પરમપુરુષસંહિતા · અધ્યાય 9

શ્રીપોંચ રાત્રાગમાંતર્ગત શ્રીપરમપુરુષ સંહિતા
શ્રીજયંત્યાદ્યુત્સવ નિર્ણયવિધિઃ
નવમોધ્યાયઃ
શ્રીજયંત્યાદ્યુત્સવ કાલ નિર્ણય વિષયે ઋષિ પ્રશ્નઃ
ઋષયઃ
શ્લો॥ ભગવન્ (સંયમિશ્રેષ્ઠ)મુનિશાર્દૂલ જગન્મંગળ દાયકા।
શ્રીજયંત્યુત્સવાદીનાં નિર્ણયંકધમીરિતં

વદસ્વ નોમહાભાગ યદિતેવિદ્યતેકૃપા।
નારદ પ્રતિવયનં
શ્રીનારદઃ
શૄયતાં (મદ્યમુનયો)નંયમિશ્રેષ્ઠયદુષ્માભિરવેક્ષિતં

શ્રીયંત્યુત્સવાદીનાં નિર્ણયંનક્ષ્યતેધુના।
શ્રીરામ નવમી
ચૈત્રમાસેસિતેપક્ષે નવમ્યાંચ પુનર્વસૌ

મેષસંક્રમ યુક્તાયાં મધ્યાહ્ણ૆કર્કટેતધા।
રામચંપ્રો હરિસ્સાક્ષા દાવિરાસીજ્જગત્પતિ

તસ્માત્પુનર્વસૂયુક્તા મયુક્તાં વાતધૈવચ।
મેષસંક્રમણોપેતા મયુતાં મપિભૂસુરાઃ

ચૈત્રશુક્લાષ્ટમીવિદ્ધા રહિતાં કલયાપિચ।
પરવેધાયુતાંવાપિ નવમીદિવ સંપુરા

વિનિશ્ચિત્યતુતસ્મિન્ વૈસીતારામં જગત્પતિં।
વિઘેષોત્સવસુસ્નાન પૂજાભોગાદિ કૈશ્શુભૈ

લોકકલ્યાણહેત્વર્થં પ્રત્યબ્દં પરિતોષયેત્।
શ્રીનૃસિંહજયંતી
વૈશાખેમાસિ શુક્લાયાં ચતુર્દશ્યાં(દ્વિજોત્તમાઃ) મુનીશ્વરાઃ।
પૂર્વવેધાદિકંહિત્વા પરવેધા યુતામપિ

શુદ્ધાંચ તુર્દશીંવીક્ષ્ય મુહૂર્તં વાકલાપિવા।
તસ્મિ(તુવાસરે દેવં)ન્નેવદિનેશૌરિં નૃહરિં સમ્યગર્ચયેત્

તજ્જયંતીતિ વિખ્યાતો નૃસિંહસ્ય જગત્પતેઃ।
દધ્યોદનગુડાન્નાદ્યૈશ્શીતલૈશ્ચ જગત્પતિં

સંતર્પ્ય સર્વદાલોકે સુખંસૌખ્યં લભેન્નરાઃ।
વિશેષસ્નાનપૂર્વાદીન્ યધાશાસ્ત્રં પ્રકલ્પયેત્

યઃકરોતિ નરોમોહાત્કામવિદ્ધાંચ તુર્દશીં।
ધનાપતૈર્વિયુજ્યેત તસ્માત્તાં પરિવર્જયેત્

તધૈવસ્વાતીયુક્તાંવા વૃષભેનતુ સંયુતાં।
મધુમાસચતુર્દશ્યા રહિતાંદિવ સંત્યજેત્

શ્રીકૃષ્ણજયંતી
અધાતસ્સંપ્રવક્ષ્યામિ શ્રીકૃષ્ણસ્ય જગદ્ગુરોઃ।
જન્માષ્ટમીજયંત્યોર્વૈનિર્ણયં(મુનિસત્તમાઃ)વિબુધોત્તમાઃ

શ્રીવૈષ્ણવેષુયેકુર્યુઃંકામ્યંકર્મ ધરાતલે।
તેષાંજન્માષ્ટમી(ભૂયાત્)પ્રોક્તાતદન્યેષાંમહાત્મનાં

