકાલે પ્રતિદિનં કુર્યાદ્રાજસસંજ્ઞિતમ્।
પૂજાયાં દીપદાનાગ્રે નૈવેદ્યાન્તેપિ તામસમ્
કુર્યાત્ પ્રાસાદ એકસ્મિંસ્તેષામેકં ન તુ ત્રયમ્।
સ્વયંવ્યક્તે તથાન્યૈસ્તુ વિબુધૈસ્ચ પ્રતિષ્ઠિતે
પ્રાસાદે મુનિમુખ્યૈશ્ચ સાત્વિકાશ્યં સમાચરેત્।
બ્રાહ્નણૈઃ ક્ષત્રિયૈર્વૈશ્યૈઃ સ્થાપિતે રાજસં ભવેત્
શૂદ્રૈસ્તુ સ્થાપિતે સ્ત્રીભિસ્તામસાખ્યં સમાચરેત્।
એતેષાં સાત્વિકાદીનાં શ્રૃણુ સમ્યગ્ વિધિં ક્રમાત્
સ્નનાનાવશિષ્ટતોયેન સંપૂર્ણં કલશં દ્વિજ!।
સૌવર્ણં રાજતં વાપિ તામ્રજં મૃણ્મયં તુ વા
સુપિષ્ટૈ રૂર્ધ્વતો લિપ્તં હરિદ્રાશાલિતણ્ડુલૈઃ।
સ્રજા ચાશ્વત્થપત્રેણ યુતં વા કણ્ઠદેશતઃ
તં કૃત્વા વામપાણૌ તુ અપરસ્મિંસ્તુ મલ્લકમ્।
પુષ્પપ્રકરસંપૂર્ણં ધૂપપાત્રાગ્નિના યુતમ્
ધૂમાયમાનં સિદ્ધાર્થૈર્ધૂપદ્રવ્યેણ વા સહ।
એકધા દેવદેવસ્ય ભ્રામયિત્વા તુ મૂર્દ્ધનિ
દીક્ષિતેન જનેનૈવ પરિચર્યાપરેણ તુ।
શુદ્ધયા યોષિતા વા તદ્ દ્વારબાહ્યે વિસર્જયેત્
કલ્પયેત્ સ્નાનનભોગાન્તે એતન્નીરાજનં સદા।
કૃતં પૂવોદિતૈર્દ્રવ્યૈઃ કુમ્ભમાપૂર્ય વારિભિઃ
અર્ઘ્યપાત્રોદ્ધૃતૈર્યદ્વા કેવલૈર્ગાલિતૈઃ પુનઃ।
અન્તઃ સિદ્ધાર્થકાન્ ક્ષિપ્ત્વા કણ્ઠે કુર્યાદલંકૃતિમ્
અશ્વત્થપલ્લવૈઃ સ્રગ્ભિશ્ચન્દનેનાક્ષતૈરપિ।
અન્યત્ર રજનીપિષ્ટૈર્લેપયેત્ સર્વતો દ્વિજ!
