પરમેશ્વરસંહિતા · અધ્યાય 13
॥ શ્રીઃ ॥
ત્રયોદશોઽધ્યાયઃ
સનકઃ ---
શયનસ્થે જગન્નાથે ચાતુર્માસ્યસ્ય મધ્યતઃ।
પવિત્રારોહણં પ્રોક્તં ત્વયા મતિમતાં વર!
કિં દેવશયનં નામ; કિં દેવઃ સ્વપ્સ્યતીત્યસૌ।
દેવઃ કિમર્થં સ્વપિતિ; કિં વિધાનં તથા વદ
કે મન્ત્રાઃ ; કે ચ નિયમાઃ ; વ્રતાન્યસ્ય ક્રિયા તુ કા।
કિં ગ્રાહ્યં ; કિં ચ મોક્તવ્યં સુપ્તે દેવે જનાર્દને
શાણ્ડિલ્યઃ ---
શ્રૂયતામભિધાસ્યામિ ગુહ્યાદ્ગુહ્યતરં તવ।
પુરા તપઃ પ્રભાવેન તોષિતો યોગનિદ્રયા
"મમાઙ્ગં માનયસ્વે" તિ પ્રાર્થિતો જગતાંપતિઃ।
નિરીક્ષ્ય ચાત્મનો દેહે રુદ્ધં લક્ષ્મ્યા ઉરઃસ્થલમ્
શઙ્ખચક્રાસિશાર્ઙ્ગાદ્યૈર્બાહવઃ સુવિભૂષિતાઃ।
અધોનાભેર્નિરુદ્ધં ચ વૈનતેયેન પક્ષિણા
મકુટેન શિરો રુદ્ધં કુણ્ડલાભ્યાં શ્રવોયુગમ્।
તતો દદૌ સુસન્તુષ્ટો નેત્રયોઃ સ્થાનમાદરાત્
"ચતુરો વાર્ષિકાન્ માસાન્ વાસં પ્રીતા ગમિષ્યસિ।"
યોગનિદ્રાપિ તદ્વાક્યં શ્રુત્વા હૃષ્ટતનૂરુહા
ચકાર લોચનાવાસમત્યર્થં શાર્ઙ્ગધન્વનઃ।
દ્વાદશ્યાં શુક્લપક્ષસ્ય આષાઢસ્ય દ્વિજાધિપ!
તદાદૌ કૌમુદાખ્યસ્ય યાવન્માસસ્ય તદ્દિનમ્।
દેવઃ સર્વેશ્વરસ્તાં તુ માનયન્નયનસ્થિતામ્
યોગનિદ્રાં મહાનિદ્રાં શેષાહિશયને સ્વપન્।
ક્ષીરોદતોયબીચ્યગ્રૈઃ ધૌતપાદઃ સમાહિતઃ
લક્ષ્મીકરામ્બુજશ્લક્ષ્ણમૃજ્યમાનપદદ્વયઃ।
પ્રવૃત્તે તૌહિને કાલે પ્રબુદ્ધ્યતિ જનાર્દનઃ
વાસુદેવો જગન્નાથઃ ક્રિયાર્થં સ્વેચ્છયા દ્વિજ!।
સેવમાનોઽપિ તાં નિદ્રાં જડતાં ન વ્રજેત્ પ્રભુઃ
યથા પ્રાકૃતિકઃ સુપ્તઃ કશ્ચિન્મલિનમાનસઃ।
અકર્તા સર્વકાર્યાણાં યોગનિદ્રાવશીકૃતઃ
ન તાદૃક્ત્વે જગદ્ધાતુરપ્રમેયઃ સનાતનઃ।
યતઃ પ્રબુદ્ધઃસર્વજ્ઞો નિત્યોઽજઃ પરમેશ્વરઃ
તસ્ય નિદ્રાદયો દોષાઃ સતતં યાન્તિ વશ્યતામ્।
નિદ્રાદિદોષરહિતે પ્રસુપ્તે હ્યચ્યુતેઽમલે
નિવર્તન્તે ક્રિયાઃ સર્વાશ્ચાતુર્વર્ણ્યસ્ય સર્વશઃ।
વિવાહવ્રતબન્ધાદિચૂડાસંસ્કારદીક્ષણમ્
યજ્ઞો ગૃહપ્રવેશાદિગોદાનાર્ચાપ્રતિષ્ઠનમ્।
પુણ્યાનિ યાનિ કર્માણિ વર્જયેદ્દક્ષિણાયને
અસઙ્ક્રાન્તં તુ યન્માસં દિવ્યે પિત્ર્યે ચ વર્જયેત્।
મલિમ્લુચમશૌચં ચ સૂર્યસઙ્ક્રાન્તિવર્જિતમ્
નૈમિત્તિકાન્ માસિ માસિ તથા સંવત્સરોત્સવાન્।
વિશેષયાગસંયુક્તાન્ સર્વસંપૂરણાદૃતે
નાન્યન્નૈમિત્તિકં કામ્યં કાર્યં માસચતુષ્ટયે।
અબીષ્ટવ્રતમાશ્રિત્ય નેતવ્યં તચ્ચતુષ્ટયમ્
ભગવદ્ભક્તિનિષ્ણાતૈઃ કાર્યં યચ્ચાપરં શ્રૃણુ।
વિષ્ણોરાયતનસ્યાગ્રે કુર્યાચ્છયનમન્દિરમ્
ષટ્કરાદાદિતો યાવચ્ચતુર્દશકરાવધિ।
સ્તમ્ભયુક્તં સુધાલિપ્તં નાનારાગૈઃ સુરઞ્જિતમ્
ઊર્ધ્વં તથા ભિત્તિગણં પૂરયેચ્ચિત્રનિર્મિતૈઃ।
બ્રહ્નરુદ્રેન્દ્રચન્દ્રાર્કબિમ્બૈશ્ચાન્યૈસ્તુ વૈ બુધૈઃ
અષ્ટયોનિગતૈર્વિપ્ર! સર્વૈશ્ચોપનતસ્થિતૈઃ।
બ્રહ્નર્ષિસિદ્ધમનુજૈર્ભક્તૈશ્ચાન્યૈસ્તથાઽસુરૈઃ
અપ્સરોભિશ્ચ વિવિધૈસ્તુવદ્બદ્ધાઞ્જલીયકૈઃ।
સમ્મુખે દેવદેવસ્ય સર્વાભરણભૂષિતૈઃ
એવં તુ શયનાગારં કૃત્વા વસ્ત્રાદિભૂષિતમ્।
બ્રહ્નસ્થાનં સમાશ્રિત્ય તસ્મિન્ કુર્યાત્તતો દ્વિજ!