નિષ્કામકર્મ નિરતાં (વૈષ્ણવાનાં)પ્રસન્નાનાં વિશેષતઃ।
શ્રીજયંતીતિવિખ્યાતો ભુક્તિમુક્તિ ફલપ્રદા

નભોમાસ્ય સિતેપક્ષે સિંહસંક્ર મસંયુતે!
સૌમ્યવારેચરોહિણ્યા મષ્ટમ્યા મર્ધરાત્રતઃ

દેવકીનંદનશ્શૌરિ શ્શ્રીકૃષ્ણસ્સમ જાયત।
તસ્માત્પ્રત્યબ્દ મેતસ્મિન્ દિવસે પુરુષોત્તમં

નાનાવિધોપહારાદ્યૈર્વિવિધૈરુપચારકૈઃ।
વિશેષૈરુત્સવૈશ્ચૈવ તોષયેદ્વિ બુધોત્તમાઃ

નભોમાસ્યદિ વાનસ્યાત્સિંહસંક્રમ(ણંબુધા)સંભવં।
સિંહભાદ્ર પદેકુર્યાદુત્સવં સંયમીશ્વરાઃ

સપ્તમીવિદ્ધયાયુક્તા મષ્ટમીંચ તથૈવચ।
કૃત્તિકાવેધા સહિતાં રોહિણીં ચવિસર્જયેત્

સપ્તમીવેધારહિત શુદ્ધાષ્ટમ્યામપિદ્વિજાઃ।
રોહિણીયદિ નસ્યાત્તુ તદાવૈમૃગશીર્ષયા

સંયુતામપિતસ્મીન્‌ વૈહર૆ઃકુર્યાન્મ હોત્સવં।
અષ્ટમીપૂર્વગાતારાયદિચેત્સં યમીશ્વરાઃ

તાં વિસર્જ્યાષ્ટમીંશુદ્ધા મુત્સવાર્ધં(પરિગ્રહેત્)પ્રકલ્પયેત્।
યદાષ્ટમીરોહિણીચ દ્વયં વેધાદિ દૂષિતં

તદામૃગેણ સંયુક્ત નવમ્યા મુત્સવંચરેત્।
યદાનવમ્યામપિચ રોહિણી દૂષિતં ભવેત્

મૃગેણચ દશમ્યાંવૈ કુર્યાદે તન્મહોત્સવં।
એકસ્મિન્ સિંહમાસેતુ યદાઋક્ષદ્વયંભવેત્

પ્રધમંતુ પરિત્યજ્ય પરતોત્સવ માચરેત્।
યદાદ્વિ તીયઋક્ષંતુ સંક્રમેણચ દૂષિતં

તદાતુપ્રધમંઋક્ષ મત્સનાર્ધં વિધીયતે।
એકસ્મિન્ સિંહમાસેચ (યદાઋક્ષદ્વયંભવેત્) નક્ષત્રદ્વય સંભવં

શ્રીજયંતીયોગ નિરૂપણં
અષ્ટમીરોહિણીયોગં નવમીરોહિણીતધા।
દશમીરોહિણીચૈવ મૃગયુક્તાષ્ટમીતધા

નવમી મૃગશીર્ષાચ દશમી મૃગસંયુતા।
યોગાનેતાન્ સમાલોક્યતદનુ(ર્મુનિસત્તમાઃ)દ્વિજ પુંગવાઃ

વિશેષ યોગદિવસે કુર્યાદે તન્મહોત્સવં।
યદિતદ્યોગ કાલંચ દ્વિવારંલભતે(તદા)દ્વિજાઃ

એકસ્મિન્ સિંહમાસેતુ પૂર્વંહિત્વા પરંચરેત્।
ઋક્ષપ્રધાન નિષ્કામ કર્માચરણ દીક્ષિતાં

પ્રપન્નાનાં જયંતી સ્યાદ્યેવં શાસ્ત્રોક્તવર્ત્મના।
કામ્યકર્મ પરાણાંતુ વૈષ્ણવાનાં (ધરાતલે)તુભૂતલે

શ્રીજન્માષ્ટમી નિરૂપણંચ
જન્માષ્ટમી નિર્ણયં(તુ,)ચ વક્ષ્યામ્ય દ્યમુનીશ્વરાઃ।
અષ્ટમીરોહિણીચૈવ મૃગેણસહિતાષ્ટમી

