પરમપુરુષસંહિતા · અધ્યાય 8

શ્રીમત્પાંચરાત્રાગમાંતર્ગત શ્રીપરમપુરુષ સંહિતા.
અષ્ઠમોધ્યાયઃ
ભક્તભાવ વિલક્ષણકધનં
ઋષયઃ-
ભક્તભાવ વિલક્ષણ વિષયે ઋષિ પ્રશ્નઃ
શ્લો॥ ભગવન્મુનિશાર્દૂલ(હરિધ્યાનપરાયણા) સદાહરિ પરાયણા।
પુરાત્વયોદિતાસ્સર્વાઃપ્રપન્ન સ્યતુલક્ષણાઃ

કિંત્વદ્યશ્રોતુમિચ્છામો તસ્યભાવ વિલક્ષણં।
કેનભાવેનમહતા લોકેસર્વજનાસ્સદા

ભવસાગરમગ્નાશ્ચ અમગ્નાયિવ શ્રીપતેઃ।
સાયુજ્યં પ્રાપ્તુમર્હંતિ (તદદ્યવદનોમુને)તદ્વદન્વ મહામુને

શ્રીનારદપ્રતિવચનં ભક્તભાવ વિલક્ષણ કધનં ભાવનાધિક્ય નિરૂપણં
શ્રીનારદઃ-
શૃણુધ્વં મુનયસ્સર્વેલોકાનુગ્રહકાંક્ષયા।
અપેક્ષિતંયદુષ્માભિ શ્શ્રોતુમદ્યબુથોત્તમાઃ

તદ્ભાવનાક્રમંચૈકં લોકે(મુખ્યમિતીરિતં)મુખ્યતમંસ્મૃતં।
કર્મણ્યસ્મિન્ ચકસ્મિન્‌વા યદ્ભાવંતદ્ભવેદ્ધૃવં

સત્કાર્ય નિર્વહણાશક્તાનાં ભાવમાત્રેણ ફલપ્રાપ્તિકથનં ભાવરહિત કર્મણો નિષ્ફલત્વ નિરૂપણં
હરિકૈંકર્ય કરણે અંગલોપાદિ હેતુભિઃ।
આલયાદિકનિર્માણે ધનહીનતયાપિચ

યેવર્તંતિ જનાલોકે તેચભાવનયાતયા।
પ્રાપ્નુવંતિહરેસ્થ્સાનં દુર્લભંપરમંમહત્

યેભવેયુસ્સદાપુણ્યક્ષેત્રયાત્રાપરાનરાઃ!
સર્વદાપુણ્યતિર્ધેષુ સુસ્નાતાશ્ચતધૈવચ

હરિમંદિરનિર્માતા સ્તધાયજ્ઞપરા(પિચ)ભુવિ।
તદ્ભાવરહિતાશ્ચાન્ય ભાવેનયદિવર્તતે

તેષાંતુતદ્ભલં(નાસ્તિકિંચિચ્ચાવિ મુનીશ્વરાઃ)ભૂયાન્નકિંચિચ્ચમુનીશ્વરાઃ।
ગજસ્નાનવદેતેષાં સર્વેકાર્યાશ્ચનિષ્ફલાઃ

પ્રસન્નયિવભાવકરણે વિશેષકધનં
અદ્યાહંતે પ્રવક્ષ્યામિ પ્રપન્ન સ્યમહામતેઃ।
ભાવનાલક્ષણંતદ્વ દ્યઃકરોતિધરાતલે

તસ્યવૈનિશ્ચયંવિષ્ણો સ્સાયુજ્યંમુનિસત્તમાઃ।
દેવાલયાદિ નિર્માણે કર્તવ્ય ભાવ નિરૂપણ વિધિઃ
પુરાયેવમયાપ્રોક્તં હરિપૂજાવિધાનકે

દેવાલયાદિનિર્માણે પ્રસાદાદિકભક્ષણે।
તધૈવસર્વશાસ્ત્રોક્ત ધર્માદ્યાચરણે(ષુચ)પિચ

ભોજનાદિક સામાન્યકર્મ સુભાવમાત્રેણ વિશેષ પ્રાપ્તિઃ
યદ્ભાવેનપ્રવર્તવ્યં તત્સર્વં વિસ્તરેણવઃ।
અદ્યવક્ષ્યામ્યશક્તાનાં ભક્તાનાંભાવનાક્રમં