એકદ્વિચતુરષ્ટાભિઃ સ્વકીયૈસ્તુ કરૈઃ સ્થલામ્।
કોણેષુ તત્સમૈર્દણ્ડૈઃ શુભૈર્યજ્ઞતરૂદ્ભવૈઃ
સુશ્લક્ષ્ણૈર્વેદિકા કાર્યા ચતુર્ભિસ્તોરણાન્વિતા।
વિતાનકં તદૂર્ધ્વે તુ મધ્યે પઙ્કજભૂષિતમ્
પ્રલમ્બિપુષ્પમાલાભિર્ઘણ્ટાચામરદર્પણૈઃ।
ભૂષયેદ્બુદ્બુદાદ્યૈશ્ચ સુવર્ણરજતોદ્ભવૈઃ
મુક્તેન્દ્રનીલવૈડૂર્યપઝરાગવિચિત્રિતૈઃ।
સિતાદિવસ્ત્રભેદેન પતાકાભિસ્તથા ધ્વજૈઃ
ખગેન્દ્રતાલમકરઋશ્યસંજ્ઞૈઃ સમુચ્છ્રિતૈઃ।
પૂર્વાદિદિક્ષુ સંયુક્તૈઃ કોણે પૂર્ણઘટૈર્યુતમ્
બીજૈર્ગન્ધૈસ્ત્વગેલાદ્યૈઃ પૂરિતૈઃ પાત્રસઞ્ચયૈઃ।
રાજદ્ભિઃ સત્ફલોપેતૈર્વિવિધૈઃ પરિતો વૃતામ્
વિચિત્રપુષ્પપ્રકરાં ચન્દનાદ્યનુલેપિતામ્।
વિચિત્રવસ્ત્રસઞ્છન્નાં કુર્યાદ્વેદિં જગદ્ગુરોઃ
ઇત્યેવં શયનાગારં સંપાદ્યાદૌ મનોહરમ્।
હેમરત્નવિચિત્રાઙ્ગં શયનં લક્ષણાન્વિતમ્
સુપર્ણતાલમકરઋશ્યૈર્દિક્સ્થૈર્વિભૂષિતમ્।
મકરાસ્યસમાયુક્તં વ્યાઘ્રાઙ્ઘ્રિસદૃશાઙ્ઘ્રિકમ્
યદ્વા ગર્ભગૃહે વિષ્ણોર્મૂલમૂર્તેસ્તુ દક્ષિણે।
શયનં કલ્પયેદ્વિપ્ર! સ્વગૃહે વાઽનુકલ્પને
એવં પુરા સમાપાદ્ય યથા વિત્તાનુરૂપતઃ।
સંગૃહ્ય સર્વસંભારાન્ દશમ્યાં દ્વિજસત્તમ!
સંકલ્પ્ય પૂર્વવિધિના પૂર્વોક્તં યાગમણ્ડપમ્।
પ્રવિશેદ્દેશિકેન્દ્રાખ્ય એકાદશ્યાં નિશામુખે
પૂર્વવત્ પૂજનં કુર્યાત્ કલશે મણ્ડલે ક્ષિતૌ।
સંપ્રવિશ્ય તતઃ પ્રાગ્વન્મૂલમૂર્તૌ તુ પૂજનમ્
કુર્યાત્ સ્નપનયોગ્યાયાં યાત્રામૂર્તાવતોઽન્યથા।
વહ્નૌ સન્તર્પયેન્મન્ત્રં સમિદ્ભિઃ સપ્તભિઃ ક્રમાત્
યાગમણ્ડપમાસાદ્ય જાગરેણ નયેન્નિશામ્।
બ્રાહ્ને મુહૂર્તે સંપ્રાપ્તે ઉત્થાય શયનાત્તતઃ
સ્નાતઃ કૃતાભિગમનો નિત્યં નિર્વર્ત્ય પૂરયેત્।
પૂર્વોક્તમણ્ડલં વિપ્ર! રજોભિર્વિવિધૈસ્તતઃ
કુમ્ભમણ્ડલયોઃ પૂર્વં સમારાધ્ય યથાક્રમમ્।
તતો નૈમિત્તિકં બિમ્બં પશ્ચિમે મણ્ડપસ્ય તુ
સંસ્થાપ્ય સંયજેત્ સમ્યગ્ભોગૈર્વ્યક્તૈઃ ક્રમોદિતૈઃ।
અષ્ટાષ્ટસંખ્યાસંખ્યાતૈર્વિવિધૈરૌપચનારિકૈઃ
સાંસ્પર્શિકૈસ્તતો બ્રહ્નન્! હૃદયઙ્ગમસંજ્ઞકૈઃ।
એવમિષ્ટ્વા તુ હોમાન્તં સવિશેષં વિધાનતઃ
ઇન્દ્રાદિલોકપાલાનાં બલિં દદ્યાદ્દ્વિજોત્તમ!।
તતો વિસૃજ્ય મન્ત્રેશં કુમ્ભમણ્ડલકુણ્ડગમ્
વિષ્વક્સેનં યજેત્ સાઙ્ગં ભોગૈર્મણ્ડલમધ્યતઃ।
તતસ્તાં ભગવદ્વ્યક્તિં પ્રાસાદાન્તઃ પ્રવેશયેત્
ઉત્સવોક્તવિધાનેન સર્વાલઙ્કારસંયુતમ્।
સંપ્રવેશ્ય પ્રેવદ્યાથ મૂલમૂર્તિં મહામતે!
અર્ઘ્યેણ ગન્ધપુષ્પાભ્યાં ધૂપેન સુશુભેન ચ।
પ્રપૂજ્યાવાહ્ય શય્યાર્થમૂર્તૌ વૈ મૂલમૂર્તિતઃ
તાં સમાનીય યાગાર્થમણ્ડપે સ્નાપયેત્ ક્રમાત્।
અલહ્કૃતામલઙ્કારૈર્નૂ પુરાન્તૈઃ સમુજ્જ્વલૈઃ
શ્રીખણ્ડશશિબાહ્લીકવિલિપ્તાં પુષ્પવેષ્ટિતામ્।
પ્રાવૃતાં નેત્રવસ્ત્રેણ મૃષ્ટધૂપૈઃ સુધૂપિતામ્
પૂજયેદ્વિભવેનૈવ ભોગપૂગૈસ્તુ પાવનૈઃ।
યદ્વાહ્યનુમતો વિપ્ર! દેશિકો ગુરુણા મુને!
