પઞ્ચતન્ત્ર · અધ્યાય 3

ઇતિ શ્રી-વિષ્ણુ-શર્મ-વિરચિતે પઞ્ચતન્ત્રે મિત્ર-સમ્પ્રાપ્તિર્ નામ
દ્વિતીયં તન્ત્રં સમાપ્તમ્
॥2॥
તૃતીયં તન્ત્રમ્
અથ કાકોલૂકીયમ્
પ્રસ્તાવના કથા
મેઘવર્ણારિમર્દન-વૃત્તાન્તઃ
અથેદમ્ આરભ્યતે કાકોલૂકીયં નામ તૃતીયં તન્ત્રમ્ । યસ્યાયમ્ આદ્યઃ શ્લોકઃ-
ન વિશ્વસેત્ પૂર્વ-વિરોધિતસ્ય
શત્રોશ્ ચ મિત્રત્વમ્ ઉપાગતસ્ય ।
દગ્ધાં ગુહાં પશ્ય ઉલૂક-પૂર્ણાં
કાક-પ્રણીતેન હુતાશનેન

તદ્ યથાનુશ્રુયતે-અસ્તિ દક્ષિણાત્યે જનપદે મહિલારોપ્યં નામ નગરમ્ । તસ્ય સમીપસ્થો ઽનેક-શાખાસનાથો ઽતિઘનતર-પત્ર-ચ્છન્નો ન્યગ્રોધ-પાદપો ઽસ્તિ । તત્ર ચ મેઘ-વર્ણો નામ વાયસ-રાજો ઽનેક-કાક-પરિવારઃ પ્રતિવસતિ સ્મ । સ તત્ર વિહિત-દુર્ગ-રચનઃ સપરિજનઃ કાલં નયતિ । તથાન્યો ઽરિ-મર્દનો નામોલૂક-રાજો ઽસઙ્ખ્યોલૂક-પરિવારો ગિરિ-ગુહા-દુર્ગાશ્રયઃ પ્રતિવસતિ સ્મ । સ ચ રાત્રાવ્ અભ્યેત્ય સદૈવ તસ્ય ન્યગ્રોધસ્ય સમન્તાત્ પરિભ્રમતિ । અથોલૂકરાજઃ પૂર્વ-વિરોધ-વશાદ્યં કઞ્ચિદ્ વાયસ-સમાસાદયતિ । તં વ્યાપાદ્ય ગચ્છતિ । એવં નિત્યાભિગમનાચ્ છનૈઃ શનૈસ્ તન્ ન્યગ્રોધ-પાદપદ્-દુર્ગં તેન સમન્તાન્ નિર્વાયસં કૃતમ્ । અથવા ભવત્ય્ એવમ્ । ઉક્તં ચ-
ય ઉપેક્ષેત શત્રું સ્વં પ્રસરન્તં યદૃચ્છયા ।
રોગં ચાલસ્ય-સંયુક્તઃ સ શનૈસ્ તેન હન્યતે

તથા ચ-
જાત-માત્રં ન યઃ શત્રું વ્યાધિં ચ પ્રશમં નયેત્ ।
મહાબલો ઽપિ તેનૈવ વૃદ્ધિં પ્રાપ્ય સ હન્યતે

અથાન્યેદ્યુઃ સ વાયસ-રાજઃ સર્વાન્ સચિવાન્ આહૂય પ્રોવાચ-ભોઃ ! ઉત્કટસ્ તાવદ્ અસ્માકં શત્રુર્ ઉદ્યમ-સમ્પન્નશ્ ચ કાલવિચ્ ચ નિત્યમ્ એવ નિશાગમે સમેત્યાસ્મત્-પક્ષ-કદનં કરોતિ । તત્ કથમ્ અસ્ય પ્રતિવિઘાતવ્યમ્ ? વયં તાવદ્ રાત્રૌ ન પશ્યામઃ । ન ચ દિવા દુર્ગં વિજાનીમો યેન ગત્વા પ્રહરામઃ । તદ્ અત્ર કિં યુજ્યતે સન્ધિ-વિગ્રહ-યાનાસન-સંશ્રય-દ્વૈધી-ભાવાનાં મધ્યાત્ । અથ તે પ્રોચુઃ-યુક્તમ્ અભિહિતં દેવેન યદ્ એષ પ્રશ્નઃ કૃતઃ । ઉક્તં ચ-
અપૃષ્ટેનાપિ વક્તવ્યં સચિવેનાત્ર કિંચન ।
પૃષ્ટેન તુ વિશેષેણ વાચ્યં પથ્યં મહીપતેઃ

