પરમપુરુષસંહિતા · અધ્યાય 10

શ્રીપાંચ રાત્રાગમાંતર્ગત શ્રીપરમ પુરુષ સંહિતા
એકાદશીવ્રત મહિમાભિવર્ણનં
દશમોધ્યાયઃ
ઋષયઃ-
એકાદશી વ્રત નિર્ણયાદિક વિષયે ઋષિ પ્રશ્નઃ
શ્લો॥ મુનીશ્વર મહાભાગ શ્રીહરિધ્યાનતત્પરા।
એકાદશ્યાવ્રતંલોકે કધમાવિરભૂન્મુને

કધંત્વેતદ્વ્રતંકાર્યં (કૃતેચેત્કિં ફલં લભેત્)કૃતેકિં લભતેફલં।
તન્નિર્ણયંકધંભૂયાદ્બ્રૂહ્યસ્માકંદયાનિધે

શ્રીનારદ પ્રતિ વચનં
શ્રીનારદઃ-
શ્રૂયતામદ્યમુનયો વૈકુંઠપ્રાપ્તિકારણં।
એકાદશી મહિમા
ઇહલોકેપરેચૈવ ભુક્તિમુક્તિ ફલપ્રદં

મહા મહિમયાયુક્તં ભવસાગરતારણં।
એકાદશ્યાઃપ્રભાનંચ તદ્વ્રતસ્ય(વિધિસ્તથા)વિધાનકં

વક્ષ્યામ્યદ્યયધાશક્તિ યધાહંશૃતવાન્‌પુરા।
એકાદશીવ્રત જપનાદિક કધનં
પુરાત્વિંદ્રાદ યોદેવાઃદૂર્વાસેનમહાત્મના

ઘોરંશાપંતુ સંપ્રાપ્યતસ્મા (દ્દૈત્ય વિનિર્જિતાઃ)દ્દાનવનિર્જિતાઃ।
કાનને સંચરંતસ્તે મહદ્દુઃખાનિ પ્રાપિતાઃ

ક્ષીરાર્ણવં(સમાસાદ્ય)તુસંપ્રાપ્ય વાસુદેવં જગત્પતિં।
પૌરુષેણૈવ સૂક્તેનધ્યાયન્ નિશ્ચલમાનસૈઃ

અનેકવર્ષ સાહસ્રંતપસ્તેપુસ્સુદુર્લભં।
તધાપિચ હરેસ્તેષાં દર્શનં નાભવન્ દ્વિજાઃ

તસ્માત્પરં દુઃખિતાસ્તુ ત્રિદશાસ્સંબ ભૂવુઃ।
તાન્ વીક્ષ્ય(તુદયારાશિઃ)કૃપયાદેવો ભગવાન્ પાર્વતીપતિઃ॥ (
ઉવાચ ત્રિદશાન્‌ત્વેકં વાક્યંસુમધુરં(મહત્) તધા।
ભોસુરાશ્શ્રૂયતામદ્યમમવાચઃ પ્રિયંમહત્

પુરાહંહરિણાત્વેતચ્છ્રતં સર્વાર્ધ(સિદ્ધયે)સિદ્ધિદં।
એકાદશીવ્રતંસર્વશ્રેષ્ટં ત્રિષુજગત્સુચ

હરિવાસરનામાન મેતદ્યૂયંપ્રકુર્વતાં।
તેનતુષ્ટો(રમાધીશ)જગન્નાધ સ્સ્વયંદાસ્યતિ દર્શનં

(તસ્માત્)તેનયુષ્મદ ભીષ્ટારા સિદ્ધ્યંતેનાત્ર સંશયઃ।
ઇત્યેવંકધિ તાસ્સર્વે દેવાચ્છ્રી શંકરેણતુ

એકાદશીવ્રતંભક્ત્યા યધાશાસ્ત્રં સમાચરેત્।
તતોચ્યુતતસ્સ્વયં સાક્ષા ત્પ્રત્યક્ષમભવન્‌(તદા)બુધાઃ

ત્રિદશાશ્ચતુતંદૃષ્ટ્યા (સાષ્ટાંગં (પ્રણિપદ્યમુહુર્મુહુઃ)દંડવત્સ્રણિપદ્યચ।
તસ્મૈ વિજ્ઞાપનંચક્રુ સ્તેષાંદુઃખ સવિસ્તરં