પૂર્વમેવ યજેન્મૂર્તિમેનાં સ્નપનપૂર્વકમ્।
તતો નિશામુખે પ્રાપ્તે દેશિકઃ સાધકૈઃ સહ
યાનેનાભિમતેનૈવ પ્રદક્ષિણચતુષ્ટયમ્।
પ્રાસાદં સંપરિક્રમ્ય સર્વાણ્યાવરણાનિ વા
સહ ચૈકાયનૈર્વિપ્રૈર્દ્વિજેન્દ્રૈઃ પાઞ્ચકાલિકૈઃ।
સિદ્ધાન્તનિષ્ઠૈસ્તત્કર્મનિરતૈર્ભગવન્મયૈઃ
મઙ્ગલાનિ પ્રયુઞ્જાનૈઃ પુષ્પાક્ષતકરૈર્દ્વિજ!।
કૃત્વા દ્વાર્સ્થાર્ચનં સાર્ઘ્યૈઃ પુષ્પગન્ધાનુલેપનૈઃ
"લક્ષ્મીનિવાસેશ! વિભો! ભોગપર્યઙ્કશાયન!।
મમાશુ પાપનિચયં વિઘ્નજાલં વિનાશય"
પઠન્મન્ત્રમિમં સમ્યક્ પ્રણબબ્રહ્નંસયુતમ્।
પ્રવિશેચ્છયનાગારં હૃદિ મન્ત્રમનુસ્મરન્
તતઃ શયનદેશે તુ પશ્ચિમે હેમવિષ્ટરે।
નિવેશ્ય પ્રાઙ્મુખીં મૂર્તિં, યદા ગર્ભગૃહે તદા
નિવેશ્ય દ્વારાભિમુખીં સ્વયં સમુપવિશ્ય તુ।
પઞ્ચગવ્યેન ચાભ્યુક્ષ્ય તતઃ શય્યાસ્થલં દ્વિજ!
કુઙ્કુમાગરુકર્પૂરેરુપલિપ્ય ચ ચન્દનૈઃ।
તસ્મિન્ મધ્યે શુભં કુર્યાત્ સ્વસ્તિકં સૂક્ષ્મલક્ષણમ્
શુક્લારુણૈસ્તથા પીતૈર્ધાતુભિશ્ચાસિતૈર્મુને!।
ચતુર્વિધેન રજસા કુર્યાદ્રત્નોદ્ભવેન વા
મૂર્ધોપથાનસંયુક્તં મસૂરકબરાન્વિતમ્।
ગગ્ડોપધાનસંયુક્તં ચરણાધારસંયુતમ્
જ્યોત્સ્નાવિતાનસદૃશપ્રચ્છાદનપટાન્વિતમ્।
સુધૂપિતં ચ શયનં સંસ્થાપ્ય ચ તથોપરિ
પ્રાગુત્તરશિરશ્શુભ્રં પ્રાક્છિરસ્ત્વથવા દ્વિજ!।
મૂલબિમ્બે શયનગે સ્થાપ્યં તદનુરૂપતઃ
તદ્દક્ષિણેઽથ દિગ્ભાગે દેશં સમવલમ્બ્ય વૈ।
તસ્મિન્ શુભતરે બ્રહ્નન્! શયને શશિવાસિતે
ક્ષીરોદાર્ણવમદ્યસ્થં સહસ્રફણમૌલિનમ્।
હિમકુન્દેન્દુધવલં નાગરાજં મહામતે!
પ્રણવેન સ્વનામ્ના ચ વર્ણાન્તેન સબિન્દુના।
ઘ્યાત્વાર્ચયિત્વા સ્તુત્વા ચ નમસ્કૃત્વા પ્રસાદ્ય ચ
નિવેશ્ય તસ્મિંસ્તાં મૂર્તિં કેવલાં વા શ્રિયા સહ।
સ્વબીજં મન્ત્રપૂતં (વર્ણં) તુ "ઓં લક્ષ્મીપતયે નમઃ"
સમુદીર્ય ધિયાચાર્ય અઙ્ગોપાઙ્ગક્રમેણ તુ।
દ્વાદશાક્ષરવર્ણૈસ્તુ સ્વનામપદસંયુતૈઃ
દત્વા ગન્ધાનિ માલ્યં ચ ધૂપં શવ્યાસ્થિતં પ્રભુમ્।
પૂજયેત્ પૂર્વવિધિના ભોગૈઃ સર્વૈર્યથોદિતૈઃ
તતસ્ત્વભિનવં કુણ્ડં સંસ્કૃત્યાભ્યન્તરે દ્વિજ!।
તેજસ્તસ્મિન્ સમાહૂય મન્ત્રેણાનેન વિન્યસેત્
"(ઓં) હુતાશનાગચ્છ વિભો! કુણ્ડેઽસ્મિન્ હવ્યવાહન!।
સન્નિધાનં ઘટે ચાસ્મિન્ કુરુ માસચતુષ્ટયમ્"
તતશ્ચાવાહ્ય દેવેશં તર્પયેત્ પૂર્વવત્ ક્રમાત્।
હોમં સમાપ્ય સંપૂજ્ય હ્યર્ઘ્યાદ્યેઃ સંપઠેદિદમ્
"સુપ્તે ત્વયિ જગન્નાથે જગત્ સુપ્તં ભવેદિદમ્।
પ્રબુદ્ધેદ ત્વયિ બુધ્યેત જગત્ સર્વં ચરાચરમ્"
શાયયિત્વોપરિ સિતં દુકૂલં ધૂપધૂપિતમ્।
દત્વોપરિ સમભ્યર્ચ્ય પુષ્પધૂપવિલેપનૈઃ
સર્વસત્વોપસંહારાં ચિન્તાશક્તિં ચ વિન્યસેત્।
દક્ષિણે ત્વભિમાનાક્યમૂર્તિં તુ ચમરોદ્યતામ્
(એવં જ્ઞાનનિશાં વામે તાલવૃન્તકરોદ્યતામ્।)
ઉત્તમાઙ્ગપદે નિદ્રાં કરસંવાહને રતામ્
પદારવિન્દદેશસ્થાં લાલયન્તીં કરામ્બુજૈઃ।
આદાય ચરણૌ દિવ્યૌ સાક્ષાચ્છ્રીં નિધિસંશ્રિતામ્
આનન્દં બ્રહ્નણો રૂપં તસ્યૈ દેવોઽદિદેવતા।
તદન્તઃ સ્મરણાનન્દજાતવિસ્મયલોચનામ્
સ્વનામપદમન્ત્રૈસ્તાઃ સમ્પૂજ્યાઃ પ્રણવાદિભિઃ।
રાજતી કાઞ્ચની મૂર્તિસ્તામ્રજા રીતિજાઽથવા
પૂર્વા પૂર્વા પ્રશસ્તા સ્યાચ્છયનોત્થાનકર્મણિ।
યદિ કુર્યાદ્વિપર્યાસં રાજા રાષ્ટ્રં વિનશ્યતિ
દર્ભમઞ્જરિજે કૂર્ચે સર્વાભાવે તદાઽચરેત્।
એવં હિ દેવશયનં પ્રતિષ્ઠાપ્ય દ્વિજોત્તમ!