યો ન પૃષ્ટો હિતં બ્રૂતે પરિણામે સુખાવહમ્ ।
મન્ત્રો ન પ્રિય-વક્તા ચ કેવલં સ રિપુઃ સ્મૃતમ્

તસ્માદ્ એકાન્તમ્ આસાદ્ય કાર્યો મન્ત્રો મહીપતે ।
યેન તસ્ય વયં કુર્મો નિયમં કારણં તથા

ઉક્તં ચ-
બલીયસિ પ્રણમતાં કાલે પ્રહરતામ્ અપિ ।
સમ્પદો નાવગચ્છન્તિ પ્રતીપમ્ ઇવ નિમ્નગાઃ

સત્યાઢ્યો ધાર્મિકશ્ ચાર્યો ભ્રાતૃ-સઙ્ઘાતવાન્ બલી ।
અનેક-વિજયી ચૈવ સન્ધેયઃ સ રિપુર્ ભવેત્

સન્ધિઃ કાર્યો ઽપ્ય્ અનાર્યેણ વિજ્ઞાય પ્રાણ-સંશયમ્ ।
પ્રાણૈઃ સંરક્ષિતૈઃ સર્વં યતો ભવતિ રક્ષિતમ્

અનેક-યુદ્ધ-વિજયી સન્ધાનં યસ્ય ગચ્છતિ ।
તત્-પ્રભાવેણ તસ્યાશુ વશં ગચ્છન્ત્ય્ અરાતયઃ

સન્ધિમ્ ઇચ્છેત્ સમેનાપિ સન્દિગ્ધો વિજયી યુધિ ।
ન હિ સાંશયિકં કુર્યાદ્ ઇત્ય્ ઉવાચ બૃહસ્પતિઃ

સન્દિગ્ધો વિજયો યુદ્ધે જનાનામ્ ઇહ યુદ્ધ્યતામ્ ।
ઉપાય-ત્રિતયાદ્ ઊર્ધ્વં તસ્માદ્ યુદ્ધં સમાચરેત્

અસન્દધાનો માનાન્ધઃ સમેનાપિ હતો ભૃશમ્ ।
આમકુમ્ભમ્ ઇવાભિત્ત્વા નાવતિષ્ઠેત શક્તિમાન્

સમં શક્તિમતા યુદ્ધમ્ અશક્તસ્ય હિ મૃત્યવે ।
વૃષત્કુમ્ભં યથા ભિત્ત્વા તાવત્ તિષ્ઠતિ શક્તિમાન્

અન્યચ્ ચ-
ભૂમિર્ મિત્રં હિરણ્યં વા વિગ્રહસ્ય ફલ-ત્રયમ્ ।
નાસ્ત્ય્ એકમ્ અપિ યદ્ય્ એષાં વિગ્રહં ન સમાચરેત્

ખનન્ન્ આખુ-બિલં સિંહઃ પાષાણ-શકલાકુલમ્ ।
પ્રાપ્નોતિ નખ-ભઙ્ગં હિ ફલં વા મૂષકો ભવેત્

તસ્માન્ ન સ્યાત્ ફલં યત્ર પુષ્ટં યુદ્ધં તુ કેવલમ્ ।
ન હિ તત્ સ્વયમ્ ઉત્પાદ્યં કર્તવ્યં ન કથઞ્ચન

બલીયસા સમાક્રાન્તો વૈતસીં વૃત્તિમ્ આશ્રયેત્ ।
વાઞ્છન્ન્ અભ્રંશિનીં લક્ષ્મીં ન ભૌજઙ્ગી કદાચન

કુર્વન્ હિ વૈતસીં વૃત્તિં પ્રાપ્નોતિ મહતીં શ્રિયમ્ ।
ભુજઙ્ગ-વૃત્તિમ્ આપન્નો વધમ્ અર્હતિ કેવલમ્

કૌર્મં સઙ્કોચમ્ આસ્થાય પ્રહારાન્ અપિ મર્ષયેત્ ।
કાલે કાલે ચ મતિમાન્ ઉત્તિષ્ઠેત્ કૃષ્ણ-સર્પવત્

