પઞ્ચદશી · અધ્યાય p4

બ્રહ્માનન્દે વિદ્યાનન્દોનામ - ચતુર્દશઃ પરિચ્છેદઃ ।
યોગેનાત્મવિવેકેન દ્વૈતમિથ્યાત્વચિન્તયા ।
બ્રહ્માનન્દં પશ્યતોઽથ વિદ્યાનન્દો નિરૂપ્યતે

વિષયાનન્દવદ્વિદ્યાનન્દોધીવૃત્તિરૂપ્કઃ ।
દુઃખાભાવાદિરૂપેણ પ્રોક્ત એષ ચતુર્વિધઃ

દુઃખાભાવશ્ચ કામાપ્તિઃ કૃતકૃત્યોઽહમિત્યસૌ ।
પ્રાપ્તપ્રાપ્યોઽહમિત્યેવં ચાતુર્વિધ્યમુદાહૃતમ્

ઐહિકં ચ આમુષ્મિકં ચેત્યેવં દુઃખં દ્વિધેરિતમ્ ।
નિવૃત્તિમૈહિકસ્યાહ બૃહદારણ્યકં વચઃ

આત્માનં ચેદ્વિજાનીયાદયમસ્મીતિ પૂરુષઃ ।
કિમિચ્છન્કસ્ય કામાય શરીરમનુસંજ્વરેત્

જીવાત્મા પરમાત્મા ચેત્યાત્મા દ્વિવિધ ઈરિતઃ ।
ચિત્તાદાત્મ્યાત્ત્રિભિર્દેહૈર્જીવઃ સન્ભોક્તૃતાં વ્રજેત્

પરમાત્મા સચ્ચિદાનન્દસ્તાદાત્મ્યં નામરૂપયોઃ ।
ગત્વા ભોગ્યત્વમાપન્નસ્તદ્વિવેકે તુ નોભયમ્

ભોગ્યમિચ્છન્ભોક્તુરર્થે શરીરમનુસંજ્વરેત્ ।
જ્વરાસ્ત્રિષુ શરીરેષુ સ્થિતા ન ત્વાત્મનો જ્વરાઃ

વ્યાધયો ધાતુવૈષમ્યે સ્થૂલદેહે સ્થિતા જ્વરાઃ ।
કામક્રોધાદયઃ સૂક્ષ્મે દ્વયોર્બીજં તુ કારણે

અદ્વૈતાનન્દમાર્ગેણ પરાત્મનિ વિવેચિતે ।
અપશ્યન્વાસ્તવં ભોગ્યં કિં નામેચ્છેત્પરાત્મવિત્

આત્માનન્દોક્તરીત્યાસ્મિન્જીવાત્મન્યવધારિતે ।
ભોક્તા નૈવાસ્તિ કોઽપ્યત્ર શરીરાનુજ્વરઃ કુતઃ

પુણ્યપાપદ્વયે ચિન્તા દુઃખમામુષ્મિકં ભવેત્ ।
પ્રથમાધ્યાય એવોક્તં ચિન્તા નૈનં તપેદિતિ

યથા પુષ્કરપર્ણેઽસ્મિન્નપામશ્લેષણં તથા ।
વેદનાદૂર્ધ્વમાગામિકર્મણોઽશ્લેષણં બુધે

ઇષીકાતૃણતૂલસ્ય વહ્નિદાહઃ ક્ષણાદ્યથા ।
તથા સઞ્ચિતકર્માસ્ય દગ્ધં ભવતિ વેદનાત્

યથૈધાંસિ સમિદ્ધોઽગ્નિર્ભસ્મસાત્કુરુતેઽર્જુન ।
જ્ઞાનાગ્નિઃ સર્વકર્માણિ ભસ્મસાત્કુરુતે તથા

યસ્ય નાહંકૃતો ભાવો બુદ્ધિર્યસ્ય ન લિપ્યતે ।
હત્વાપિ સ ઇમાં લોકાન્ન હન્તિ ન નિબધ્યતે