રોહિણી નવમીચૈવ મૃગેણ નવમીતધા।
રોહિણી દશમીચૈવ મૃગેણ દશમી તધા

યોગાનેતાન્ તુસંવીક્ષ્ય વિદ્ધાદોષ વિવર્જિતાન્।
તેષુ પૂર્વોત્તરં ભેદં ક્રમેણ ચવિનિશ્ચયેત્

ઉત્સવાચરણેશ્રેષ્ઠ તરંયોગં યદાદ્વિજાઃ।
દ્વિવારં લભતેતત્ર પૂર્વંત્યક્ત્વાપરંગૃહેત્

પૂર્વવિદ્ધાયુતાયાંચ અષ્ટમ્યાં સંયમીશ્વરાઃ।
સૌમ્યવાસરયોગેન કુર્યાદેતન્મહોત્સવં

શ્રીકૃષ્ણજન્મોત્સવં અર્ધરાત્રાવેનકર્તવ્યં એતદુત્સવ વિષેષ નિરૂપણં
કૃષ્ણ જન્મોત્સવંચૈવં પ્રત્યબ્દંચ સમાચરેત્।
અર્ધ રાત્રૌતુ સર્વેપિ કુર્યાદેતન્મહોત્સવ

દેવાલયે વિશેષંસ્યાદ્ગ્રુહ૆સામાન્ય મુચ્યતે।
યસ્માત્તુ વાસુદેવસ્યા ત્સ્વયંસાક્ષાજ્જગદ્ગુરુઃ

ચરમાર્ધ પ્રદાતાચ તસ્માત્તસ્ય(જગત્પતેઃ જન્મોત્સવંતુ સર્વૈશ્ચવૈષ્ણવૈઃ કાર્યમુત્તમં)તુજન્મનિ।
સર્વૈશ્ચ વૈષ્ણવૈર્લોકે કાર્યમે તન્મહોત્સવં

રાત્રાવેદપારણં કર્તવ્યં
ઉપોષ્ય દિવસેત્વસ્મિન્ રાત્રૌ(પારણ માચરેત્)કુર્યાત્તુપારણં।
જન્મોત્સવાનંતરંહિ દેવદેવસ્યશ્ઙાર્ગિણઃ

પારણેસ્મિન્નકાલાદિ શંકાત્યાજ્યાભ વેત્સદા।
એતદુત્સવનકર્તવ્યે પ્રત્યવાયઃ
યોનકુર્યાદિદંકૃષ્ણ જન્મોત્સવ માદરાત્

ગુરુદ્રોહી દૈવદ્રોહી સ્વામિદ્રોહીચ સોભવેત્।
તત્કૃતે નાન્યકાર્યેણ યેવકેનાપિભૂતલે

તદ્વત્સરાવધિસ્તસ્ય શ્રેયસ્તુનકદાભવેત્।
શ્રાર્ધાદિક સંભવે કર્તવ્ય વિધિઃ
એતસ્મિન્ દિવસેયસ્ય પિતૃશ્રાર્ધાદિકં ભવેત્

પૂર્વાહ્ણેવાપરાહ્ણેવાકૃત્વા ચૈતન્મહોત્સવં।
ભગવન્નિવેદિતાન્નાદ્યૈસ્સ્વપિતૄન્‌ચાપિતોષયેત્

માસાદિક પર્યંત મહોત્સવ કરણં
શ્રીજન્મદિનમારભ્ય માસંવાપક્ષ મેવવા।
એકાદશ નવાહંવા પંચાહંત્ય્ર હંતુવા

યધાવિભવવિસ્તારૈઃ કુર્યાદે તન્મહોત્સવં।
શ્રીકૃષ્ણ લીલાનટનૈઃ તસ્યસંકીર્તનૈ (સ્સહ)સ્તધા

પ્રત્યહંગ્રામોત્સવા દ્યૈસ્તધાચાન્યૈશ્ચવૈભવઃ।
આછંડાલાન્નદાનૈશ્ચ મહાભોગૈશ્શ્રિયઃપતેઃ

કુર્યાજ્જન્મોત્સવંચૈત ત્પ્રત્યબ્દંચ બુધોત્તમા।
યસ્મિન્ દેશેસ્ત્વિ દંશૌરે રુત્સવંનભવેદ્ભુવિ