આગતં વિગ્રહં વિદ્વાન્ ઉપાયૈઃ પ્રશમં નયેત્ ।
વિજયસ્ય હ્ય્ અનિત્યત્વાદ્ રભસેન ન સમ્પતેત્

બલિના સહ યોદ્ધવ્યમ્ ઇતિ નાસ્તિ નિદર્શનમ્ ।
પ્રતિવાતં ન હિ ઘનઃ કદાચિદ્ ઉપસર્પતિ

શત્રુણા ન હિ સન્દધ્યાત્ સુશ્લિષ્ટેનાપિ સન્ધિના ।
સુતપ્તમ્ અપિ પાનીયં શમયત્ય્ એવ પાવકમ્

ઉક્તં ચ-
સત્ય-ધર્મ-વિહીનેન ન સન્દધ્યાત્ કથઞ્ચન ।
સુગન્ધિતો ઽપ્ય્ અસાધુત્વાદ્ અચિરાદ્ યાતિ વિક્રિયામ્

તસ્માત્ તેન યોદ્ધવ્યમ્ ઇતિ મે મતિઃ । ઉક્તં ચ યતઃ-
ક્રૂરો લુબ્ધો ઽલસો ઽસત્યઃ પ્રમાદી ભીરુર્ અસ્થિરઃ ।
મૂઢો યોધાવમન્તા ચ સુખોચ્છેદ્યો ભવેદ્ રિપુઃ

અપરં તેન પરાભૂતા વયમ્ । તદ્ યદિ સન્ધાન-કીર્તનં કરિષ્યામસ્ તદ્ ભૂયો ઽત્યન્તં કોપં કરિષ્યતિ । ઉક્તં ચ-
ચતુર્થોપાય-સાધ્યે તુ રિપૌ સાન્ત્વમ્ અપક્રિયા ।
સ્વેદ્યમ્ આમ-જ્વરં પ્રાજ્ઞઃ કો ઽમ્ભસા પરિષિઞ્ચતિ

સામવાદાઃ સકોપસ્ય શત્રોઃ પ્રત્યુત દીપિકાઃ ।
પ્રતપ્તસ્યેવ સહસા સર્પિષસ્ તોય-બિન્દવઃ

પ્રમાણાભ્યધિકસ્યાપિ મહત્-સત્ત્વમ્ અધિષ્ઠિતઃ ।
પદં મૂર્ધ્નિ સમાધત્તે કેસરી મત્ત-દન્તિનઃ

ઉત્સાહ-શક્તિ-સમ્પન્નો હન્યાચ્ છત્રું લઘુર્ ગુરુમ્ ।
યથા કણ્ઠીરવો નાગં ભારદ્વાજઃ પ્રચક્ષતે

માયયા શત્રવો વધ્યા અવધ્યાઃ સ્યુર્ બલેન યે ।
યથા સ્ત્રી-રૂપમ્ આસ્થાય હતો ભીમેન કીચકઃ

તથા ચ-
મૃત્યોર્ ઇવોગ્ર-દણ્ડસ્ય રાજ્ઞો યાન્તિ વશં દ્વિષઃ ।
સર્વંસહં તુ મન્યન્તે તૃણાય રિપવશ્ ચ તમ્

ન જાતુ શમનં યસ્ય તેજસ્ તેજસ્વિ-તેજસામ્ ।
વૃથા જાતેન કિં તેન માતુર્ યૌવન-હારિણા

યા લક્ષ્મીર્ નાનુલિપ્તાઙ્ગી વૈર્-શોણિત-કુઙ્કુમૈઃ ।
કાન્તાપિ મનસઃ પ્રીતિં ન સા ધત્તે મનસ્વિનામ્

રિપુ-રક્તેન સંસિક્તા તત્-સ્ત્રી-નેત્રામ્બુભિસ્ તથા ।
ન ભૂમિર્ યસ્ય ભૂપસ્ય કા શ્લાઘા તસ્ય જીવિતે

બલોત્કટેન દુષ્ટેન મર્યાદા-રહિતેન ચ ।
ન સન્ધિ-વિગ્રહૌ નૈવ વિના યાનં પ્રશસ્યતે

દ્વિધાકારં ભવેદ્ યાનં ભવેત્ પ્રાણાર્થ-રક્ષણમ્ ।
એકમ્ અન્યજ્ જિગીષોશ્ ચ યાત્રાલક્ષણમ્ ઉચ્યતે