એનભાવેનલોકેસ્મિન્ સર્વસામાન્ય કર્મસુ।
ભોજનસ્નાનપાનાદિ સર્વેષુચમહાફલં

સ્વગૃહેદેવાલય ભાવઃ। સ્વાત્મનિ પૂજક ભાવઃ દારાપુત્રાદિષ્વાલય પરિચારક ભાવઃ તદ્ભલ નિરૂપણં
પ્રપન્નસ્સમનાપ્નોતિ તચ્છ્રુણુધ્વંમુનીશ્વરાઃ।
ગૃહસ્થસ્સર્વદાસ્વીય ગૃહંતુહરિમંદિરં

આત્માનમર્ચકંદારા પુત્રાસ્ત્વન્યેતુસેવકાઃ।
ઇતિ(ભાવેન)મત્વાપ્રવર્તેતયદિ તસ્યહરેર્ગૃહે

સ્વકળત્રપુત્રાદિક ભૂષણાદિષુ ભગવત્સમર્પણ ભાવઃ તદ્ભલંચ
સર્વદાપ્યર્ચિતંપુણ્યં લભતેનાત્રસંશયઃ।
સ્વકીયદારાપુત્રાણાં પોષણેભૂષણેપિચ

તેષામંતસ્થિતંશૌરિં ધ્યાયન્તસ્મૈહિસર્વદા।
સમર્પિતં(ચેતિભાવ્ય યજમાનસ્તુભૂતલે)સર્વમેત દિતિમત્વાધરાતદલે

સ્વશરીરક્ષાળને ભગવદાલય સમ્માર્જનાદિક ભાવઃ સ્વવસ્ત્રધારણેધામાલંકાર ભાવઃ
હરેસ્સમર્પિતંપુણ્યં પ્રાપ્નોતિસનરોત્તમઃ।
યસ્તુકુર્વીતસદ્ભાવં(સ્વકીયસ્નાનકર્મણિ! માર્જનપ્રોક્ષણાનિ)સ્વશરીરસ્યક્ષાળને

સમ્માર્જનાદિકંચેઇ ભગવન્મંદિરેબુધાઃ।
સ્વવસ્ત્રધારણેચૈવ અલંકારંહરેર્ગૃહે

ભોજને ભગવન્નિવેદન ભાવઃ તેષાં ફલ નિરૂપણં
ભોજનેચસ્વકીયાંતઃ પ્રવિષ્ઠસ્યનિવેદનં।
ઇત્યેવં ભાવમાત્રેણ સર્વદાસનરાગ્રણિઃ

તદ્ભલંસર્વમાપ્નોતિ (સંશયોનાસ્તિ ભૂસુરાઃ)નાસ્ત્યસ્મિન્ સંશયંભુવિ।
વૈષ્ણવાદિક વંદને ભગવદ્વંચન ફલ નિરૂપણં
વંદનેવૈષ્ણવાદીનાં તેષાંતુહૃદયસ્થિતં

શ્રીહરિંમનસાધ્યાત્વા તદ્મંદનફલંલભેત્।
સંધ્યોપાસના દ્યૈર્ભગવત્પ્રીતિરકણં નષ્ટવસ્ત્રાદિકે હરિ સમર્પણ ભાવનં
સંધ્યાદ્યુપાસનેચૈવ દેવર્ષિપિતૃતર્પણે

કેવલંભાવમાત્રેણ સર્વદેવ સ્વરૂપિણં।
હરિંસંતર્પ્યતેભૂમૌ નિશ્ચયંમુનિસત્તમાઃ

પ્રમાદાદ્યદિવસ્ત્રંવા ભૂષાવાધરણીતલે।
યદિસ્યાત્પતિતંનષ્ટં યસ્યકસ્યચ ભૂસુરાઃ

તદ્વસ્ત્રાદિક સર્વંચ હરેરર્પણ ભાવનાત્।
તદ્ભલપ્રાપ્તિ કધનં ચોરાપહૃતવસ્તુષુ હરિસમર્પણ ભાવનં તેનફલપ્રાપ્તિ કધનં
લભતેતદ્ભવંસર્વં સંશયોનાસ્તિ(ભૂસુરાઃ)ભૂતલે

ચોરેણાપહૃતંયદ્યપ્યસ્યકસ્યધનાદિકં।
તત્સર્વંશ્રીમહાવિષ્ણો રર્પિતંચેતિભાવયેત્

તેનભાવેનમહતા ચોરસ્યહૃદયેસ્થિતઃ।
શૌરિસ્તૃપ્યતિપૂર્વોક્ત થનાદ્યૈર્મુનિપુંગવાઃ

દુઃખિતયેવ ભગવત્કૃપાપાત્રઃ ભગવત્કૃપયા દુઃખસંભ હેતુ નિરૂપણં ભક્તાનાં દુઃખહેતુઃ
યસ્યલોકેમહદ્દુઃખં (ભવેદ્ભુવિદ્વિજોત્તમાઃ)ભવિષ્યતિધરાતલે।
તસ્મિન્નેવતુદેવેશઃ પ્રસન્નયિતિભાવયેત્