તસ્યૈવાગ્રે સ્વયં વાચા ગૃહ્ણીયાન્નિયમાન્નરઃ।
ચતુરો વાર્ષિકાન્ માસાન્ દેવસ્યોત્થાપનાવધિ
સ્ત્રી વા નરો વા તદ્ભક્તો ધર્માર્થી સુદૃઢવ્રતઃ।
ગૃહ્ણીયાન્નિયમાનેતાન્ દન્તધાવનપૂર્વકમ્
તેષાં ફલાનિ વક્ષ્યામિ તત્કર્તૄણાં પૃથક્ પૃથક્।
મધુસ્વરો ભવેદ્વિપ્ર! પુરુષો ગુડવર્જનાત્
લભેત સન્તતિં દીર્ઘાં તૈલસેવાવિવર્જનાત્।
અભ્યહ્ગવર્જનાદ્બ્રહ્નન્! સુન્દરાઙ્ગઃ પ્રજાયતે
કટુતૈલપરિત્યાગાચ્છક્રાવાસમાવાપ્નુયાત્।
પ્રધૂકતૈલત્યાગેન સૌભાગ્યમતુલં લભેત્
પુષ્પાદિભોગત્યાગેન સ્વર્ગે વિદ્યાધરો ભવેત્।
યોગાભ્યાસી ભવેદ્યસ્તુ સ બ્રહ્નપદમાપ્નુયાત્
કસ્તૂરીકુઙ્કુમક્ષોદચન્દનાદ્યનુલેપનમ્।
યો વર્જયેત્ સ વૈરૂપ્યં દૌર્ગન્ધ્યં ન તુ વાપ્નુયાત્
તામ્બૂલવર્જનાદ્ભોગી રક્તકણ્ઠશ્ચ જાયતે।
ઘૃતત્યાગાત્ સ લાવણ્યં સર્વસ્નિગ્ધતનુર્ભવેત્
ફલત્યાગાચ્ચ મતિમાન્ વહુપુત્રશ્ચ જાયતે।
પાદાભ્યહ્ગપરિત્યાગાચ્છિરોભ્યઙ્ગવિવર્જનાત્
દીપ્તિમાન્ દીપ્તકરણઃ સાક્ષાદ્દ્રવ્યપતિર્ભવેત્।
દધિદુગ્ધતક્રનિયમાદ્ગોલોકં લભતે નરઃ
ઇન્દ્રાતિથિત્વમાપ્નોતિ સ્થાલીપાકવિવર્જનાત્।
લભતે સન્તતિં દીર્ઘામપિ પવ્કમભક્ષયન્
ભૂમૌ પ્રસ્તરશાયી ચ વિષ્ણોરનુચરો ભવેત્।
સદા મુનિઃ સદા યોગી મધુમાંસસ્ય વર્જનાત્
એવમાદિપરિત્યાગાદ્ધર્મી સ્યાદ્ધર્મનન્દનઃ।
એકાન્તરોપવાસેન બ્રહ્નલોકે મહીયતે
ધારણાન્નખરોમાણાં ગઙ્ગાસ્નાનં દિને દિને।
મૌનવ્રતી ભવેદ્યસ્તુ તસ્યાજ્ઞા તુલિતા ભવેત્
દ્વિષટ્કાક્ષરનિષ્ણાતઃ પ્રાપ્નુયાત્ પરમં પદમ્।
નમો નારાયણાયેતિ જપન્નામશતં ફલમ્
પાદાભિવન્દનાદ્વિષ્ણોર્લભેદ્ગોદાનજં ફલમ્।
વિષ્ણુપાદામ્બુસંસ્પર્શાત્ કૃતકૃત્યો ભવેન્નરઃ
વિષ્ણોરાયતને કુર્યાદુપલેપનમાર્જને।
કલ્પસ્થાયી ભવેદ્વિપ્ર! સ નરો નાત્ર સંશયઃ
પ્રદક્ષિણશતં યસ્તુ કરોતિ સ્તુતિપાઠકઃ।
હંસયુક્તવિમાનેન સ ચ વિષ્ણુપુરં વ્રજેત્
ગીતવાદ્યકરો વિષ્ણોર્ગાન્ધર્વં લોકમાપ્નુયાત્।
કૃત્વા પ્રદક્ષિણં દિવ્યં સ્થાનમપ્સરસાં વ્રજેત્
નિત્યં શાસ્ત્રવિનોદેન લોકાન્ યસ્તુ પ્રબોધયેત્।
સ વ્યાસરૂપી વિષ્ણ્વગ્રે અન્તે વિષ્ણુપુરં વ્રજેત્
પુષ્પમાલાકુલાં પૂજાં કૃત્વા વિષ્ણોઃપુરં વ્રજેત્।
પ્રાતઃસ્નાયી નરો યસ્તુ નરકં સ ન ગચ્છતિ
ભોજનં વર્જયેદ્યસ્તુ સ સ્નાનં પૌષ્કરં લભેત્।
તીર્થામ્બુના હરેઃસ્નાનાન્નિર્મલં દેહમાપ્નુયાત્
પઞ્ચગવ્યાશનાદ્વિપ્ર! ચાન્દ્રાયણફલં લભેત્।
પર્ણેષુ યો નરો ભુઙ્ક્તે કુરુક્ષેત્રફલં લભેત્
શિલાયાં ભોજનાન્નિત્યં સ્નાનં પ્રાયાગજં લભેત્।
યામદ્વયાશનત્યાગાન્ન રોગૈઃ પરિભૂયતે
એવમાદિવ્રતૈર્દેવસ્તુષ્ટિમાપ્નોતિ તોષિતઃ।
યસ્મિન્ દેશે તુ તદ્ભક્તો યો માસાંશ્ચતુરઃ ક્ષિપેત્
વ્રતૈરનેકૈર્નિયમૈર્મહદ્ભિઃ શ્રેષ્ઠમાનસઃ।
કલ્પસ્થાયી વિષ્ણુલોકે સંવસેન્નાત્ર સંશયઃ
ચતુરો વાર્ષિકાન્ માસાન્નિયમો યેન યત્કૃતે।
કથયિત્વા દ્વિજેન્દ્રેભ્યો ભુક્તેભ્યસ્તં સ દક્ષિણામ્
દત્વા વિસર્જયેદ્વિપ્રાંસ્તતો ભુઞ્જીત ચ સ્વયમ્।
યન્નક્તં ચતુરો માસાન્ પ્રવૃત્તિં તસ્ય વાઽચરેત્
એવં ય આચરેદ્વિદ્વાન્ સોઽનન્તં ધર્મમાપ્નુયાત્।
યસ્ય વિષ્ણોઃ સમાપ્યેત ચાતુર્માસ્યવ્રતં દ્વિજ!