કાર્ત્તિકે વાથ ચૈત્રે વા વિજિગીષોઃ પ્રશસ્યતે ।
યાનમ્ ઉત્કૃષ્ટ-વીર્યસ્ય શત્રુ-દેશે ન ચાન્યદા

અવસ્કન્દ-પ્રદાનસ્ય સર્વે કાલાઃ પ્રકીર્તિતાઃ ।
વ્યસને વર્તમાનસ્ય શત્રોચ્છિદ્રાન્વિતસ્ય ચ

સ્વસ્થાનં સુદૃઢં કૃત્વા શૂરૈશ્ ચાતૈર્ મહાબલૈઃ ।
પર-દેશં તતો ગચ્છેત્ પ્રણિધિ-વ્યાપ્તમ્ અગ્રતઃ

અજ્ઞાતવી-વધાસાર-તોય-શસ્યો વ્રજેત્ તુ યઃ ।
પર-રાષ્ટ્રં ન ભૂયઃ સ સ્વ-રાષ્ટ્રમ્ અધિગચ્છતિ

તત્ તે યુક્તં કર્તુમ્ અપસરણમ્ । અન્યચ્ ચ-
તન્ ન યુક્તં પ્રભો કર્તું દ્વિતીયં યાનમ્ એવ ચ ।
ન વિગ્રહો ન સન્ધાનં બલિના તેન પાપિના

અપરં કારણાપેક્ષયાપસરણં ક્રિયતે બુધૈઃ । ઉક્તં ચ-
યદ્ અપસરતિ મેષઃ કારણં તત્ પ્રહર્તું
મૃગ-પતિર્ અપિ કોપાત્ સઙ્કુચત્ય્ ઉત્પતિષ્ણુઃ ।
હૃદય-નિહિત-ભાવા ગૂઢ-મન્ત્ર-પ્રચારાઃ
કિમ્ અપિ વિગણયન્તો બુદ્ધિમન્તઃ સહન્તે

અન્યચ્ ચ-
બલવન્તં રિપું દૃષ્ટ્વા દેશ-ત્યાગં કરોતિ યઃ ।
યુધિષ્ઠિર ઇવાપ્નોતિ પુનર્ જીવન્ સ મેદિનીમ્

યુધ્યતેઽહઙ્કૃતિં કૃત્વા દુર્બલો યો બલીયસા ।
સ તસ્ય વાઞ્છિતં કુર્યાદ્ આત્મનશ્ ચ કુલ-ક્ષયમ્

તદ્ બલવતાભિયુક્ત્સ્યાપસરણ-સમયો ઽયં ન સન્ધેર્ વિગ્રહસ્ય ચ । એવમ્ અનુજીવિ-મન્ત્રો ઽપસરણસ્ય ।
અથ તસ્ય વચનમ્ આકર્ણ્ય પ્રજીવનમ્ આહ-ભદ્ર ! ત્વમ્ અપ્ય્ આત્મનો ઽભિપ્રાયં વદ ।
સો ઽબ્રવીત્-દેવ ! મમ સન્ધિ-વિગ્રહ-યાનાનિ ત્રીણ્ય્ અપિ ન પ્રતિભાન્તિ । વિશેષતશ્ ચાસનં પ્રતિભાતિ । ઉક્તં ચ-
નક્રઃ સ્વ-સ્થાનમ્ આસાદ્ય ગજેન્દ્રમ્ અપિ કર્ષતિ ।
સ એવ પ્રચ્યુતઃ સ્થાનાચ્ છુનાપિ પરિભૂયતે

તથા-
અભિયુક્તો બલવતા તિષ્ઠન્ દુર્ગે પ્રયત્નવાન્ ।
તત્રસ્થઃ સુહૃદાહ્વાનં કુર્વીતાત્મ-વિમુક્તયે

યો રિપોર્ આગમં શ્રુત્વા ભય-સન્ત્રસ્ત-માનસઃ ।
સ્વ-સ્થાનં હિ ત્યજેત્ તત્ર ન તુ ભૂયો વિશેચ્ ચ સઃ

દંષ્ટ્રા-વિરહિતઃ સર્પો મદ-હીનો યથા ગજઃ ।
સ્થાન-હીનસ્ તથા રાજા ગમ્યઃ સ્યાત્ સર્વ-જન્તુષુ