તદાસ્યે મલ્લકં પુષ્પસંપૂર્ણં તુ નિયોજયેત્।
સંસ્કૃતાગ્નિસમુદ્ભૂતાન્ પુરા દીપાન્ પ્રદીપ્ય તુ
વિભવેચ્છાનુરૂપેણ ચતુર્વિંશાદિકાન્ દ્વિજ!।
પાકસ્થાનાત્તુ વૈ દીપાદુચ્છ્રિતાં ચતુરઙ્ગુલૈઃ
પ્રદીપં મલ્લકે કૃત્વા સકુમ્ભં વિનિવેશયેત્।
અગ્રતો દેવદેવસ્ય સદાધારોપરિસ્થિતમ્
તમર્ઘ્યગન્ધસ્રગ્ધૂપૈર્હૃન્મન્ત્રેણ તુ પૂજયેત્।
કેવલં સાર્ઘ્યપુષ્પેણ સાધકસ્તદનન્તરમ્
દદ્યાદાચમનાન્તેઽર્ઘ્યં મન્ત્રેશસ્યાથવા દ્વિજ!।
અર્ઘ્યાલભનમાલ્યાનિ ધૂપં ચાપ્યર્ઘ્યમેવ વા
દીપકુમ્ભં તુ પાણિભ્યામુદ્ધૃતં પરિચારિણા।
દેવસ્ય દક્ષિણં પાદમારભ્યેતરપશ્ચિમમ્
ભ્રામયેત્ સર્વતોઽઙ્ગાનિ એકધા વા દ્વિધા ત્રિધા।
જપન્ વૈ નેત્રમન્ત્રં તુ હૃન્મન્ત્રં વા યથારુચિ
એવં કુમ્ભં પરિભ્રામ્ય પૂર્વવત્તુ વિસર્જયેત્।
તતસ્તુ દેવદેવસ્ય દદ્યાદર્ઘ્યં તુ મૂર્દ્ધનિ
પાકસ્થાનાત્તદર્થં તુ દીપ અનીયતે યદા।
તદાનીં તદ્વિધાનં તુ સમાકર્ણય સામ્પ્રતમ્
દીક્ષિતાઃ સુવિનીતાશ્ચ સુસ્ત્રાતાઃ પરિચારકાઃ।
વદનં નાસિકારન્ધ્રે સ્થગયિત્વામ્બરેણ તુ
સિતોષ્ણીષધરાઃ સર્વે સિતચન્દનરૂષિતાઃ।
સૌવર્ણાનિ ચ પાત્રાણિ વિતતાનિ યથારુચિ
રાજતાન્યથ તામ્રાણિ આરકૂટમયાનિ વા।
કાંસ્યાનિ વાપિ સંપાદ્ય યથા વિત્તાનુસારતઃ
એકત્રિપઞ્ચસપ્તાપિ નવૈકાદશ વા તથા।
દ્વિ ષટ્ ષોડશ વા યદ્વા ચતુર્વિંશતિસંખ્યયા
પાકાલયં સમાસાદ્ય તત્રાગ્નેઃ સંસ્કૃતાત્ પુરા।
તેષાં મધ્યે વર્તિદીપાન્ પાત્રાણાં તુ મહામુને!
ચતુરઙ્ગુલિકોત્સેધાન્ સઘૃતાન્ દીપયેત્ પુનઃ।
અદ્ધૃત્ય તાનિ પાત્રાણિ કરૈસ્તુ પરિચારકાઃ
વહેયુઃ પઙ્ક્તિબન્ધેન તદગ્રે ગણિકાજનાઃ।
ગચ્છેયુર્ભગવદ્ભક્તાઃ કુર્વન્તો નૃત્તગીતકે
તદગ્રે શઙ્ખભેર્યાદિસમુદ્ધોષણતત્પરાઃ।
તદગ્રે વેત્રિણોઽસ્પૃશ્યજનોત્સારણતત્પરાઃ
ગચ્છેયુઃ પરિતસ્તેષાં દીપિકાધારિણો જનાઃ।
એવં ક્રમાત્ સમાસાદ્ય તિષ્ઠેયુર્દેવસન્નિધૌ
અથાન્યો દીક્ષિતો વિપ્રઃ કુમ્ભમાપાદ્ય પૂર્વવત્।
સમલ્લકં તદૂર્ધ્વે તુ તેષ્વેકસ્માત્ પ્રદીપ્ય તુ
પાકસ્થાનાદાહૃતેષુ પ્રદીપં વિનિવેશ્ય ચ।
સદાધારસ્થિતં કુર્યાત્ તતઃ સાધકસત્તમઃ
કુમ્ભં પ્રાગ્વત્ સમભ્યર્ચ્ય દેવેશં ચ તતઃ પરમ્।
ભ્રામયેત્ પૂર્વવત્ કુમ્ભં તસ્મિન્ કાલે દ્વિજોત્તમ!
