પઞ્ચદશી · અધ્યાય p11

બ્રહ્માનન્દે વિષયાનન્દો નામ - પઞ્ચદશઃ પરિચ્છેદઃ ।
અથાત્ર વિષયાનન્દો બ્રહ્માનન્દાંશરૂપભાક્ ।
નિરૂપ્યતે દ્વારભૂતસ્તદંશત્વં શ્રુતિર્જગૌ

એષોઽસ્ય પરમાનન્દો યોઽખણ્ડૈકરસાત્મકઃ ।
અન્યાનિ ભૂતાન્યેતસ્ય માત્રામેવોપભુઞ્જતે

શાન્તા ઘોરાસ્તથા મૂઢા મનસો વૃત્તયસ્ત્રિધા ।
વૈરાગ્યં ક્ષાન્તિરૌદાર્યમિત્યાદ્યાઃ શાન્તવૃત્તયઃ

તૃષ્ણા સ્નેહો રાગલોભાવિત્યાદ્યા ઘોરવૃત્તયઃ ।
સંમોહોભયમિત્યાદ્યાઃ કથિતા મૂઢવૃત્તયઃ

વૃત્તિષ્વેતાસુ સર્વાસુ બ્રહ્મણશ્ચિત્સ્વભાવતા ।
પ્રતિબિમ્બતિ શાન્તાસુ સુખં ચ પ્રતિબિમ્બતિ

રૂપં રૂપં બભૂવાસૌ પ્રતિરૂપ ઇતિ શ્રુતિઃ ।
ઉપમા સૂર્યકેત્વાદિ સૂત્રયામાસ સૂત્રકૃત્

એક એવ હિ ભૂતાત્મા ભૂતે ભૂતે વ્યવસ્થિતઃ ।
એકધા બહુધા ચૈવ દૃશ્યતે જલચન્દ્રવત્

જલે પ્રવિષ્ટશ્ચન્દ્રોઽયમસ્પષ્ટઃ કલુષે જલે ।
વિસ્પષ્ટો નિર્મલે તદ્વદ્દ્વેધા બ્રહ્માપિ વૃત્તિષુ

ઘોરમૂઢાસુ માલિન્યાત્સુખાંશસ્ય તિરસ્કૃતિઃ ।
ઈષન્નૈર્મલ્યતસ્તત્ર ચિદંશપ્રતિબિમ્બનમ્

યદ્વાપિ નિર્મલે નીરે વહ્નેરૌષ્ણ્યસ્ય સંક્રમઃ ।
ન પ્રકાશસ્ય તદ્વત્સ્યાચ્ચિન્માત્રોદ્ભૂતિરત્ર ચ

કાષ્ઠે ત્વૌષ્ણ્યપ્રકાશૌ દ્વાવુદ્ભવં ગચ્છતો યથા ।
શાન્તાસુ સુખચૈતન્યે તથૈવોદ્ભૂતિમાપ્નુતઃ

વસ્તુસ્વરૂપમાશ્રિત્ય વ્યવસ્થા તૂભયોઃ સમા ।
અનુભૂત્યનુસારેણ કલ્પ્યતે હિ નિયામકમ્

ન ઘોરાસુ ન મૂઢાસુ સુખાનુભવ ઈક્ષ્યતે ।
શાન્તાસ્વપિ ક્વચિત્કશ્ચિત્સુખાતિશય ઈશ્યતામ્

ગૃહક્ષેત્રાદિવિષયે યદા કામો ભવેત્તદા ।
રાજસસ્યાસ્ય કામસ્ય ઘોરત્વાત્તત્ર નો સુખમ્

સિદ્ધ્યેન્ન વેત્યસ્તિ દુઃખમસિદ્ધૌ તદ્વિવર્ધતે ।
પ્રતિબન્ધે ભવેત્ક્રોધો દ્વેષો વા પ્રતિબન્ધકઃ

અશક્યશ્ચેત્પ્રતીકારો વિષદઃ સ્યાત્સ તાનસઃ ।
ક્રોધાદિષુ મહાદુઃખં સુખશઙ્કાપિ દૂરતઃ

કામ્યલાભે હર્ષવૃત્તિઃ શાન્તા તત્ર મહત્સુખમ્ ।
ભોગે મહત્તરં લાભપ્રસક્તાવીષદેવ હિ

મહત્તમં વિરક્તૌ તુ વિદ્યાનન્દે તદીરિતમ્ ।
એવં ક્ષાન્તૌ તથૌદાર્યે ક્રોધલોભનિવારણાત્