સ ભવેત્ કૃતકૃત્યસ્તુ ન પુનર્માનુષો ભવેત્।
તદન્તે જન્મ ચાસાદ્ય શુચીનાં શ્રીમતા ગૃહે
શાસ્ત્રમેકાયનં જ્ઞાત્વા સમ્યક્ કૃત્વા તદુદ્ભવમ્।
ત્રયોદશવિધં કર્મ ભગવન્તં સમાપ્નુયાત્
એવં સંકલ્પ્ય નિયમાનન્યાન્ વૈ શાસ્ત્રચોદિતાન્।
કાર્યાત્ર પ્રત્યહં પૂજા માર્જનં ચોપલેપનમ્
મૃદા ધાતુવિકારૈર્વા સુગન્ધૈશ્ચન્દનાદિકૈઃ।
પ્રદાનં ધૂપદીપાનાં વ્યજનેનાનિલોત્થિતિઃ
શશિચન્દનસંમિશ્રં શીતલોદકસત્ ક્રિયા।
કદલીફલકલ્હારૈઃ પઝોત્પલવિમિશ્રિતૈઃ
સ્વેદશાન્તિં સમાપાદ્ય પૌનઃ પુન્યેન પૂજનમ્।
વેણુવીણાસમોપેતાં ગીતિં ચ મધુરસ્વનામ્
એવં માસદ્વયે યાતે યાતે મેઘરવેઽમ્બરાત્।
બ્રહ્નન્! ભાદ્રપદે માસિ દ્વાદશ્યાં હિ નિશામુખે
ઈષત્ પ્રબોધમાશ્રિત્ય દેવદેવો હ્યધોક્ષજઃ।
સ્થિત્યર્થમમરાણાં ચ પરિવર્તનમાચરેત્
દક્ષિણેનાઙ્ગસઙ્ગેન ત્યક્ત્વા ચોત્તાનશાયિનીમ્।
યોગનિદ્રાં સમાશ્રિત્ય પ્રકુર્વન્ પ્રભવાપ્યયૌ
વાયુચક્રાન્તરસ્થસ્ય જગદ્બીજચયસ્ય ચ।
મુખેન્દુમણ્ડલાચ્ચાથ અપોહ્યાચ્છાદનામ્બરમ્
આસ્તે ચાશ્વયુજે ચૈવ દ્વાદશ્યાં પરમેશ્વરઃ।
સન્ત્યજ્ય શયનં દિવ્યં નિશાયાં કાર્તિકસ્ય તુ
ઉત્થાયામરનાથસ્તુ સમાક્રમ્ય પતત્રિરાટ્।
નિશ્શેષભુવનગ્રામવીધીનાં દોષશાન્તયે
વિચરત્યપ્રમેયાત્મા નન્દયંસ્તુ સુરાદિકાન્।
સંહર્ષયન્ જગત્યસ્મિન્ સુકૃતાં ધર્મપદ્ધતિમ્
એવં ભક્તજનૈઃ કાર્યં તસ્ય તચ્ચેષ્ટિતં મહત્।
વિવિધૈરુત્સવૈર્દાનૈર્જપજાગરણસ્તવૈઃ
નૃત્તગીતસમોપેતૈર્વિલાસૈર્હાસ્યસંયુતૈઃ।
ક્રીડમાનૈઃ સુમનસૈઃ પ્રયતૈઃ પ્રણતૈર્વિભોઃ
એકદેશસ્થિતૈર્વિપ્ર! અનનય્મનસૈઃ સદા।
વિશેષયાગપૂર્વં તુ પરિવર્તનમાચરેત્
તદ્વત્ પ્રભાતવેલાયામાસનં ચ વિધીયતે।
પ્રબોધનં તતઃ કુર્યાચ્છયનસ્થસ્ય વૈ વિભોઃ
દ્વાદશ્યાં શુક્લપક્ષસ્ય કાર્તિકે માસિ વૈ દ્વિજ!।
દશમ્યાં વિધિવત્ કૃત્વા સંકલ્પં પૂર્વવદ્બુધઃ
નિમન્ત્રણં દ્વિજાતીનામેકાદશ્યાં તથૈવ ચ।
પૂર્વવતે પૂજનં કૃત્વા ચતુઃસ્થાનસ્થિતસ્ય વૈ
રાત્રૌ પ્રજાગરં કુર્યાત્ સહાયૈઃ સહ દેશિકઃ।
પુણ્યાખ્યાનકથાભિસ્તુ સ્તોત્રપૂર્વૈસ્તુ ગીતકૈઃ
સવાદ્યૈર્મધુરૈર્નૃત્તૈરપહાસૈસ્તુ હર્ષદૈઃ।
જયશબ્દૈર્નમસ્કારૈઃ કરતાલસમન્વિતૈઃ
સોપવાસઃ શુચિઃ સ્નાત્વા સમારાધ્ય પરં પ્રભુમ્।
ભોગૈઃ ષડ્રસપૂર્ણૈસ્તુ સુપૂર્ણૈરૌપચારિકૈઃ
અર્ઘ્યૈર્વિલેપનૈર્માલ્યૈર્મૃષ્ટધૂપસમન્વિતૈઃ।
બ્રાહ્ને મુહૂર્તે દ્વાદશ્યાં મન્ત્રમૂર્તિં પ્રબોધયેત્
"પ્રબુદ્ધ! ત્વં જગન્નાથ! પ્રબુદ્ધ! પરમેશ્વર!।
પ્રબુદ્ધ! પુણ્ડરીકાક્ષ! ભક્તાનામનુકમ્પયા
ત્વયિ પ્રબુદ્ધે દેવેશ! તવાગ્રે પરમેશ્વર!।
લૌકિકાનીહ યજ્ઞાનિ તાનિ નિર્વર્તયામ્યહમ્
અગ્રતઃ સર્વયજ્ઞાનાં ત્વં પ્રભુર્નામતઃ સદા।
નાપરેષુ જગન્નાથ! પૂજિતેષુ સુરેષુ ચ