ઋગાદ્યધ્યયનં કુર્યાદ્દ્વિજાઃ પ્રાગાદિદિકસ્થિતાઃ।
સન્નિધૌ દેવદેવસ્ય નૃત્યં તુ ગણિકાસ્તદા
મઙ્ગલાનિ ચ ગીતાનિ સર્વે ગાયન્તુ ગાયકાઃ।
સ્વરેણોચ્ચતરેણૈવ સ્તુવન્તુ સ્તોત્રપાઠકાઃ
ભેરીમૃદઙ્ગશઙ્ખાદીન્ ઘોષયેષુઃ સમન્તતઃ।
એવં સર્વત્ર વૈ કુર્યાદ્ઋગાદ્યધ્યયનાદિકમ્
કુમ્ભમેવં પરિભ્રામ્ય દત્વા તં પરિચારિણઃ।
હસ્તેઽથ દીપપાત્રાણિ દર્શયેદિતરાણિ ચ
દૃષ્ટ્વા સમ્યક્ તતો દદ્યાદર્ઘ્યં દેવસ્ય મૂર્ધનિ।
કુમ્ભપૂર્વાણિ પાત્રાણિ વહન્તઃ પરિચારકાઃ
પ્રદક્ષિણક્રમાત્ સાર્ધં પૂર્વવદ્ગણિકાદિભિઃ।
ક્ષિપેયુર્દ્વારબાહ્યે વા બાહ્યદ્વારસ્ય બાહ્યતઃ
અથવા વિનિયુક્તાનિ તાનિ સંગૃહ્ય યોષિતઃ।
સુસ્નાતા ધૌતવસના દ્વિજાતિભાવિતાત્મનઃ
લલાટે તિલકં દત્વા સર્વાલંકારભૂષિતાઃ।
ક્ષિપેયુરુદિતેનૈવ વર્ત્મના દ્વિજસત્તમ!
અથવા વિનિયોગાત્તુ પૂર્વં પાકાલયાદપિ।
યોષિતો દીપપાત્રાણિ ગૃહીત્વા પ્રોક્તવર્ત્મના
આનયેયુર્વિભોરગ્રે કર્તુરિચ્છાનુરૂપતઃ।
એવં નીરાજનં કુર્યાદલંકારાસનાન્તતઃ
અથવા ભ્રામયેત્ કુમ્ભં દીપાષ્ટકસમન્વિતમ્।
યદ્વા તત્રાપિ વૈ કુમ્ભં સાગ્નિમલ્લકસંયુતમ્
ધૂમાયમાનં સિદ્ધાર્થૈર્બ્રામયેદ્દીપવર્જિતમ્।
એવં નીરાજનં પ્રોક્તમેકમૂર્તેર્દ્વિજોત્તમ!
અનેકમૂર્તિપૂજાયાં મુખ્યમૂર્ત્યાદિતઃ ક્રમાત્।
સર્વાસામપિ મૂર્તીનાં દત્વાર્ઘ્યાદ્યં પૃથક્ પૃથક્
એકૈકેન તુ કુમ્મેન પ્રત્યેકં, અથવા દ્વિજ।
સર્વાસામપિ કુમ્ભેન પ્રાગ્વન્નીરાજનં ચરેત્
એવં નીરાજનં યેન કૃતં ભગવતો વિભોઃ।
અનુતિષ્ઠન્તિ સાહાય્યં તસ્મિન્ કર્મણિ યે જનાઃ
રજસ્તમોવિનિર્મુક્તા ભવેયુસ્તે ન સંશયઃ।
અયોગ્યજનસંસ્પૃષ્ટે કુમ્ભે તં પરિહાય તુ
કુમ્ભાન્તરં સમાપાદ્ય તેન તત્તુ સમાચરેત્।
દીપેનષ્વેકતમો દીપો યાયાદુપરતિં યદિ
પ્રમાદાદ્વાતવેગાદ્યૈઃ પુરસ્તાદ્વિનિવેદનાત્।