તંનિશમ્ય રમાનાધઃ કરુણા સાગરોહરિઃ।
ઇત્યેવમવદદ્વા ચં ગંભીરં સફલં મહત્

શૃણુધ્વંત્રિ દશાસ્સર્વે યુષ્મદિષ્ટાર્થ સિદ્થિદં।
સુલભં સાધનંચૈક મદ્યવક્ષ્યામિ વિસ્તરાત્

ભૂમૌતુ મંધરંનામ નગરાજોસ્તિવૈમહન્।
તધૈવવાસુકીનામ વિખ્યાતોહિશ્ચવર્તતે

ઇહચાદાયતૌદેવા વિનિક્ષિપ્ય પયોનિધૌ।
તંમધિત્વાતદા યૂયં કલ્પવૃક્ષાદિકંલભેત્

કિંચામૃતંચ સિદ્ધેત પરમંલોક દુર્લભં।
યત્પીત્વા (તત્પ્રભાવેન જરામરણ વર્જિતાઃ। વિશેષધૈર્ય સંયુક્તાઃ પરાક્રમયુતાભવેત્)ચભવેદ્યૂયંજરામરણવર્જિતાઃ

વિશેષધૈર્ય સદ્વીર્ય પરાક્રમ યુતાસ્તધા।
દાનવાન્‌તુ વિનિર્જિત્ય પુનસ્સ્વર્ગમવાપ્નુયાત્
કિંતુદાનવવર્ગસ્ય મૈત્રિમાકાંક્ષ્યવૈપુરા

ભવંતો તૈસ્સંયુતાહિ કુર્વતાં મધનંત્વિદં।
નોચેદુશ્માભિરેવત્ત દશક્ત્યંતુ ભવેત્સુરાઃ

ઇત્યાજ્ઞાપ્ય (ચતાન્)તદાશૌરિસ્તત્રૈ વાંતરધીયત।
તતસ્તુત્રિ દશાશ્ચૈવ હર્યનુજ્ઞાંશિરો ધૃતા

ક્ષીરાર્ણવં મધિત્વાતુ સર્પાન્ કામાન્ ચપ્રાપિતાઃ।
તદાદિ સર્વલોકેષુ હરિવાસર સદ્વ્રતં

હરેઃપ્રીતિ કરંભક્ત કલ્પકંચા ભવન્મુને।
તદ્વ્રતફલ કધનં તદ્વ્રતવિધિશ્ચ
યસ્તુકુર્યાદ્વ્રતંત્વેતન્નિષ્કામોવાહરેઃપ્રિયં

સતુસર્વસુખાન્ ભુક્ત્વાચાંતેવૈકુંઠમાપ્નુયાત્।
દશમ્યાં દિવસેપ્રાત રુદ્ધાયજગતાંપતિં

શ્રીહરિં મનસાધ્યાત્વા તવપ્રીત્યૈ રમાવરા।
એકાદશીપ્રતંત્વદ્ય કરિષ્યામી (મહાપ્રભો)દયાનિધે

અવિઘ્નં કુરુદેવેશ યદિતેવિદ્યતેકૃપા।
ઇતિવિજ્ઞાપ્યતંભક્ત્યા રાત્રૌવર્જ્યચ ભૌજનં

દર્ભાસ્તરણ શાયીચ શ્રીહરિંચિંત યેદ્ધૃતિ।
તતઃપ્રાતસ્સ મુદ્ધાય કૃત્વા સ્નાનાદિકંતધા

ચતુસ્ધાનાર્ચ નૈર્દેવં સવિશેષં(સમર્ચયેત્)તુ પૂજયેત્।
તીર્ધપ્રસાદૌ સ્વીકૃત્ય હરિનામાદિ કીર્તનૈઃ

ગીતાપાઠૈસ્તધાવેદ પાઠૈસ્તદ્ધિવસંનયેત્।
ઉપોષ્ય(દિવસેત્વસ્મિન્) ચતદારાત્રૌ કુર્યાજ્જાગરણંદ્વિજાઃ

