પરમપુરુષસંહિતા · અધ્યાય 7

શ્રીમત્પાંચરાત્રાંતર્ગત શ્રીપરમપુરુષ સંહિતા
સપ્તમોધ્યાયઃ
ભગવદપચાર નિરૂપણં
ઋષયઃ-
શ્લો॥ વુનિસત્તમભોદેવ નારદદ્વિજપુંગવ।
ભગવદપચારાદિ કધને ઋષિ પ્રશ્નઃ
દેવાલયેષુલોકેસ્મિન્ જ્ઞાનાજ્ઞાનકૃતંતુયુત્

અપચારસ્વરૂપંચ તસ્મિન્ ભેદનિરૂપણં।
બ્રૂહ્યસ્માકંદયાસાંદ્ર તદ્ભલં(ત્વદ્યબોધય)ચવદપ્રભો

શ્રીનારદઃ
નારદ પ્રતિવચનં અપચારકરણે દોષ નિરૂપણં
અધવક્ષ્યે વિશેષેણ અપચાર નિરૂપણં।
ક્રોધલો(ભાદિકૈઃ કૈશ્ચિત્)ભમદાદ્યૈસ્તુ હેતુભિર્મુનિ સત્તમાઃ

અપચારઃ કૃતોયેન ભગવત્સન્નિધૌભુવિ।
તસ્યનસ્યાદ્યધાચૈવ ભુક્તિમુક્તિધ્વયંદ્વિજાઃ

ભગવત્પાદ તીર્ધે જલ સામાન્ય ભાવનં પ્રસાદે અન્ન ભાવનં
ભગવત્પાદતીર્ધેતુ સામાન્યજલભાવના।
પ્રસાદેવાસુદેવસ્ય સામાન્યાન્નભાવનં

નૈવેદ્યાત્પૂર્વ માઘ્રાણ ભક્ષણાદિષુ પ્રસાદ ભક્ષણે
નૈવેદ્યાત્પૂર્વમન્નસ્ય આઘ્રાણં(ભક્ષણંતથા)ચાપિભક્ષણં।
પ્રસાદભક્ષણાચ્છૌરેઃ કરશુદ્ધિશ્ચભૂસુરાઃ

કરશુદ્ધિઃદેવાલયાદિષુ મલમૂત્રાદિકરણં દેવાલયે નિવાસ શયન ભોજનાદિ અગ્રાસનસ્થિતિઃ
દેવારયે વિગ્રહેચ કુંડાગ્નૌ ચદ્વિજોત્તમાઃ।
મલમૂત્રપુરીષાદિ કરણંનિષ્ટીવનંતધા

દેવા(લયે)લયનિવાસંચ શયનંભોજનંતધા।
અગ્રાસનોપવેશંચ મહાદોષયિતિસ્મૃતાઃ

પ્રસાદભક્ષણે કાલાત્રીતાદિશંકાનિર્માલ્યધારણે અગૌરવ ભાવનં પ્રસાદે રુચિશંકા દેવાલયે શુચિશંકા તદ્ભલ પ્રાપ્તિ કધનં
પ્રસાદભક્ષણેવિષ્ણોઃ કાલાતીતાદિભાવના।
નિર્માલ્યધારણેચૈવ અશ્રર્ધાચયગૌરવં

પ્રસાદેરુચિશંકાચ શુચિશંકાહરેર્ગૃહે।
યેનકેનકૃતંલોકે તસ્યવંશક્ષયં(સ્મૃતં)ભવેત્

દેવાલય ગમનાત્પાદપ્રક્ષાળનં
દેવાલયાદ્ગૃહંગત્વા પાદપ્રક્ષાળનંકૃતે।
વિગ્રહ૆શિલાલોહાદિ ભાવં ઉત્સવેષ્વપહાસ્યં
શિલાલોહાદિ ભાવંચ ભગવદ્વિગ્રહેકૃતે

અપહાસ્યંકૃતેચૈન ઉત્સવાદિષુશાર્ઙ્ગિણઃ।
અકાલેદેવાલય કવાટમોચનં પૂજાકાલે દર્શનં
અકાલેતુહરેર્ગેહે કવાટાનાંવિમોચને