શ્રીભઙ્ગો જાયતે પશ્ચાદ્યદિ વ્યાધ્યાદિપીડનમ્
તસ્માત્ પ્રદીપ્ય સહસા મૂલમષ્ટોત્તરં જપેત્।
શઙ્ખાદ્યૈર્નૃત્તગીતાભ્યાં વિના નીરાજનં કૃતમ્
યદિ સ્યાન્નિષ્ફલં તત્ સ્યાત્ તસ્માત્તૈઃ સાર્ધમાચરેત્।
એવં નીરાજનં પ્રોક્તં સાત્વિકં નામ નામતઃ
રાજસં નામ વિપ્રેન્દ્ર! નીરાજનમથોચ્યતે।
પ્રાગ્વત્ પાત્રાણિ સમ્પાદ્ય યોષિતઃ સુવિભૂષિતાઃ
કચ્છબન્ધેન સંયુક્તાઃ પરિચારકપૂર્વકાઃ।
પાકસ્થાનં સમાસાદ્ય તેષુ દીપાન્ પ્રદીપ્ય તુ
કરૈરુદ્ધૃત્ય પાત્રાણિ નિર્ગતાશ્ચ મહાનસાત્।
શ્રેણીબન્ધાઃ સમાસાદ્ય પ્રાગ્વદ્ગીતાદિભિઃ સહ
અગ્રતો દેવદેવસ્ય વિન્યસેયુર્મહીતલે।
આધારેષુ તતોઽર્ઘ્યાદ્યૈસ્તાનિ પાત્રાણિ પૂજયેત્
મૂલબિમ્બાદિબિમ્બાનાં ન્યાસં કત્વા વિધાનતઃ।
અર્ઘ્યાલભનપુષ્પાદ્યૈરર્ઘ્યપાદ્યાદિભિસ્તુ વા
સાધકો દેવદેવસ્ય પૂજાં કૃત્વા ક્રમેણ તુ।
ઉદ્ધૃત્ય દીપપાત્રાણિ પૂજકઃ સુસમાહિતઃ
મૂલમૂર્તેસ્તુ વૈ પૂર્વમાપાદાન્મૂર્ધપશ્ચિમમ્।
ત્રિધા સંભ્રામયેત્તેષામેકૈકં વા ત્રયં ત્રયમ્
અન્યાસામપિ મૂર્તીનામેવમેવ સમાચરેત્।
એવં નીરાજનં દેવ્યોર્લક્ષ્મીપુષ્ટ્યોઃ પૃથક્ પૃથક્
ઋગાદ્યધ્યયનાદ્યં તુ પૂર્વવત્તુ સમાચરેત્।
નિવેદિતાનિ વિપ્રેન્દ્ર! ભૂયઃ સંગૃહ્ય યોષિતઃ
ક્ષિપેયુઃ પ્રાગ્વિધાનેન બલિપીઠેષુ વા દ્વિજ!।
એવં નીરાજનં વિપ્ર! સાયંકાલે સમાચરેત્
યદ્વા પૂર્વોદિતં કુમ્ભં વર્તિદીપસમન્વિતમ્।
સમત્સ્યમાંસબલિભિરન્વિતં ભ્રામયેત્ તદા
યદ્વા કુમ્ભં પરિભ્રામ્ય દીપમલ્લકસંયુતમ્।
તત્ પશ્ચાદન્નપિણ્ડાનાં પઞ્ચાનાં ભ્રમણં ચરેત્
એવં નીરાજનં પ્રોક્તં ત્રિવિધં રાજસાભિધમ્।
નીરાજનં તામસાક્યમિદાનીમવધારય
પાકસ્થાનં સમાસાદ્ય યોષિદ્વા પરિચારકઃ।
પાત્રમેકં સમાદાય પૂર્વોક્તદ્રવ્યનિર્મિતમ્
અન્નપિણ્ડાનિ ચત્વારિ દૂર્વામુષ્ટિચતુષ્ટયમ્।
તસ્મિન્ પાત્રે ચતુર્દિક્ષુ વિનિવેશ્યાથવા દ્વિજ!