ગંધંપુષ્પંચ તાંબૂલં વનિતાસંગમંતધા।
તદન્યાનિ સુગંધાનિ એકાદશ્યાં વિસર્જયેત્

યસ્તુલોકે વિમૂઢાત્મા એકાદશ્યામુ પોષિતઃ।
પ્રસાદંતુ મહાવિષ્ણ૊ર્નભક્ષતિ યદિદ્વિજાઃ

તસ્યવૈતદ્વ્રતંસર્વં નિષ્ફલંભવતિ ધૃવં।
તસ્માત્સર્વ પ્રયત્નેન યેકાદશ્યાં કણંહરેઃ

પ્રસાદંભક્ષયેદ્વિપ્રાસ્તદાધિક્યં નભક્ષયેત્।
અતિધીનાંચ તસ્મિન્‌વૈ દિવસેન્નં નદીયતે

શ્રાર્થવિસર્જનં
પિતૃશ્રાર્થાદિકંચૈવ પ્રાપ્તંચેત્તદ્દિને દ્વિજાઃ।
એકાદશ્યાં નકુર્વીત દ્વાદશ્યા મેવકારયેત્

અશક્તાનાંફલાહારાનુજ્ઞા
સ્ત્રીબાલક વયોવૃદ્થા દ્યશક્તાશ્ચ તુતદ્દિને।
ભોજનં વર્જ્યગોક્ષિર ફલાધીવિચ ભક્ષીયેત્

રાત્રૌજાગરણંકર્તુ મશક્તા (ભુવિમાનવાઃ)શ્ચાપિ તદ્દિને।
નામસંકીર્તનૈશ્ચૈવ કધાલાપૈશ્ચ શ્રીહર૆ઃ

કાલક્ષેપં યધાશક્તિ કુર્યાદ્રાત્રૌ મુનીશ્વરાઃ।
એકાદશ્યાંતુલશીદળચ્ચેદનેદોષ પ્રાપ્તિઃ
એકાદશ્યાંતુ તુલસી દળચ્છેદં(મુનીશ્વરાઃ)તુ ભૂતલે

યઃકરો તિવિમૂઢાત્મા તસ્યાયુશ્શ્રીશ્ચ નસ્યતિ।
સાલગ્રામાર્ચનંતસ્ય દાનમેકાદશીદિને

સાલગ્રામદાનાદિક મહિમા
વિશેષફલદંનૄણાં સર્વાભીષ્ટ ફલપ્રદં।
દ્વાદશ્યાંતુ તતોવિપ્રાઃ પ્રાતષ્ષડ્ઘટિ કાંતરે

દ્વાદશીપારણ નિરૂપણં
વૈષ્ણવાન્ તુહાભક્તાન્ પ્રપન્નાન્ વૈયધાવસુ।
હરિતીર્ધપ્રસાદાદ્યૈર્ભક્ષ્યભોજ્યાદિકૈ(શ્શુભૈઃ)સ્સ્વયં

સમભ્યર્ચ્યચ સંતર્પ્યતત્સેષંતુસ્વયં ગૃહેત્।
મધ્યાહ્ણ શયનંતસ્મિન્ દિવસેરાત્રિ ભોજનં

એકાદશ્યાઃ ફલંસર્વં હરતેનાત્ર સંશયઃ।
તસ્માદેવ હિદ્વાદશ્યાં મધ્યા (હ્ણ)હ્ણે શયનંતધા

એકાદશી વ્રતફલ નિરૂપણં એકાદશી વ્રતાવરણયોગ્યકાલ નિર્ણયઃ
રાત્રૌતુ ભોજનંચૈવ વર્જયેન્મુનિ પુંગવાઃ।
યસ્તુકુર્યાદ્વ્રતંચૈદં સર્વંશાસ્ત્ર વિધાનતઃ

સર્વાભીષ્ટાવવાપ્યાત્ર (વિષ્ણોસ્સાયુજ્ય માપ્નુયાત્) વૈકુંઠનગરં વ્રજેત્।
અતઃપરં પ્રવક્ષ્યામિ એકાદશ્યાસ્તુ નિર્ણયં