આરાધને પ્રવર્તેતુ ભગવદ્દર્શને(તધા)કૃતે।
દેવાલયે કલહં અસત્ય ભાષણંચ ભગવદ્વસ્ત્રાદિક ધારણં તદ્ભલ નિરૂપણં
કલહંચા સત્યભાષા ભગવ(ન્મંદિરે)ત્સન્નિધૌકૃતે

ભગવદ્વસ્ત્રભૂષાદિ ધારણે(હરણેતથા)ચધરાતલે।
દેવાલયે મદ્યમાંસભક્ષણાદિ પશુપક્ષિહનસં સ્ત્રીસંગમં ચૌર્યં પરિહાસનિંદાભાષણં તદ્ભલશ્રુતિઃ।
દેવાલયેસુરાપાનં(મત્સ્યમાંસાદિ)માંસાદીનાંચભક્ષણં।
પશુપક્ષ્યાદિહસનં વનિતાસંગમંતધા

ચૌર્યંચ પરિહાસંચ નિંદાવચનભાષણં।
યેનકેનકૃતં(લોક૆ તસ્યવંશક્ષયંભવેત્)તસ્ય વંશનાશનમીરિતં

ભગવદ્વસ્તુ હરણં ભગવન્નિંદનંચ અનર્ચકેન ગર્ભાલય પ્રવેશં
ભગવદ્વસ્તુહરણં તધાચહરિનિંદનં।
અનર્ચકેનયેનાપિ ગર્ભાલયપ્રવેશનં

અર્ચકે વિપ્રલામાન્ય ભાવં
ભગવત્પૂજકેચૈવ વિપ્રસામાન્ય ભાવનં।
તન્નિંદન દંડનાદિ તશ્રદ્ધવ્યહરણાદિ તિદ્ભલ શ્રુતિઃ
નિંદનં દંડનંચૈવ (તત્પૂજક બુધં દ્વિજાઃ)અર્ચકસ્યદ્વિજોત્તમાઃ

તસ્યદુઃખ પ્રદાનંચ તદ્દ્રવ્યહરણંતથા।
યઃકરોતિ વિમૂઢાત્મા તસ્યાયુશ્શ્રીશ્ચનશ્યતિ

દેવાલયે છત્રપાદુકાદિ ધારણં તદ્ભલ નિરૂપણં
છત્રપાદુક ધારીચ દંડધારીચ ભૂતલે।
પ્રવિશેચ્ચેદ્ધરેર્ગે(હે)હં તસ્યવંશક્ષયંસ્મૃતં

દેવસ્યપુરતઃ છત્રાદિ ધારણં તદ્દોષ નિરૂપણં
અગ્રેતુ દેવદેવસ્ય છત્રપાદુકલાંછનૈઃ।
યોગચ્છેત્તસ્યનાંશસ્યા દ્રૌરવંનરકં (ભવેત્)લભેત્

અર્ચનાદિ પુષ્પાદિ કહરણે થારણેચ કંચુકોષ્ણી ષૈહિ મંદિર પ્રવેશં
ભગવત્બૂજનાર્ધંતુ આનીતાઃ કુસુમાદિકાઃ।
યોહરેતસ્યવૈઘોરં નરકંલભતેદ્વિજાઃ

કંચુકોષ્ણીષધારીચ નગચ્છેદ્ધરિમંદિરે।
હરેઃપ્પૃષ્ઠ દર્શનં તીર્ધ પ્રસાદ વર્જનં તત્ફ્રતિફલ પ્રાપ્તિઃ
નપૃષ્ટંદર્શનીયંસ્યા દ્દેવદેવસ્યશાર્ઙ્ગિણઃ

યોવર્જતિહરેસ્તીર્થં પ્રસાદંભક્તિલોપતઃ।
તપ્યાન્વયસ્ય નાશંસ્યા ત્સગચ્છેન્નરકં ધૃવં

ભગવતીર્ધસ્ય ભૂવતનાદિકં
તીર્ધાદિગ્રહણેવિષ્ણો(ર્ભક્તિરાહિત્ય હેતુના)રશ્રર્થાદિક હેતુભિઃ।
યેનતત્પતિતં ભૂમૌ તસ્યાયુશ્રીશ્ચનસ્યતિ