પૃથક્ ચતુર્ષુ પાત્રેષુ તાનિ ચત્વારિ વિન્યસેત્।
પ્રાગુક્તવર્ત્મનાસાદ્ય દેવદેવસ્ય સન્નિધિમ્
આધારોપરિ વૈ પાત્રં વિન્યસેત્તત્ર તત્પરમ્।
તત્ પાત્રમર્ઘ્યપુષ્પેણ હૃદા સંપૂજ્ય સાધકઃ
અર્ઘ્યં પાદ્યં તથાઽઽચામં દેવસ્ય વિનિવેદ્ય ચ।
તતોન્નપિણ્ડમૈન્દ્રસ્થં દૂર્વામુષ્ટિં તથૈવ ચ
ચક્રમન્ત્રેણ સંભ્રામ્ય દેવસ્ય શિરસોપરિ।
તત્પુનર્દેવદેવસ્ય પ્રાચ્યાં દિશિ વિનિક્ષિપેત્
એવં દક્ષિણદિક્સંસ્થં ભ્રામ્ય દક્ષિણતઃ ક્ષિપેત્।
પસ્ચિમસ્થં પરિભ્રામ્ય પશ્ચિમસ્યાં દિશિ ક્ષિપેત્
ઉત્તરસ્થં પરિબ્રામ્ય ઉત્તરસ્યાં દિશિ ક્ષિપેત્।
દેવસ્ય તિલકં કુર્યાદ્દીપપાત્રોત્થભસ્મના
એવં નીરાજનં કુર્યાદ્દીપદાનાત્ પુરૈવ તુ।
હેમાદિ દ્રવ્યજં પાત્રં ષડ્વિંશાઙ્ગુલવિસ્તૃતમ્
કૃત્વા સુવૃત્તં તન્મધ્યે પઝં કુર્યાત્ સકર્ણિકમ્।
પત્રાષ્ટકે કર્ણિકાયાં દીપગર્તં પ્રકલ્પયેત્
દીપાન્ પ્રજ્વાલયેત્તત્ર ષડઙ્ગુલસમુચ્છ્રિતાન્।
?બ્સિદ્ધાર્થદધિદૂર્વાદિબીજૈશ્ચ પરિપૂરિતમ્
પૂજિતં ગન્ધપુષ્પાદ્યૈઃ પાત્રમાદાય સાધકઃ।
ત્રિઃ પ્રદક્ષિણમાવર્ત્યં પાણિભ્યાં દેવમૂર્ધનિ
પ્રાકારાવરણાદ્બાહ્ય દિવા સોમદિશિ ક્ષિપેત્।
પ્રાગન્નપિણ્ડભ્રમણાદન્તે ધૂપોત્થભસ્મના
રક્ષયા સંપુટીકુર્યાદેવં નીરાજનં દ્વિજ!।
એવં નીરાજનં કુર્યાન્નિવેદ્યાન્તે વિભોઃ સદા
એવં નીરાજનં પ્રોક્તં દ્વિવિધં તામસાહ્વયમ્।
ગીતનૃત્તાદિકં સર્વં પ્રાગ્વદત્ર સમાચરેત્
કુર્યાત્ સ્નાનાવસાનેઽપિ ઋગાદ્યધ્યયનાદિકમ્।
અર્ઘ્યાદિભોગૈર્યજનં વર્જયેત્ તત્ર સર્વદા
સાયંકાલં વિનાન્યત્ર નીરાજનવિધૌ દ્વિજ!।
ન કુર્યાદ્દેવદેવસ્ય મન્ત્રન્યાસં કદાચન
નીરાજનં સાત્વિકાખ્યં પ્રવૃત્તં યત્ર તત્ર તુ।
રાજસં તામસં વાપિ ન કદાચિત્ સમાચરેત્
રાજસં તામસં વાપિ પ્રવૃત્તં યત્ર તત્ર વૈ।
નીરાજનં સાત્વિકાખ્યં કુર્યાદિચ્છાનુરૂપતઃ
સંપૂર્ણં ભગવદ્યાગાત્ ફલમિચ્છન્ મહામતે!।
ઉક્તમાર્ગવિપર્યાસં ન કદાચિત્ સમાચરેત્
ઇતિ શ્રીપાઞ્ચરાત્રે પારમેશ્વરસંહિતાયાં ક્રિયાકાણ્ડે પ્રતિષ્ઠાવિધાનં નામ પઞ્ચદશોઽઘ્યાયઃ ॥
************
મૂળ પાઠ: parameśvarasaṃhitā · Sanskrit Wikisource contributors · Sanskrit Wikisource · CC BY-SA 4.0