કિંતુયસ્મીન્ મહાવિષ્ણુઃ પ્રસન્નસ્યાદ્ધરાતલે।
સતુસર્વંચપ્રારબ્ધં જન્મજન્માંતરાર્ડિતં

અદ્યયેવતુભક્ત્વાંતે હરેસાયુજ્યમાઘ્નયાત્।
તસ્માદેવહિલોકેસ્મિન્ ભક્તાનાંદુઃખ સંભવં

ધનધાન્યાધિક્ય તયાભવબંધાધિક્ય કધનં ભક્તશોધનં
કિંસલોકેનરાણાંતુ ધનાધિક્યતયાસતં।
ભવબંધાધિકતાચૈવ સંભવિષ્યતિભૂતલે

તસ્માદેવહરિર્યસ્ય સાયુજ્યંદાતુમિચ્છતે।
મહદ્દુઃખાનિતત્પૂર્વં દત્વાશોધતિતંસ્વયં

સુખદુઃખાદિષુ સમાનભાવ નિરૂપણં
(જગત્સૃષ્ટ્યૌતુ દેવસ્ય)સૃષ્ટ્યૌતુદેવદેવસ્ય સુખંદુઃખં સમંસ્મૃતં।
તસ્માત્પ્રપન્નસ્તુસુખે દુઃખેચસમભાવનં

કૃત્વાહરિપ્રસાદૈવ ભાવયેદ્દુઃખ સંભવં।
લોકેસ્મિન્ યસ્યવૈભૂયા (દ્વિશેષધન ગૌરવં)દધિકં ગૌરવંધનં

સૌખ્યાદ્યાધિક્યતયા ભક્તિલોપ કથનં દુઃખિતસ્યમોક્ષ પ્રાપ્તિઃ
સૌખ્યંચદારાપુત્રાશ્ચ સહાકીર્તિશ્ચમાન્યતા।
તસ્યશ્રીભગવદ્ભક્તિરલ્પમેવભવેત્સદા

તસ્માત્સુદુઃખિતોપ્યત્ર પ્રપન્નસ્તુધરાતલે।
સદાહરિપદધ્યાન(પરતો)નિરતોમોક્ષમાપ્નુયાત્

મૃત્યુપ્રાપ્તિર્નજ્ઞાત વિષયઃ તદ્ઞ્જાનેનપ્રપન્નસ્યકર્તવ્ય નિરૂપણં
જગત્યસ્મિન્‌હિસર્વેષાં મૃત્યુર્દેહેનજાયતે।
કિંત્વસ્યપ્રાપ્તિમાત્રંતુ (સજ્ઞાતુંશક્ત્યતેનરઃ)જ્ઞાતુંકોપિનશક્ત્યતે

તસ્માત્પ્રપન્ન સ્સ્વાત્માનં મૃત્યુદંષ્ટ્રાંતરસ્થિતં।
સર્વદાભૂતલેજ્ઞાત્વા જન્મરાહિત્યકાંક્ષયા

માધવંહૃદયેધ્યાયન્ સર્વકાર્યેષુવર્તયેત્।
માર્ગસમીપ દેવાલય પ્રવેશાદિષુ સ્નાનાદિનામ નાવશ્ય કધનં ભગવન્નામસ્મરણેન ભક્તાનાંશુદ્ધિ નિરૂપણં
યસ્તુગચ્છેદ્થરેર્ગેહ સમીપેમાર્ગતોપિચ

અસ્નાતસ્ત્વશુચિશ્ચૈવ મંદિરંસંપ્રવિશ્યચ।
ભગવદ્દર્શનંકુર્યા દ્ભક્ત્યાનિર્મલચેતસા

યસ્સ્મરેદ્ભર્તિભાવેન હરિંસ્વહૃદયેવરઃ।
સભૂયાત્સસ્વદા(ભૂમૌ પરિશુદ્ધસ્તુનિર્મલઃ)લોકે પરિશુદ્ધોવિનિર્મલઃ

તસ્માદ્યસ્યયદાશૌરેર્દર્શનંતુહઠાલ્લભેત્।
તદાબાહ્યવિશુદ્ધ્યાપિ રહિતોદર્શનંચરેત્

ભગવદ્દર્શને સર્વશુદ્ધિ નિરૂપણં-ભગવદ્દર્શન મહિમા
કિંચ શૌરેર્દર્શનંચ સ્વયંશુદ્થિંકરિષ્યતિ।
મહાપાતક વર્ગંચ સ્વમહિમ્નાહિકેવલં