યચ્છ્રુત્વાઘોર સંસારાન્મુત્યતે સર્વતો (જનાઃ)નરાઃ।
વ્રતસ્યાસ્ય(પુરા) સદાભૂયાદ્યોગ્યંતુદશમી(દિનં)પુરાઃ

તદન્વેકાદશીચૈવ દ્વાદશીતિ દિનત્રયં।
દશમ્યાં નવમીવિદ્ધા સંભ(વશ્ચેન્મુનીશ્વરાઃ)વેદ્યતિ ભૂસુરાઃ

દ્વાદશ્યામુપવાસંસ્યાત્ત્રયોદશ્યાંતુ પારણં।
એકાદશ્યાં યદિવા દશમીપરિદૃશ્યતે

તદ્વાસરં(તદાત્યક્ત્વા)પરિત્યજ્ય પરત્રૈવ મુપોષયેત્।
યદાસ્યાદ્વાદશીકિંચિત્ત્રયેદશ્યા(તુભુસુરાઃ)મપિદ્વિજાઃ

સંપૂર્ણદ્વાદશીમેવ (વ્રતાર્ધંતુ)મુપોષ્યાર્ધં પ્રકલ્પયેત્।
દશમ્યેકાદશીચૈવ દ્વાદશીતિ દિનત્રયે

અરુણોદયાદિ વિદ્ધાદ્યૈર્યદ્યેક મપિદૂષિતં।
(દ્વાદશ્યામુપવાસંસ્યાત્રયોદશ્યાંહિપારણં।)દ્વાદશીમુપવાસાર્ધં પરિકલ્પ્યચ ભૂસુરાઃ

ત્રયોદશ્યાંતુ કુર્યાદ્વૈપારણંવિધિ વદ્ભુવિ।
યદિલોભમદાદ્યૈસ્તુ હેતુભિર્યોધરાતલે

પૂર્વવિદ્ધાં નવમ્યાંવા એકાદશ્યા મથાપિવા।
દ્વાદશ્યાંવા વ્રતંત્વેતત્કુરુતે (યદિભૂસુરાઃ) સંયમીશ્વરાઃ

તસ્યપૂર્વાર્જિતં(પુણ્યંસર્વંચાપિ વિવશ્યતિ)ચાપિ પુણ્યં સર્વં વિનશ્યતિ।
પરંત્વેતદ્વ્રતંચૈવનિષ્ફલં ભવતિ ધૃવં

તસ્માચ્છુદ્ધ દશમ્યાંચ એકાદશ્યાંતધૈવચ।
દ્વાદશ્યાંચૈવ કુર્યાદ્વૈ વ્રતમેતન્મુ નીશ્વરાઃ

યદ્યલાભેતુ ચૈતેષાં યદ્યેકમપિ દૂષિતં।
એકાદશ્યાંચદ્વાદશ્યાંત્રયોદશ્યાં(વ્રતંચરેત્)ચકારયેત્

યઃકરોતિ વ્રતંત્વેવં(યથાશાસ્ત્રંતુ ભૂસુરાઃ) યધાવિધિદ્વિજોત્તમાઃ॥
(તસ્યાભીષ્ટાનિ સર્વાણિ) તસ્યેષ્ટાસ્સર્વ યેવૈતે સિધ્યંતે (નાચિરાદ્ભુવિ)નાત્રસંશયઃ

પરંત્વસ્યતુશ્રીવિષ્ણો સ્સાયુજ્યંચલભેદ્ભુવિ।
તસ્માત્સર્વૈશ્ચ ભક્યૈશ્ચ વૈષ્ણવૈશ્ચ વ્રતંત્વિદં

(નિષ્કામૈર્વા સકામૈર્વા કર્તવ્યં હરિપ્રીતિયે) નિષ્કામૈર્વાપિ કર્તવ્યં ભગવત્પ્રીતયેવહિ।
યઃત્યજેત્વ્રતમેતત્તુ યેનકેનાપિ હેતુના