યસ્ત્વાત્માનં કર્મયોગિં મત્વાહંકૃતિનાજડઃ।
તીર્થવિસર્જનં તદ્દોષઃ
વિસર્જતિહરેસ્તીર્ધં સકલાકાલ શંકયા

તસ્યપૂર્વાર્જિતંપુણ્યં સર્વંચાપિ વિનશ્યતિ।
દેવાલય પ્રવેશેચ સત્વનર્હયિતિસ્મૃતઃ

મ્લેચ્છપાષંડાદિક દેવાલય પ્રવેશે દોષ નિરૂપણં
મ્લેચ્છપાષંડજાતીનામાલયસ્યપ્રવેશને।
તદન્યેષાંચભક્તાનાં ગૌરવં (દિ)તુવિનશ્યતિ

,સ્માત્તેષાંપ્રવેશેતુ અનર્હત્વં નિરૂપિતં।
યદાભૂયત્તત્પ્રવેશં યેનકેનચ હેતુના

તત્પ્રવેશે સંપ્રોક્ષણાદિ કર્તપ્યં
મહા સંપ્રોક્ષણંકૃત્વા શાંતિહોદિકંસરેત્।
ભગવદ્દર્શનાર્થમાગત સ્ત્રીષ્વન્યભાવનં પ્રસાદ વિનિયોગે અન્યસંભાષણાદિ
ભગવત્સંદર્શનાર્ધ માગતાસુચસ્ત્રિષુયઃ

અન્યભાવંકરોત્યેવ તસ્યનાશો(ભવેદ્થૃવં)ભવિષ્યતિ।
વિનિયોગસ્યસમયે પ્રસાદસ્યશ્રિયઃપતેઃ

અન્યસંભાષણાદીનિ(વર્જનીયાનિ ભૂસુરાઃ)વર્જયેત્સતતંભુવિ।
પ્રસાદનિંદનરંઘન ઘટ્ટનાદિ
પ્રસાદલંઘનંચૈવ ઘટ્ટનં(ચાપિ)ચતુનિંદનં

તદ્દૂષણં ચતદ્દોષ પ્રાપ્તિ કધનં
દૂષણંયેનકેનાપિ વંશનાશન કારણં।
એકહસ્ત પ્રણામાદિ દેવતાંતરાધિક્ય કીર્તનં
એકહસ્ત પ્રણામંચ એકંચૈવ પ્રદક્ષણં

હરિગેહેવિસર્જંસ્યાત્સ્રેય(સ્કામૈર્ધરાતલૈ)સ્કામૈસ્સદાભુવિ।
ભગવન્મંદિરેત્વન્ય દેવાધિક્ય પ્રકીર્તને

ઊર્ધ્વપુંડ્રાદ્યપહાસ્યં ભગવચ્ચરિતાદિક નિંદનં તદ્દોષવિશેષઃ
ઊર્થ્વપુંડ્રાદિકંદૃષ્ટ્યા(પરિહસત્યદિભૂસુરાઃ) પરિહાસં કૃતેયદિ।
ભગવચ્ચરિતાલાપ શ્રવણાદિક નિંદને

યેનકેનાપિભૂમૌતુ મહદ્દુઃખંભવિષ્યતિ।
દેવાલયાદિક નિર્માણ વિઘ્નકલ્પનં તદ્દોષ પ્રાપ્તિઃ
દેવાલયવિનિર્માણે યેનવિઘ્નાદિકંભવેત્

તસ્યવંશક્ષયંભૂયા દચિરેણનસંશયઃ।
મહોત્સવ ભંગકારણં તદ્દોષપ્રાપ્તિઃ
મહોત્સવસ્યયોભૂયા દ્ભંગકર્તાધરાતલે

પાંડુરોગેસદાભૂત્વા નરકંપ્રતિચ્છતિ।
કુંડાગ્નિ દીપાદિક શમનં તદ્દોષઃ
શમયેદ્યસ્તુકુંડાગ્નિં (દીપસ્ય)દીપપ્રજ્વલનંતુવા