યદ્યત્સુખં ભવેત્તત્તદ્બ્રહ્મૈવ પ્રતિબિમ્બનાત્ ।
વૃત્તિષ્વન્તર્મુખા સ્વસ્ય નિર્વિઘ્નં પ્રતિબિમ્બનમ્

સત્તા ચિતિઃ સુખં ચેતિ સ્વભાવા બ્રહ્મણસ્ત્રયઃ ।
મૃચ્છિલાદિષુ સત્તૈવ વ્યજ્યતે નેતરદ્દ્વયમ્

સત્તા ચિતિર્દ્વયં વ્યક્તં ધીવૃત્ત્યોર્ઘોરમૂઢયોઃ ।
શાન્તવૃત્તૌ ત્રયં વ્યક્તં મિશ્રં બ્રહ્મેત્થમીરિતમ્

અમિશ્રં જ્ઞાનયોગાભ્યાં તૌ ચ પૂર્વમુદીરિતૌ ।
આદ્યેઽધ્યાયે યોગચિન્તા જ્ઞાનમધ્યાયોર્દ્વયોઃ

અસત્તા જાડ્યદુઃખે દ્વે માયારૂપં ત્રયં ત્વિદમ્ ।
અસત્તા નરશૃઙ્ગાદૌ જાડ્યં કાષ્ઠશિલાદિષુ

ઘોરમૂઢધિયોર્દુઃખમેવં માયા વિજૃમ્ભિતા ।
શાન્તાદિ બુદ્ધિવૃત્ત્યૈક્યાન્મિશ્રં બ્રહ્મેતિ કીર્તિતમ્

એવં સ્થિતેઽત્ર યો બ્રહ્મ ધ્યાતુમિચ્છેત્પુમાનસૌ ।
નૃશૃઙ્ગાદિમુપેક્ષેત શિષ્ટં ધ્યાયેદ્યથાયથમ્

શિલાદૌ નામરૂપે દ્વે ત્યક્ત્વા સન્માત્રચિન્તનમ્ ।
ત્યક્ત્વા દુઃખં ઘોરમૂઢધિયોઃ સચ્ચિદ્વિચિન્તનમ્

શાન્તાસુ સચ્ચિદાનન્દાંસ્ત્રીનપ્યેવં વિચિન્તયેત્ ।
કનિષ્ઠમધ્યમોત્કૃષ્ટાસ્તિસ્રશ્ચિન્તાઃ ક્રમાદિમાઃ

મન્દસ્ય વ્યવહારેઽપિ મિશ્રબ્રહ્મણિ ચિન્તનમ્ ।
ઉત્કૃષ્ટં વ્યક્તુમેવાત્ર વિષયાનન્દ ઈરિતઃ

ઔદાસીન્યે તુ ધીવૃત્તેઃ શૈથિલ્યાદુત્તમોત્તમમ્ ।
ચિન્તનં વાસનાનન્દે ધ્યાનમુક્તં ચતુર્વિધમ્

ન ધ્યાનં જ્ઞાનયોગાભ્યાં બ્રહ્મવિદ્યૈવ સા ખલુ ।
ધ્યાનેનૈકાગ્ર્યમાપન્ને ચિત્તે વિદ્યા સ્થિરીભવેત્

વિદ્યાયાં સચ્ચિદાનન્દા અખણ્ડૈકરસાત્મતામ્ ।
પ્રાપ્ય ભાન્તિ ન ભેદેન ભેદકોપાધિવર્જનાત્

શાન્તા ઘોરાઃ શિલાદ્યાશ્ચ ભેદકોપાધયો મતાઃ ।
યોગાદ્ વિવેકતો વૈષમુપાધીનામપાકૃતિઃ

નિરુપાધિબ્રહ્મતત્ત્વે ભાસમાને સ્વયંપ્રભે ।
અદ્વૈતે ત્રિપુટી નાસ્તિ ભૂમાનન્દોઽત ઉચ્યતે

બ્રહ્માનન્દ અભિધે ગ્રન્થે પઞ્ચમોઽધ્યાય ઈરિતઃ ।
વિષયાનન્દ એતેન દ્વારેણાન્તઃ પ્રવેશ્યતામ્

પ્રીયાદ્ધરિહરોઽનેન બ્રહ્માનન્દેન સર્વદા ।
પાયાચ્ચ પ્રાણિનઃ સર્વાન્સ્વાશ્રિતાં શુદ્ધમાનસાન્

ઇતિ બ્રહ્માનન્દે વિષયાનન્દઃ સમાપ્તઃ

ઇતિ શ્રીમત્પરમહંસપરિવ્રાજકાચાર્ય
શ્રી વિદ્યારણ્યમુનિવિરચિતઃ પઞ્ચદશી ગ્રન્થઃ સમાપ્તઃ ।