તસ્યકેનાપિ કાર્યેણ મોક્ષંતુ નલભેદ્વિજાઃ।
ઉદ્દૈનેકાદશીચૈવ શયનૈકાદશીતધા

સર્વશ્રેષ્ઠ તરૌભૂયાત્તસ્માત્તૌન પરિત્યજેત્।
વૈકુંઠ પદપૂર્વાયા મેકાદશ્યાંચ ભૂતલે

સર્વૈરપિ નરૈઃકાર્યં વ્રતમેતન્મુ નીશ્વરાઃ।
તેનૈકેનાપિ ભૂમૌતુ સંવત્સરફલં લભેત્

ધનુર્માસેસિતેપક્ષે એકાદશ્યાં (તુશ્રીપતેઃ)શ્રિયઃપતેઃ।
વૈકુંઠ પદપૂર્વાયા (દેવસ્યોત્સવ માચરેત્)મુત્સવંસમ્યગાચરેત્

(યદ્યેકસ્મિન્ ધનુર્માસે એકાદશ્યાદ્વયંભવેત્)યદિભૂયા દ્યેકમાસે એકાદશ્યાદ્વયંબુધાઃ।
(પ્રધમંતુપરિત્યજ્ય)તદાતુપ્રધમંત્યક્ત્વા દ્વિતીયેહ્યુત્સવંચરેત્

(યદાદ્વિતીયદિવસં સંક્રમેણાપિ દૂષિતં) યદા ભૂયાદ્વિતીયસ્ય વેધા સંક્રમણસ્યચ।
તદાતુ પ્રધમેકુર્યાચ્છ્રીપતેસ્તુમહોત્સવં

એકાદશી મરણ વિશેષઃ
યઃત્યજેત્સ્વ શરીરંચ એકાદશ્યાં મુનીશ્વરાઃ।
નગચ્છેચ્છ્રીહરેસ્ધાનં યોગીનામ પિદુર્લભં

એકાદશી વ્રત વિધાન શ્રવણ ફલ નિરૂપણં
ઇત્યેતત્તુ વિધાનંચ નિર્ણયંતદ્વ્ર તસ્યતુ।
હરિવાસર નામ્નસ્તુ એકાદ(શ્યાન્તુ ભૂતલે)શ્યાઃ મુનીશ્વરાઃ

યસ્યશ્રવણ માત્રેણ નરાસ્સર્વેપિ ભૂતલે।
ભવાંબુધિ સમુત્તીર્ણાઃ પ્રાપ્નુવંતિ હરેઃપદઃ

ગ્રંથાંતઃ
ઇત્યેવં નારદોમૌનિઃ સંયમિપ્રવરાન્‌પ્રતિ।
ભગવચ્છાસ્ત્રરાહસ્યં યધાભગવતાપુરા

વિધાત્રે કૃપયાપ્રોક્તં તદનુબ્રહ્મણાસ્વયં।
શ્રુતંચ સકલંચૈવં કૃપયા(સમભાષયત્)ચાવ દત્તદા

ગ્રંધ પરિમિતિ નિરૂપણં
સહસ્રશ્લોક સંખ્યાવૈ સ્સંગ્રહેણ હરિપ્રિયં।
સર્વાસુ સંહિતાસ્વેતચ્છ્રેષ્ઠં પરમપૂરુષં

એતત્સંહિતાપ્રશસ્તિઃ
યેતચ્છ્રુત્વાસંયમીંદ્રાસ્સર્વેહૃષ્ટમનાસ્તધા।
ભક્તાગ્રણિં નારદંતુ મુનિમુખ્યં (કૃપામયં)જગત્પ્રિયં

મુહુર્મુહુર્નમસ્કૃત્યયધેષ્ટંતમપૂજયત્।
એવં સમર્ચિતોમૌનિ (ર્નારદો મુનિપુંગવૈઃ)ર્નારદશ્ચશ્રિયઃપતિં

ધ્યાયન્ સ્વહૃદયે(શૌરિં)તસ્ય નામસંકીર્તનૈસ્સ્વયં।
સર્વેલોકાન્ તારયંતો જગામસ્વાશ્રમંપ્રતિ

ઇતિ શ્રીપાંચ રાત્રાગમરહસ્યસારેશ્રીપરમપુરુષ સંહિતાયાં
એકાદશી વ્રતમહિમાભિ વવર્ણનં નામ
દશમોધ્યાયઃ
સંપૂર્ણમ્