મયિ યજ્ઞસમાપ્તિઃ સ્યાત્ ત્વયિ સન્તર્પિતેઽનલે।
સર્વે દેવાનલમુખાઃ સ ચાગ્નિસ્ત્વન્મુખે કૃતઃ । 140 ॥
બ્રહ્ના સ્વયં બ્રહ્નલોકે સ્વર્ગે સ્વર્ગનિવાસિનઃ।
સાત્વિકા માનુષે લોકે નાગાદ્યાશ્ચ રસાતલે
ત્વયિ પ્રબોધયન્ત્યેતે સ્વાર્થસંસિદ્ધયે સદા।
ત્યજ યોગમયીં નિદ્રાં કૃપાં કુરુ સનાતન!"
`બોધશ્ચ મામનિર્બોધઽ ઇતિ મન્ત્રમુદાહરન્।
`ઉત્તિષ્ઠ બ્રહ્નણસ્પતે ઉદુત્યં જાતવેદસમ્ઽ
`ઇદં વિષ્ણુર્વિચક્રમે ત્રેધા નિદધે પદમ્।ઽ
`સમૂઢમસ્ય પાઁ સુરે સ્વાહાઽ
જિતંતેનોચ્ચયા વાચા સમસ્તવ્યસ્તયોગતઃ।
શઙ્ખધ્વનિસમોપેતૈઃ દુન્દુભીપટહસ્વનૈઃ
વન્દિબૃન્દોત્થિતોચ્ચાભિર્નાનાવાગ્ભિર્મહામતે!।
મહાજયજયારાવૈઃ પુનઃપુનરુદીરિતૈઃ
પ્રવોધલક્ષણૈઃ સ્તોત્રૈરુત્થાપ્ય શયનાત્તતઃ।
અર્ઘ્યગન્ધાદિનાભ્યર્ચ્ય પ્રવિશેદ્યાગમણ્ડપમ્
સંપૂર્યાભિમતં રાગૈર્મણ્ડલં ચાધિવાસિતમ્।
કુમ્ભમણ્ડલયોઃ પૂર્વં પૂજાં કૃત્વા વિધાનતઃ
પશ્ચાદુત્સવમૂર્તિં ચ યજેન્મણ્ડલપશ્ચિમે।
મહાસ્નપનપૂર્વૈસ્તુ ભોગૈઃ પૂર્ણૈર્યથોચિતૈઃ
હોમં તુ વિધિવત્ કૃત્વા તોષયેત્ પરિતો દ્વિજ!।
એકાયનીયશાખોત્થૈઃ સાક્ષાત્તત્પ્રતિપાદકૈઃ
દિવ્યૈર્બલાદિકૈર્મન્ત્રૈર્વ્યાપકૈઃ પ્રણવાન્વિતૈઃ।
ઋગ્યજુસ્સામસંભૂતૈર્મન્ત્રૈઃ સ્તોત્રૈઃ પૃથગ્વિધૈઃ
ગીતકૈર્વિવિધૈર્નૃત્તૈર્વાદ્યૈસ્તન્ત્ર્યાદિભિસ્તદા।
એવં પ્રવૃત્તે ગીતાદ્યે યાયાચ્છ્ય્યાનિકેતનમ્
પ્રબોધિતં તુ વિધિવત્ સ્નાપયેત્ પૂર્વવત્ પ્રભુમ્।
સંપૂજ્ય ચ તથા ભક્ત્યા ક્રમેણ ચ મહામુને!
મહાવિભૂતિસંભારૈઃ પુષ્પધૂપાનુલેપનૈઃ।
નૈવેદ્યૈર્વિવિધૈર્વિપ્ર! સ્તોત્રવાદિત્રપૂર્વકૈઃ
અગ્નૌ સન્તર્પયેત્ પશ્ચાત્ સવિશેષં યથાવિધિ।
પશ્ચાદુત્સવમૂર્તિં તાં પૂજિતાં યાગમણ્ડપાત્
સમાનીય રથાદ્યેષુ યાનેત્વભિમતેર્ચિતે।
સ્થાપ્ય પ્રાસાદપૂર્વં વા ભ્રામયેદ્ગ્રામપૂર્વકમ્
વક્રાધિષ્ઠાનપૂર્વં વા સંસ્થાપ્ય ભ્રામયેદ્દ્વિજ!।
ગણિકા ભગવદ્ભક્તૈઃ સહ નાગરિકૈર્જનૈઃ
પરિવ્રાડ્બ્રહ્નચારિભિઃ જપસ્તુતિપરાયણૈઃ।
દ્વિજેન્દ્રપ્રમુખૈર્વૃત્તસંયુક્તૈસ્તત્પરાયણૈઃ
શ્વેતામ્બરધરૈઃ સર્વૈર્ધ્વજોત્તરકરૈઃ શુભૈઃ।
વાલવ્યજનહસ્તૈશ્ચ પતાકોદ્યતપાણિભિઃ
પઝોત્પલકરૈશ્ચાન્યૈર્દ્વિજૈર્વેત્રલતાકરૈઃ।
લાજસિદ્ધાર્થકકરૈરન્યૈરક્ષતપાણિભિઃ
સુસુગન્ધતયાચ્છિન્નધૂપપાત્રકરૈસ્તથા।
ફલપુષ્પકરૈશ્ચાન્યૈસ્તથા પૂર્ણઘટોદ્યતૈઃ
અન્યૈઃ કલશહસ્તૈશ્ચ ગદાચક્રધરૈઃ સદા।
શઙ્ખાતપત્રહસ્તૈશ્ચ દણ્ડલાઙ્ગલધારિભિઃ
ઋઙ્ભન્ત્રોદ્ધોષણપરૈર્જપસ્તુતિપરૈસ્તથા।
પ્રયત્નાદ્દેવતાસીભિર્નૃત્તગીતાદિ ચોત્સવમ્
કારયેત્ સર્વતો વીથીર્વાદ્યૈરન્યૈઃ પૃથગ્વિધૈઃ।
પ્રદહેત્ સુરભિં ધૂપં પૃથક્ સાજ્યં ચ ગુગ્ગુલુમ્
અર્થિનશ્ચાર્થનિચયૈસ્તર્પણીયાશ્ચ શક્તિતઃ।
દેવીયબ્રહ્નયાનસ્ય ભ્રમમાણસ્ય વૈ દ્વિજ!