માતાપિત્રોર્વધઃ સ્તેયં ભ્રૂણહત્યાન્યદીદૃશમ્ ।
ન મુક્તિં નાશયેત્પાપં મુખકાન્તિર્ન નશ્યતિ

દુઃખાભાવવદેવાસ્ય સર્વકામાપ્તિરીરિતા ।
સર્વાન્કામાનસાવાપ્ય હ્યમૃતો ભવદિત્યતઃ

જક્ષન્ક્રીડન્રતિં પ્રાપ્તઃ સ્ત્રીભિર્યાનૈસ્તથેતરૈઃ ।
શરીરં ન સ્મરેત્પ્રાણં કર્મણા જીવયેદમુમ્

સર્વાન્કામાન્સહાપ્નોતિ નાન્યવજ્જન્મકર્મભિઃ ।
વર્તન્તે શ્રોત્રિયે ભોગા યુગપત્ક્રમવર્જિતાઃ

યુવા રૂપી ચ વિદ્યાવાન્નીરોગો દૃઢચિત્તવાન્ ।
સૈન્યોપેતઃ સર્વપૃથ્વીં વિત્તપૂર્ણાં પ્રપાલયન્

સર્વૈર્માનુષ્યકૈર્ભોગૈઃ સમ્પન્નસ્તૃપ્તભૂમિપઃ ।
યમાનન્દમવાપ્નોતિ બ્રહ્મવિચ્ચ તમશ્નુતે

મર્ત્યેભોગે દ્વયોર્નાસ્તિ કામસ્તૃપ્તિરતઃ સમા ।
ભોગાન્નિષ્કામતૈકસ્ય પરસ્યાપિ વિવેકતઃ

શ્રોત્રિયત્વાદ્વેદશાસ્ત્રૈર્ભોગ્યદોષાનવેક્ષતે ।
રાજા બૃહદ્રથો દોષાંસ્તાન્ગાથાભિરુદાહરત્

દેહદોષાશ્ચિત્તદોષા ભોગ્યદોષા અનેકશઃ ।
શુના વાન્તે પાયસે નો કામસ્તદ્વદ્વિવેકિનઃ

નિષ્કામત્વે સમેઽપ્યત્ર રાજ્ઞઃ સાધન સઞ્ચયે ।
દુઃખમાસીદ્ભાવિનાશાદિતિભીરનુવર્તતે

નોભયં શ્રોત્રિયસ્યાતસ્તદાનન્દોઽધિકોઽન્યતઃ ।
ગન્ધર્વાનન્દ આશાસ્તિ રાજ્ઞો નાસ્તિ વિવેકિનઃ

અસ્મિન્કલ્પે મનુષ્યઃ સન્પુણ્યપાપવિશેષતઃ ।
ગન્ધર્વત્વં સમાપન્નો મર્ત્યો ગન્ધર્વ ઉચ્યતે

પૂર્વકલ્પે કૃતાત્પુણ્યાત્કલ્પાદાવેવ ચેદ્ભવેત્ ।
ગન્ધર્વત્વં તાદૃષોઽત્ર દેવગન્ધર્વ ઉચ્યતે

અગ્નિષ્વાત્તાદયો લોકે પિતરશ્ચિરવાસિનઃ ।
કલ્પાદાવેવ દેવત્વં ગતા આજાનદેવતાઃ

અસ્મિન્કલ્પેઽશ્વમેધાદિ કર્મ કૃત્વા મહત્પદમ્ ।
અવાપ્યાજાનદેવૈર્યાઃ પૂજ્યાસ્તાઃ કર્મદેવતાઃ

યમાગ્નિમુખ્યાઃ દેવાઃ સ્યુર્જાતાવિન્દ્રબૃહસ્પતી ।
પ્રજાપતિર્વિરાટ્ પ્રોક્તો બ્રહ્મા સૂત્રાત્મનામકઃ