દેવાલયેતસ્યભૂયા દ્ઘોરદુઃખંધરાતલે।
ભક્તનિંદન દૂષણાદિકં। તદ્દોષઃ।
ભક્તાનાં દૂષણેચૈવ નિંદનેવિબુધોત્તમાઃ

સર્વાભીષ્ટ વિનાશંચ ભવેચ્ચૈવ ધરાતલે।
મધુમાંસાધિકં ભુક્ત્વા આલય પ્રવેશં
મધુમાંસાદિકં ભુક્ત્વાયઃપ્રવિશ્યતિ મંદિરં

સ્નાનાદિકં વિના આલય પ્રવેશં તદ્દોષ પ્રાપ્તિશ્ચ યાત્રાકાલે ઉપાહારાદિક પ્રધાનં તદ્દોષશ્ચ
અસ્નાતસ્ત્વશુચિશ્ચૈવ ઊર્ધ્વપુંડ્ર(વિવર્જતઃ)વિહીનકઃ।
તસ્યવંશ ક્ષયંભૂયાન્નિશ્ચયં મુનિસત્તમાઃ

યાત્રાકાલેતુ દેવેશં સમીપેસ્વગ્વહસ્યતુ।
દૃષ્ટ્વાત મુપહારાદ્યૈ ર્યોનતૃપ્ત્યતિ ભૂતલે

તસ્યધાન્ય ધનાદીનિ(સર્વેકાર્યાશ્ચ નિષ્ફલા॥)સર્વાણિસ્યાત્તુનિષ્ફલાઃ।
અલક્ષ્યકરણં તત્પ્રતિફલંચ અન્યભક્ષિત ફલાદીનાં ભગવદર્પણં
આગતંપુરમધ્યેતુ હરિંદૃષ્ટ્વાતુયોનરઃ

અલક્ષ્યં કુરુતેચૈવ પ્રણામં નકરોતિચ।
તસ્યભૂયાન્મ હદ્દુઃખં રૌરવં નરકં(ભવેત્)વ્રજેત્

અન્યભક્ષણ શેષંતુ યોદદ્યાદ્વૈ ફલાદિકં।
આઘ્રાતગંથ પુષ્પાદિ સમર્પણં દેવાલયાદિદહનં તદ્દોષ પ્રાપ્તિઃ
આઘ્રાતગંધ(પુષ્પાદ્યાઃ)પુષ્પાદીન્ હરેસ્તસ્યભવેદઘં

દેવાલયં દહેદ્યસ્તુ અર્ચકગૃહમેવવા।
તસ્યવંશ ક્ષયં શ્રીઘ્રં ભવત્યેવન સંશયઃ

અર્ચકસ્ત્રીષ્વન્યભાવનં તદ્દોષપ્રાપ્તિઃ!
અર્ચકસ્ત્રીષુયઃકુર્યા(દ્દુષ્ટભાવં)દન્યભાવં મુનીશ્વરાઃ।
તસ્યભૂયાન્મહા(દુઃખંરૌરવંનરકંતધા)ઘોર દુઃખંતુ વસુધાતલેઃ

ભગવતાપહાસ્યં તદ્દોષશ્ચ
મહાભાગવતાન્ વિપ્રાન્ દૃષ્ટ્વાયઃ પરિહાસ્યતિ।
તસ્યપૂર્વાર્જિતં પુણ્યં વિત્તં (સર્વંચ)ચાપિવિનશ્યતિ

રધવાહકાદિ નિંદનં તદ્દોષઃ
રથસ્થેતુ જગન્નાધે તદ્રધસ્યતુ વાહકાન્‌।
યોનિંદતિસદાભૂમૌ તસ્યદુઃખં મહદ્ભવેત્

ભગવચ્છાસ્ત્રે અપૌરુષેયત્વશંકા! તદ્દોષ નિરૂપણં
દેવાલયસ્ય યદ્ધર્મ શાસ્ત્રંસ્યા ત્પાંચરાત્રકં।
તસ્મિન્નપૌરુષેયત્વે શંકાયઃકુરુતેનરઃ