તસ્મિન્ દેશેસ્ત્વનાવૃષ્ટિર્નિશ્ચયં મુનિપુંગવાઃ।
શીદેવ્યુત્સવ કધનં
અધાતસ્સં પ્રવક્ષ્યામિ શ્રીદેવ્યુત્સવ નિર્ણયં

અશ્વિનસ્ય સિતેપક્ષે નવમ્યાં તુમહોત્સવં।
વીરલક્ષ્મ્યાસ્તુ કર્તવ્યં પ્રત્યબ્દંચ (મુનીશ્વરાઃ (સર્વસિદ્ધિદં)ધરાતલે

એતદુત્સવાધિક્યતા નિરૂપણં
યસ્માદ્યેષાજ નન્માતા પુરુષાકાર રૂપિણી।
તસ્માત્તસ્યાસ્તુ સંપ્રીત્યૈ કર્તવ્ય મિદમુત્સવં

સર્વેષ્વન્યે ષૂત્સવેષુ લોકેમુખ્યતરં ભવેત્।
તસ્માત્સર્વૈઃ પ્રપન્નૈશ્ચ દેવાગારે ગૃહેપિચ

નિર્મલેનૈવ ભક્ત્યાતુ(કુર્યા)કાર્યમે તન્મહૌત્સવં।
મહા નવમી નિર્ણયં
કલયાપ્યષ્ટમીવિદ્ધા રહિતાં નવમીંપુરા

વિનિશ્ચિત્યતુ તસ્મિન્ વૈકુર્યાદે તન્મહોત્સવં।
ચતુસ્ધાનાર્ચન્યૈર્યુક્તં સવિશેષં યધા(વિધિ)વસુ

શ્રીશરન્નવરત્રા સંભવ નિર્ણયઃ
તદ્વાસરાનુ સારેણ નવાહોત્સવ (મીરતં)માચરેત્।
તિધિલોપેત્વમા(વાસ્યા)યાં વૈઆરભ્યોત્સવમુચ્યતે

વૃદ્ધૌદ્વિતીયામારભ્યકુર્યાદે તન્મહોત્સવં।
યધાશાસ્ત્રંતુ નિત્યંચ ચતુસ્થાનાર્ચનંચરેત્

શ્રીમહા નવમીયુત્સવ વિધિ નિરૂપણં
કુંભાગ્નિમંડલસ્ધાંતુ શ્રિયંવૈ નવમીદિને।
બિંબેસમર્પ્યવિધિવત્કુ ર્યાદ્દેવિ મહોત્સવં

યસ્મિન્ દેશેભવેદ્યેત દુત્સવં પ્રતિવત્સરં।
તસ્મિન્ દેશે (મહાભાગ્ય)તુસૌભાગ્યસમૃદ્ધિસ્સર્વતોભવેત્

વિજયદશમી
ઇષસ્ય દશમીં શુક્લાં વિજયાંતાં વિદુર્બુધાઃ।
તસ્મિન્નેવ (મહાવિષ્ણોઃ) તુદેવસ્ય વિજયોત્સવમાચરેત્

નવમીકલયાચૈવ વિદ્ધાત્યાજ્યાભ વેત્સદા।
પરવેધાયુતાયાંતુ દશમ્યામુત્સવંચરેત્

શ્રવણર્ષયુતાંચાપિ પૂર્વવિદ્ધાં પરિત્યજેત્।
અપરાજિતાપૂજાપ્રસ્ધાનાદિક નિર્ણયં વિજયોત્સવ નિર્ણયં રાજ્ઞાં પટ્ટાભિષેક નિર્ણયં
અપરાજિતાર્ચનેભૂયાચ્છ્રવણ(ર્ષસ્યવિશેષતા)ર્ષાધિક્ય તાભુવિ

તધૈવશુભ યાત્રાયા સ્સાયંકાલસ્થિતાતિધિઃ।
કિંચશ્રીવાસુ દેવસ્ય ઉત્સવાર્ધંતુ (તધાપિચ)ભૂતલે

રાજ્ઞાપટ્ટાભિષેકાર્થં પૂર્વવિદ્ધાદિ દૂષિતાં।
દશમીંતુ પરિત્યજ્ય શુદ્ધામેવ પરિગૃહેત્

તિધિલોપેયદાભૂયા દ્દશમીનવ મીદિને।
પરસ્મિન્‌તુ મુહૂર્તંવા દશમીયદિ નાસ્તિચ

એકાદશ્યાંતુ શ્રીવિષ્ણોઃ કુર્યાતે તન્મહોત્સવં।
નત્વેતત્તુભ વેત્પૂર્વ વિદ્ધાયાં દશમીદિને