સ્નાનદાન જપાદિભ્યો યદ્ભલં(નલભેદ્દ્વિજાઃ) દુર્લભં ભુવિ।
તત્સર્વં હરિસેવાયાં લભિષ્યતિ ધરાતલે

શરિરસ્ય અસ્થિરત્વનિરૂપણં-હઠાલ્લબ્દ હરિદર્શનત્યાગે પ્રત્યવાયઃ
લોકેસ્મિન્ યસ્યકસ્યાપિ શરીરં બુદ્બુદં ભવેત્।
સર્વેજના(શ્ચલોકેસ્મિન્)સ્સદાલોકે મૃત્યુદંષ્ઠ્રાતરસ્થિતાઃ

તસ્માદયત્ન સિદ્ધંશ્રી હરિદર્શન સદ્ભલં।
યઃત્યજેન્મૂઢ ભાવેન અશુદ્ધ્યાદિ ક(ભાવનાત્)હેતુના

તસ્યસ્નાનાદ્યનુષ્ઠાના નંતરં હરિદર્શનં।
કર્તુંચાપ્યુ ચિતંકાલં (લભેતનપનર્ભુવિ)નલભેચ્ચધરાતલે

તસ્માત્પ્રપન્નસ્તુસદા ભગવદ્દર્શ નાદિકં।
ભગવદ્દર્શસ્ય પ્રધમ કર્તવ્ય નિરૂપણં
સર્વાધિક્યં તુસંભાવ્ય યત્રકુત્ર ચતલ્લભેત્

યદાકદાવાતન્મુખ્ય મગ્રેકૃત્વાન્ય દાચરેત્।
સર્વધર્માણાં ભગવત્કૈંકર્ય ભાવેન કર્તવ્યત્વ નિરૂપણં
લોકેસમસ્ત(કાર્યાણિ ધર્માણિચ મુનીશ્વરાઃ)ધર્માણિ સર્વેકાર્યાશ્ચ ભૂસુરાઃ

હરિકૈંકર્યરૂપેણ ભગવચ્છાસ નાદિતિ।
પ્રસન્નાનાં કામ્ય રાહિત્યેનાપિ અભીષ્ટ સિદ્ધિ નિરૂપણં
મત્વાકુર્વંતુ તસ્માદ્વૈ જગન્નાધોરમાપતિ

તેષુતૃપ્તસ્સદાભૂત્વા સર્વાભીષ્ટાનિ (દાસ્યતિ)દીયતે।
યઃકરોતિ સકામશ્ચ પુણ્યકાર્યાણિ ભૂતલે

સકામાનાંચ અર્હ ફલસિદ્ધિરેવ-નત્દિષ્ટ સિદ્ધિઃ- કામ્યકર્મ વિસર્જન હેતુઃ-
તસ્યાપિ શ્રીપતિસ્ત્વર્હ ફલાન્યેવદદાતિવૈ।
યદાકૄર જ્વરોપેતો જલ્પતે ભોજનાદિકં

તથાભવજ્વ રોપેત સ્સર્વાકામાન્ ચવાંછતિ।
યધાતુપ્રધમં વીક્ષ્ય માતાપ્યન્નંનદીયતે

તધાદ્વિતીય માલોક્ય હરિશ્ચેષ્ટાન્ નદીયતે।
સર્વભારસન્યાસ નિરૂપણં
તસ્માદેવ સદાકામ્યં કર્મત્યાજ્યંહિ સજ્જનૈઃ

કિંતુપ્રપન્ન સ્સર્વંચ હર્યધીનં વિભાવયન્।
સર્વભારંચ શ્રીનાધૌ સન્ન્યસ્ય ભુવિવર્તયેત્

તસ્યદોષાદિકંયસ્મિન્ કસ્મિન્‌કાર્યેચ નાભવેત્।
પ્રસન્નાનાં દિવ્યક્ષેત્ર યાત્રાવસર કધનં-
પ્રસન્નસ્સર્વદાલોકેયદિશક્ત્યતિ ભૂસુરાઃ

દિવ્યક્ષેત્રાદિ કંસર્વં ગત્વાતેષુ જનાર્દનં।
તત્રતત્ર સ્થિતાનંત મહિમાદિકસ્સયુતં

સંવીક્ષ્યશ્રીહરેર્લીલા વિશેષાદિર દર્શનાત્।
બ્રહ્માનંદમવાપ્યાંતેહરેસ્સાયુજ્યમાપ્નુયાત્