ધ્વયારોહાદ્યવરોહ મધ્યે અન્નગામ ગમનં તદ્દોષઃ
તસ્યવંશક્ષયંવિદ્દિ સર્વ(શાસ્ત્રેષુ નિશ્ચતં)શાસ્ત્ર વિનિશ્ચિતં।
થ્વજારોહણમારભ્ય યાવત્તીર્થદિનોત્સવં

આન્યગ્રામાદિગમનં યસ્યકસ્યા પિનાશનં।
ભગવદુત્સવે મનુષ્યોત્સવાદિકરણં તદ્દોષઃ
દૈવોત્સવેપ્રવર્તેતુ નમનુષ્યોત્સવંચરેત્

યઃકરોદિ વિમૂઢાત્મા તસ્યવંશ ક્ષયં(ભવેત્)ધૃવં।
યાતાશૌચાદિષુ દેવાલય પ્રવેશં તદ્દોષ પ્રાપ્તિઃ
(દ્યાશૌચ કાલેષુ)શૌચમૃતાશૌચે આલયંયઃપ્રવિશ્યતે

તસ્યવંશ વિનાશંચ રૌરવંનરકં ભવેત્।
વસ્ત્રહીન દેવાલય પ્રવેશ તદ્દોષ નિરૂપણં
વસ્ત્રહીનસ્તુયશ્શૌરે ર્મંદિરં સંપ્રવિશ્યતિ

સમહાપાતકૈર્યુક્ત શ્ચંડાલસ્યાદ્ધરાતલે।
દેવાલયાગ્રતઃણામાદિનકરણં તદ્ભલપ્રાપ્તિઃ
પ્રયસ્તુગચ્છેદ્ધરેર્ગેહ પુરતઃ(માર્ગતોપિવા)પધિમાર્ગતઃ

દેવાલયાગ્રભાગેતુ નમસ્કારં સમાચરેત્।
યોનકુર્યાત્તધાતસ્યકુલ નાશનમુચ્યતે

દેવદ્રવ્યહરણં ભગવત્સેવકોપાદિ ભંગકરણં તદ્ભલિતંચ
દેવદ્રવ્યાપહરણં મહાપાતક મીરિતં।
ભગવત્સેવકોપાદિ ભંગરકરણં તદ્ફલિતંચ
ભગવત્સેવકાનાંતુ ઉપાધૌભંગ કલ્પનં

યેન કેનાપિતદ્વંશ નાશ(કારણ)હેતુકમીરિતં।
નૂતનાગત પુષ્પ ફલાદીનાં ભગવત્સમર્પણ વિશેષઃતન્નકરણે પ્રત્યવાયઃ
ફલપુષ્પાદિકંચૈવ ધાન્યાદીનિચભૂસુરાઃ

યદાભવેન્નૂતનંતત્છ્રીહરેસ્તુ સમર્પયેત્।
યોનદદ્યાત્તથૌશૌરે સ્તદ્વૃદ્ધિર્નભવેદ્ભુવી

અર્ચકાજ્ઞા દિપાલ નાવસર કથનં
અન્યેષ્વિતરકાર્યેષુ અર્ચકાજ્ઞાંતુ પાલયેત્।
સ્ધાનાધિપસ્યયા યદ્વા ભક્તિશ્રર્ધાદિ(સંયુતઃ)કૈર્યુતઃ

તન્નકરણેદોષઃ
એવંનકુરુતેયસ્તુ તસ્યદુઃખં(મહત્ સ્મૃતં)મહદ્ભવેત્।
અધ્યાય પરિસમાપ્તિઃ
ઇત્યેવં ભગવદ્ગેહે અપચારનિરૂપણં

જ્ઞેયંસર્વૈશ્ચલોકેસ્મિન્ શ્રેયઃકામૈ(સ્તુસર્વદા)ર્દ્વિજોત્તમાઃ।
ઇતિશ્રીપાંચરાત્રાગમ રહસ્યસારે શ્રીપરમપુરુષ સંહિતાયાં
ભગવદપચાર નિરૂપણંનામ સપ્તમોધ્યાયઃ