સાર્વભૌમાદિસૂત્રાન્તા ઉત્તરોત્તરકામિનઃ ।
અવાઙ્મનસગમ્યોઽયમાત્માનન્દસ્તતઃ પરઃ

તૈઃસ્તૈઃ કામ્યેષુ સર્વેષુ સુખેષુ શ્રોત્રિયો યતઃ ।
નિસ્પૃહસ્તેન સર્વેષામાનન્દાઃ સન્તિ તસ્ય તે

સર્વકામાપ્તિરેષોક્તા યદ્વા સાક્ષિ ચિદાત્મતા ।
સ્વદેહવત્સર્વદેહેષ્વપિ ભોગાનવેક્ષતે

અજ્ઞસ્યાપ્યેતદસ્ત્યેવ ન તુ તૃપ્તિરબોધતઃ ।
યો વેદ સોઽશ્નુતે સર્વાન્કામાનિતિયબ્રવીચ્છ્રુતિઃ

યદ્વા સર્વાત્મતા સ્વસ્ય સામ્ના ગાયતિ સર્વદા ।
અહમન્નં તથાન્નાદશ્ચેતિ સામસ્વધીયતે

દુઃખાભાવશ્ચ કામાપ્તિરુભે હ્યેવં નિરૂપિતે ।
કૃતકૃત્યત્વમન્યચ્ચ પ્રાપ્તપ્રાપ્યત્વમીક્ષ્યતામ્

ઉભયં તૃપ્તિદીપે હિ સમ્યગસ્માભિરીરિતમ્ ।
ત એવાત્રાનુસન્ધેયાઃ શ્લોકા બુદ્ધિવિશુદ્ધયે

ઐહિકામુષ્મિકવ્રાતસિદ્ધ્યૈ મુક્તેશ્ચ સિદ્ધયે ।
બહુ કૃત્યં પુરાસ્યાભૂત્તત્સર્વમધુના કૃતમ્

તદેતત્કૃતકૃત્યત્વં પ્રતિયોગિપુરઃસરમ્ ।
અનુસન્દધદેવાયમેવં તૃપ્યતિ નિત્યશઃ

દુઃખિનોઽજ્ઞાઃ સંસરન્તુ કામં પુત્રાદ્યપેક્ષયા ।
પરમાનન્દપૂર્ણોઽહં સંસરામિ કિમિચ્છયા

અનુતિષ્ઠન્તુ કર્માણિ પરલોકયિયાસવઃ ।
સર્વલોકાત્મકઃ કસ્માદનુતિષ્ઠામિ કિં કથમ્

વ્યાચક્ષતાં તે શાસ્ત્રાણિ વેદાનધ્યાપયન્તુ વા ।
યેઽત્રાધિકારિણો મે તુ નાધિકારોઽક્રિયત્વતઃ

નિદ્રાભિક્ષે સ્નાનશૌચે નેચ્છામિ ન કરોમિ ચ ।
દ્રષ્ટારશ્ચેત્કલ્પયન્તિ કિં મે સ્યાદન્યકલ્પનાત્

ગુઞ્જાપુઞ્જાદિ દહ્યેત નાન્યારોપિતવહ્નિના ।
નાન્યારોપિતસંસારધર્માનેવમહં ભજે

શૃણ્વન્ત્વજ્ઞાતતત્ત્વાસ્તે જાનન્કસ્માચ્છૃણોમ્યહમ્ ।
મન્યન્તાં સંશયાપન્ના ન મન્યેઽહમસંશયઃ

વિપર્યસ્તો નિદિધ્યાસેત્કિં ધ્યાનમવિપર્યયાત્ ।
દેહાત્મત્વવિપર્યાસં ન કદાચિદ્ભજામ્યહમ્

અહં મનુષ્ય ઇત્યાદિવ્યવહારો વિનાપ્યમુમ્ ।
વિપર્યાસં ચિરાભ્યસ્તવાસનાતોઽવકલ્પતે

પ્રારબ્ધકર્મણિ ક્ષીણે વ્યવહારો નિવર્તતે ।
કર્માક્ષયે ત્વસૌ નૈવ શામ્યેદ્ધ્યાનસહસ્રતઃ