કદાપિચમુનિશ્રેષ્ઠા રાજારાષ્ટ્ર પ્રવૃદ્ધયે।
યદાવૃદ્ધૌતિધીનાંતુ દશમીદ્વયસંભવં

તદાતુપ્રધમંત્યક્ત્વા દ્વિતીયેહ્યુત્સવંચરેત્।
નવમ્યાંતુ મહાહક્ષ્મા(શ્ચોત્સવંતુ)શ્ચાર્ચનંતુ સમાપ્ત્યચ

પ્રધમેતુ દશમ્યાંવૈ આયુધાદ્યધિવાસનં।
દ્વિતીયે શેષશમી દિવસેતુ સહૌત્સવં

કુર્યાદેવંમુનિવરાઃ (રાજારાષ્ટ્ર પ્રવૃદ્ધયે)લોકક્ષેમાર્ધમેવહિ।
શ્રીકૃત્તિકાદીવોત્સવ નિર્ણયં
અધાતન્સંપ્રવક્ષ્યામિ કૃત્તિકાદીપનિર્ણયં

વૃશ્ચિકસ્ધેદિનકરે કાર્તિકેમાસિવૈબુધાઃ।
પૌર્ણમાસ્યાંકૃત્તિકાસુ સાયંકાલેશ્રિયઃપતે

મંદિરંસર્વતોદીપૈ રલંકૃત્ય મહોત્સવં।
પ્રત્યબ્દંકારયેદ્ભૂમૌ રાજારાષ્ટ્રાભિવૃદ્ધયે

વૃશ્ચિકંતુયદાનસ્યાત્કાર્તિકેમાસિવૈબુધાઃ।
માર્ગશીર્ષે(પિ)પ્રકુર્વીત વૃશ્ચિકાધિક્યહેતુના

વૃશ્ચિકેતુયદાભૂયાત્પૌર્ણમાસ્યાદ્વયંતધા।
ઋક્ષદ્વયંતદાપૂર્વં વિસૃજ્યપરતોચરેત્

ચતુર્દસ્યાવિદ્ધયાતુ કૃત્તિકા(યદિદૂષિતા) દૂષિતોયદિ।
પૌર્ણમાસ્યાંતુરોહિણ્યાંકુર્યાદેતન્મહોત્સવં

ચતુર્દશીવિદ્ધયાતુ પૌર્ણમીનંયુતાયદિ।
તદાતુપ્રતિપદ્યાંવૈ કાર્યમેતન્મહોત્સવં

ભૌમેનદૂષિતંયત્ર પૌર્ણમીપ્રતિપત્તદા।
તદ્વાસરં પરિત્યજ્ય પરસ્મિન્‌ દિપસેચરેત્

પૌર્ણમીકૃત્તિકાચૈવ રોહિણીપ્રતિપત્તધા।
સર્વેપિવિદ્ધાયુક્તાશ્ચેત્તદાશુદ્ધમૃગેપિચ

દ્વિતીયાયાંતુકુર્યાદ્વૈ દીપારોપમહોત્સવં।
સંક્રમશ્ચતુવિદ્ધાચ સદાત્યાજ્યાભવેદ્ફુવિ

પરતસ્સંભવેદ્યેતદ્વિદ્ધા તત્રતુ પૂર્વતઃ।
ઉત્સવંકારયેચ્છૌરે ર્દીપારોપાહ્યયં(મહત્)શુભં

એવંયઃકુરુતે ભૂમૌપ્રપન્નસ્તુમહોત્સવં।
તસ્યાભીષ્ટાનિ(સર્વાણિ સિદ્થ્યંતે નાત્રસંશયઃ)સિધ્યંતે નાચિરાન્નિશ્ચયંભુવિ

એતદેવમુનિશ્રેષ્ઠા જયંત્યાદિર નિર્ણયં।
સાક્ષાન્નારાયણેનોક્તં પુરાપદ્મોદ્ભવાયયત્

ઇતિ શ્રીપાંચરાત્રાગમ રહસ્યસારે શ્રીપરમપુરુષ સંહિતાયાં
શ્રી જયંત્યાદ્યુત્સવ નિર્ણયોનામ
નવમોધ્યાયઃ