અલ્પમાત્રં તુ યો દદ્યાત્ પઞ્ચકાલપરાયણે।
દાનં સહસ્રગુણિતં વિસ્તારં યાતિ તત્ર તત્
પુષ્પમૂલાદિનૈવેદ્યૈઃ ફલમૂલૈર્ધનૈસ્તથા।
બ્રહ્નયાનગતં દેવં યઃ પૂજયતિ ભક્તિતઃ
તદ્દાનં લક્ષગુણિતં વિસ્તારં નાત્ર સંશયઃ।
સર્ષપાક્ષતપુષ્પાણિ અગ્રતઃ પૃષ્ઠતો વિભોઃ
ક્ષેપ્તવ્યાનિ દ્વિજશ્રેષ્ઠ! ઊર્ધ્વે ચ કકુબષ્ટકે।
એવં વિધં બ્રહ્નરથં વેષ્ણવં વિઘ્નનાશનમ્
ગ્રામે પુરે વા નગરે ભ્રામ્યતે યત્ર કુત્નચિત્।
વિપાપોઽસૌ ભવેદ્દેશો ન દુર્ભિક્ષભયં ભવેત્
નાકાલમૃત્યુના કિઞ્ચિત્ પ્રાપ્યતે વિધિના તથા।
ઈતયોપદ્રવાદ્યાશ્ચ પર્સમં યાન્તિ સર્વદા
નશ્યન્તિ તસ્કરાસ્તત્ર નાધર્મઃ સંપ્રવર્તતે।
ધર્મયુક્તો ભવેદ્રાજા જના ધર્મપરાસ્તથા
ભવન્તિ સુખિનઃ સર્વે દુઃખશોકવિવર્જિતાઃ।
એવં પ્રદક્ષિણીકૃત્ય ક્ષિપ્ત્વા પુષ્પાઞ્જલિં તતઃ
અવતાર્ય રથાન્મન્ત્રં ચક્રાધિષ્ઠાનપૂર્વકમ્।
યષ્ટવ્યમર્ઘ્યગન્ધાદ્યૈર્મુદ્રાં બદ્ધ્વા જપેત્તતઃ
તર્પણીયમથાજ્યાદ્યૈર્દદ્યાત્ પૂર્ણાહુતિં શુભામ્।
અર્ઘ્યધૂપપ્રધાનાદ્યૈઃ ક્ષમયેત્ પુરુષોત્તમમ્
તતો યાગગૃહં નીત્વા પ્રણિપત્ય મુહુર્મુહુઃ।
તતઃ શયનમૂર્તેસ્તુ ગત્વૈવં સન્નિધિં ગુરુઃ
ચતુઃ પ્રદક્ષિણીકૃત્ય અષ્ટાઙ્ગેન નમેત્ ક્ષિતૌ।
તોષયિત્વા જગન્નાથં બ્રહ્નયાનાદિષુ દ્વિજ!
સંસ્થાપ્ય ભ્રામયેદ્ભક્ત્યા પ્રાસાદં સામ્પ્રતં ક્રમાત્।
પ્રવિશ્ય ગર્ભગેહં તુ દ્વારદેશે સ્થિતઃ પ્રભુમ્
અર્ઘ્યપાદ્યાદિભિઃ પૂજ્ય નિનયેદન્તરં તતઃ।
મૂલમૂર્તિં પ્રણમ્યાથ અર્ઘ્યગન્ધાદિભિર્યજેત્
વિસર્જયેત્તુ તન્મૂર્તૌ મન્ત્રં શયનમૂર્તિગમ્।
પશ્ચાદુત્સવમૂર્તિં તાં પૂજિતાં યાગમણ્ડપાત્
પ્રદક્ષિણક્રમેણઐવ ગર્ભગેહં પ્રવેશયેત્।
મૂલમૂર્તિગતં દેવમર્ઘ્યાદ્યૈઃ સંપ્રપૂજ્ય ચ
સ્તુત્વા વિજ્ઞાપ્ય તદ્ભૂયો ગુણાતીતમધોક્ષજમ્।
"અનેનોત્સવયોગેન યાગપૂજાદિકેન ચ
નિર્વર્તિતેન ભગવંસ્ત્વં મમ પ્રીયતામિતિ।"
તતો વિસર્જયિત્વા તુ કુમ્ભમણ્ડલમધ્યગમ્
કૃત્વા યાગં ગણેશસ્ય કુર્યાત્તસ્ય વિસર્જનમ્।
અનુકલ્પે તુ દેવસ્ય પરિભ્રમણકર્મણઃ
પ્રાગેવ દેવદેવેશં કુમ્ણમણ્ડલકુણ્ડગમ્।
વિસર્જયિત્વા તત્પશ્ચાત્ પરિભ્રમણમાચરેત્
યદ્વા વિઘ્નેશયાગં ચ તથૈવ તુ સમાચરેત્।
પ્રાગેવ મુખ્યકાલે તુ કૃત્વા શયનગં વિભુમ્
તતો વિસર્જયેદ્દેવં કુમ્ભમણ્ડલકુણ્ડગમ્।
યાનપાત્રં તથા ચ્છ્ત્રં પ્રતિપાદ્ય સદક્ષિણમ્
શયનં સ્વગુરોર્વિપ્ર! દ્વિજાનાં તદસન્નિધૌ।
દેવદેવસ્ય દેવસ્ય મૂલમૂર્તિગતસ્ય ચ
કૃત્વા જાનુદ્વયં ભૂમૌ બદ્ધાઞ્જલિરિદં પઠેત્।
"દેવ! સર્વેશ્વરાનાદે! કર્મણાનેન ચાખિલામ્
શુભાં ગતિં જનો યાતુ પ્રીતિં ચ પરમાં ભજ।"
ઇતિ વિજ્ઞાપ્ય દેવસ્ય બાહ્નણાન્ પ્રીણયેત્તતઃ