વિરલત્વં વ્યવહૃતેરિષ્ટં ચેદ્ધ્યાનમસ્તુ તે ।
અબાધિકાં વ્યવહૃતિં પશ્યન્ધ્યાયામ્યહં કુતઃ

વિક્ષેપો નાસ્તિ યસ્માન્મે ન સમાધિસ્તતો મમ ।
વિક્ષેપો વા સમાધિર્વા મનસઃ સ્યાદ્વિકારિણઃ

નિત્યાનુભવરૂપસ્ય કો મે વાઽનુભવઃ પૃથક્ ।
કૃતં કૃત્યં પ્રાપણીયં પ્રાપ્તમિત્યેવ નિશ્ચયઃ

વ્યવહારો લૌકિકો વા શાસ્ત્રીયો વાઽન્યથાઽપિ વા ।
મમાકર્તુરલેપસ્ય યથાઽઽરબ્ધં પ્રવર્તતામ્

અથવા કૃતકૃત્યોઽપિ લોકાનુગ્રહકામયા ।
શાસ્ત્રીયેણૈવ માર્ગેણ વર્તેઽહં કા મમ ક્ષતિઃ

દેવાર્ચનસ્નાનશૌચભિક્ષાદૌ વર્તતાં વપુઃ ।
તારં જપતુ વાક્તદ્વત્પઠત્વામ્નાયમસ્તકમ્

વિષ્ણું ધ્યાયતુ ધીર્યદ્વા બ્રહ્માનન્દે વિલીયતામ્ ।
સાક્ષ્યહં કિઞ્ચિદપ્યત્ર ન કુર્વે નાપિ કારયે

કૃતકૃત્યતયા તૃપ્તઃ પ્રાપ્તપ્રાપ્યતયા પુનઃ ।
તૃપ્યન્નેવં સ્વમનસા મન્યતેઽસૌ નિરન્તરમ્

ધન્યોઽહં ધન્યોઽહં નિત્યં સ્વાત્માનમઞ્જસા વેદ્મિ ।
ધન્યોઽહં ધન્યોઽહં બ્રહ્માનન્દો વિભાતિ મે સ્પષ્ટમ્

ધન્યોઽહં ધન્યોઽહં દુઃખં સાંસારિકં ન વીક્ષેઽદ્ય ।
ધન્યોઽહં ધન્યોઽહં સ્વસ્યાજ્ઞાનં પલાયિતં ક્વાપિ

ધન્યોઽહં ધન્યોઽહં કર્તવ્યં મે ન વિદ્યતે કિઞ્ચિત્ ।
ધન્યોઽહં ધન્યોઽહં પ્રાપ્તવ્યં સર્વમદ્ય સમ્પન્નમ્

ધન્યોઽહં ધન્યોઽહં તૃપ્તેર્મે કોપમા ભવેલ્લોકે ।
ધન્યોઽહં ધન્યોઽહં ધન્યો ધન્યઃ પુનઃ પુનર્ધન્યઃ

અહો પુણ્યમહો પુણ્યં ફલિતં ફલિતં દૃઢમ્ ।
અસ્ય પુણ્યસ્ય સમ્પત્તેરહો વયમહો વયમ્

અહો શાસ્ત્રમહો શાસ્ત્રમહો ગુરુરહો ગુરુઃ ।
અહો જ્ઞાનમહો જ્ઞાનમહો સુખમહો સુખમ્

બ્રહ્માનન્દાભિધે ગ્રન્થે ચતુર્થોઽધ્યાય ઈરિતઃ ।
વિદ્યાનન્દસ્તદુત્પત્તિપર્યન્તોઽભ્યાસ ઇષ્યતામ્

ઇતિ બ્રહ્માનન્દે વિદ્યાનન્દઃ સમાપ્તઃ