દિવ્યક્ષેત્રાદિ કાનાંતુ અધિક્યંશૃણુ તાંદ્વિજાઃ।
પ્રતિષ્ઠાદિક ભાવ નિરૂપણં-
પ્રતિષ્ઠાંતેતુ દેવસ્ય આચાર્યસ્સ્વાત્મ નિસ્થિતં

તપશ્શક્તિં(સમસ્તંચ)કળાંચૈવ બ્રહ્મરંધ્રેણ વિગ્રહે।
સ્વહસ્તસ્પર્શના દેવ સ્થાવયિષ્યતિ ભૂતલે

તદારભ્ય મહાભક્તાઃ પ્રપન્નાસ્સંયમીશ્વરાઃ।
સ્વતપશ્શક્તિ મહિમાં લોકાનુગ્રહકામ્યયા

દિવ્યક્ષેત્ર મહિમંતક્ષેત્રાઃ ઋષ્યાદીણાં તપોનિથયઃ- દિવ્યક્ષેત્ર દર્શન મહિમા
કેવલંભાવ માત્રેણ પ્રવિશ્યંતિચ વિગ્રહે।
તસ્માદ્દિવ્યસ્થલાઃપ્રોક્તા દેવર્ષ્યાદિ(પ્રપૂજિતાઃ) પ્રતિષ્યિતાઃ

સદ્ભક્તાનાં તપશ્શક્તિ નિધયો (યિતિભાવયેત્)ક્ષેત્રેનામકાઃ।
કેવલંદર્શનાત્તેષાં સર્વેપાપાઃ પ્રમુચ્યતે

દિવ્યક્ષેત્ર નિવાસ, શરીર વિસર્જનાદિષુ વિશેષ નિરૂપણં-
તક્ષેત્રેષુ નિવાસંચ(તત, દેહ વિસર્જનં)સ્વશરીર વિસર્જનં।
કેવલં(શ્રીહરેસ્થ્સાન પ્રાપ્તિસાથન મીરિતં)સદ્ગતિપ્રાપ્તિ હેતુભૂત મિતીરિતં

તક્ષેત્રેષુ નિર્માલ્ય ધારણ તીર્થ પ્રસાદાદિક ભક્ષણે વિશેષઃ-
તક્ષેત્રાથિપતેશ્શૌરેઃ નિર્માલ્યાદિ કધારણં।
તત્રતીર્થ પ્રસાદાદિ ભક્ષણંચ ધરાતલે

સર્વાઘ (શમનંભૂયાત્)શમનંચૈવ સર્વસૌખ્ય પ્રદાયકં।
નિરામય કરણચૈવ અયુરાકોગ્ય સાધનં

તક્ષેત્ર નિવાસાના માથિક્યતા-તેષાંદર્શન સેવનાદિષુ વિશેષઃ
ભક્તામોદકરં(શૌરેઃપ્રિયકારણમુચ્યતે)ભૂયાન્નિશ્ચયંમુનિ સત્તમાઃ।
પુણ્યક્ષેત્રેષુ યેભક્તા સ્સર્વદાનિવ સંતિતે

વિશેષ મહિમોવેતા સ્સંભવંતિ ધરાતલે।
તસ્માત્તેષાંચ સાંગત્યે દર્શનેચ મહાફલં

અયુરારોગ્ય સંવૃદ્ધિ ર્ઙ્ઞાનસિદ્ધિ (ર્ભવેદ્દ્વિજાઃ)ર્લભેદ્ધૃવં।
યસ્તુદદ્યાત્તુતેષાંવૈ ગોભૂવસ્ત્રધનાદિકં।
સહસ્ર ફલદંભૂયાન્નિશ્ચયં મુનિસત્તમાઃ॥
વૈષ્ણવ દ્વિજમેકંતુ ભુજિત્વાક્ષેત્ર વાસિનં।
સહસ્રવિપ્રસંતૃપ્તિ ફલંપ્રાપ્નોતિ ભૂતલે॥
અધ્યાયાંતઃ
એતત્સર્વંપુરાત્વંબુ જાસનઃપ્રધમંસ્વયં

શૃત્વાતુહરિણાતદ્વ ન્મયિપ્રીત્યાવભોધયત્।
તદિદાનીંતુયુષ્માકં બોધિતં (મુનિસત્તમાઃ)ગોપ્યમુત્તમં

ઇતિ શ્રીપાંચરાત્રાગમરહસ્યસારે શ્રીપરમપુરુષ સંહિતાયાં
ભક્તભાવ વિલક્ષણ કથનં નામ
અષ્ટમોધ્યાયઃ.