વિવિધૈરન્નપાનાદ્યૈર્યથાશક્તિ દ્વિજોત્તમ!।
બન્ધુભૃત્યસમોપેતમનુયાગમથાચરેત્
અનેન વિધિના કુર્યાચ્છયનસ્થસ્ય બોધનમ્।
યદા તુ મૂલમૂર્તૌ તુ ચતુઃસ્થાનાર્ચનં ભવેત્
તદાપ્યુત્સવમૂર્તૌ સ્યાત્ પૂજિતાયાં તદુત્સવમ્।
કુર્યાચ્છયનમૂર્તૌ ચ શયનં શાસ્ત્રકોવિદઃ
યાત્રાવ્યક્તેરભાવે તુ મૂલબિમ્બેઽર્ચનં ભવેત્।
તદા સ્નપનબિમ્બે તુ તદીયસ્નપનં ભવેત્
તદા શયનમૂર્તૌ સ્યાદુત્વો દ્વિજસત્તમ!।
તદભાવે તુ તત્ કર્મ દર્ભમઞ્ચરિજે હિતમ્
વિષ્ટરે વિષ્ટરં કલ્પ્ય રક્ષાર્થં કિઞ્ચિદૂનતઃ।
તદા મન્ત્રેશકુમ્ભેસ્યાચ્છસ્ત્રકુમ્ભે તદુત્સવમ્
અથવા ચક્રરાજસ્ય વિષ્ટરે વા સમાચરેત્।
અભાવે સ્નપનવ્યક્તેર્દર્પણે સ્નપનં ભવેત્
તદભાવે નિવેદ્યૈવ પ્રક્ષિપેત્ કલશાન્ ક્રમાત્।
ઇત્યેવમુક્તં દેવસ્ય શયનં ચ પ્રબોધનમ્
યદુક્તમેવામખિલં યથાકાલમસંભવાત્।
અસ્વાતન્ત્ર્યાદસામર્થ્યાદ્વિત્તાભાવાત્તુ વા દ્વિજ!
દ્રાદશીષ્વખિલાસ્વેવં કુર્યાત્ સંવત્સરાન્તરે।
પરીતે તુ શયાનાં તુ ચાતુર્માસ્યે તુ સંયમે
ભક્તૈર્નિર્વહણીયં તુ તુલાભોગાવસાનકમ્।
પૂર્વોક્તવિધિના શય્યાં યો વિષ્ણોઃ પરિકલ્પયેત્
સોઽચિરાલ્લભતે લક્ષ્મીં સૌભાગ્યમતુલં તથા।
પુત્રદારકુટુમ્બેષુ કદાચિત્ કેનચિત્ સહ
વિયોગં નાપ્નુયાત્ કિઞ્ચિદ્યોષિદ્વા પુરુષસ્તથા।
અતુલં પુણ્યમાપ્નોતિ દીર્ઘમાયુશ્ચ વિન્દતિ
રોગાચ્ચ મુચ્યતે રોગી ભીતો મુચ્યેત વૈ ભયાત્।
અજય્યઃ સર્વશત્રૂણાં પૂજ્ય સર્વજનસ્ય ચ
ભુક્ત્વા ભોગાંસ્તુ વિવિધાન્ વિષ્ણુલોકે મહીયતે।
શેષશય્યાગતં વિષ્ણું યઃ પૂજયતિ ભક્તિતઃ
વિભવેનાથ ભક્ત્યા વા તસ્ય તુપ્યતિ કેશવઃ।
તસ્મિન્ કાલે તુ યે કિચિત્તત્ર તિષ્ઠન્તિ માનવાઃ
યાતિ પાપં ક્ષયં તેષામન્તે સ્વર્ગં વ્રજન્તિ ચ।
ઇદં શય્યાવિધાનં તુ શ્રૃણુયાદ્યસ્તુ વૈષ્ણવઃ
ત્રિવિધસ્ય તુ પાપસ્ય ક્ષયસ્તસ્ય તુ વૈ ક્ષણાત્।
અનેન વિધિના યસ્તુ કુર્યાદ્વિષ્ણોઃ પ્રબોધનમ્
સકામાનખિલાન્ પ્રાપ્ય દીર્ઘમાયુશ્ચ વિન્દતિ।
વિધિનાનેન યઃ કુર્યાત્ પ્રતિસંવત્સરં દ્વિજ!
પ્રબોધનં તુ દેવસ્ય સ વૈ જન્મનિ જન્મનિ।
સુખપ્રબુદ્ધો ભવતિ સર્વદોષવિવર્જિતઃ
સર્વેષાં બાન્ધવાદીનાં વન્દનીયસ્ત્વસૌ નરઃ।
વિષ્ણોર્ભક્તિપરો બ્રહ્નન્! સ ગચ્છેદ્વૈષ્ણવં પદમ્
દુગ્ધાબ્ધિભોગિશયને ભગવાનનતો
યસ્મિન્ દિને સ્વપિતિ વાથ વિબુધ્યતે વા।
તસ્મિન્નનન્યમનસામુપવાસભાજાં
પુંસાં દદાતિ સુગતિં ગરુડાંસસંસ્થઃ
ઇતિ શ્રીપાઞ્ચરાત્રે પારમેશ્વરસંહિતાયાં ક્રિયાકાણ્ડે ખાપશયનોત્થાપનોત્સવબિધિર્નામ ત્રયોદશોઽધ્યાયઃ ॥
*****************
મૂળ પાઠ: parameśvarasaṃhitā · Sanskrit Wikisource contributors · Sanskrit Wikisource · CC BY-SA 4.0