નિજ-સ્થાન-સ્થિતો ઽપ્ય્ એકઃ શતં યોદ્ધું સહેન્ નરઃ ।
શક્તાનામ્ અપિ શત્રૂણાં તસ્માત્ સ્થાનં ન સન્ત્યજેત્

તસ્માદ્ દુર્ગં દૃઢં કૃત્વા સુભટાસાર-સંયુતમ્ ।
પ્રાકાર-પરિખા-યુક્તં શસ્ત્રાદિભિર્ અલઙ્કૃતમ્

તિષ્ઠેન્ મધ્ય-ગતો નિત્યં યુદ્ધાય કૃત-નિશ્ચયઃ ।
જીવન્ સમ્પ્રાપ્ત્સ્યતિ રાજ્યં મૃતો વા સ્વર્ગમ્ એષ્યતિ

(યુગ્મકમ્)
અન્યચ્ ચ-
બલિનાપિ ન બાધ્યન્તે લઘવો ઽપ્ય્ એક-સંશ્રયાઃ ।
વિપક્ષેણાપિ મરુતા યથૈક-સ્થાન-વીરુધાઃ

મહાન્ અપ્ય્ એકજો વૃક્ષઃ બલવાન્ સુપ્રતિષ્ઠિતઃ ।
પ્રસહ્ય ઇવ વાતેન શક્યો ધર્ષયિતું યતઃ

અથ યે સંહતા વૃક્ષા સર્વતઃ સુપ્રતિષ્ઠિતાઃ ।
તે ન રૌદ્રાનિલેનાપિ હન્યન્તે હ્ય્ એક-સંશ્રયાત્

એવં મનુષ્યમ્ અપ્ય્ એકં શૌર્યેણાપિ સમન્વિતમ્ ।
શક્યં દ્વિષન્તો મન્યન્તે હિંસન્તિ ચ તતઃ પરમ્

એવં પ્રજીવ-મન્ત્રઃ । ઇદમ્ આસન-સંજ્ઞકમ્ ।
એતત્ સમાકર્ણ્ય ચિરઞ્જીવિનં પ્રાહ-ભદ્ર ! ત્વમ્ અપિ સ્વાભિપ્રાયં વદ ।
સો ઽબ્રવીત્-દેવ ! ષાડ્ગુણ્ય-મધ્યે મમ સંશ્રયઃ સમ્યક્ પ્રતિભાતિ । તત્ તસ્યાનુષ્ઠાનં કાર્યમ્ । ઉક્તં ચ-
અસહાયઃ સમર્થો ઽપિ તેજસ્વી કિં કરિષ્યતિ ।
નિર્વાતે જ્વલિતો વહ્નિઃ સ્વયમ્ એવ પ્રશામ્યતિ

સઙ્ગતિઃ શ્રેયસી પુંસાં સ્વ-પક્ષે ચ વિશેષતઃ ।
તુષૈર્ અપિ પરિભ્રષ્ટા ન પ્રરોહન્તિ તણ્ડુલાઃ

તદ્ અત્રૈવ સ્થિતેન ત્વયા કશ્ચિત્ સમર્થઃ સમાશ્રયણીયઃ, યો વિપત્-પ્રતિકારં કરોતિ । યદિ પુનસ્ ત્વં સ્વ-સ્થાનં ત્યક્ત્વાન્યત્ર યાસ્યસિ । તત્ કો ઽપિ તે વાઙ્-માત્રેણાપિ સહાયત્વં ન કરિષ્યતિ । ઉક્તં ચ, યતઃ-
વનાનિ દહતો વહ્નેઃ સખી ભવતિ મારુતઃ ।
સ એવ દીપ-નાશાય કૃશે કસ્યાસ્તિ સૌહૃદમ્

અથવા નૈતદ્ એકાન્તં યદ્ બલિનમ્ એકં સમાશ્રયેત્ । લઘૂનામ્ અપિ સંશ્રયો રક્ષાયૈ એવ ભવતિ । ઉક્તં ચ, યતઃ-
સઙ્ઘાતવાન્ યથા વેણુર્ નિવિડૈર્ વેણુભિર્ વૃતઃ ।
ન શક્યેત સમુચ્છેત્તું દુર્બલો ઽપિ યથા નૃપઃ

યદિ પુનર્ ઉત્તમ-સંશ્રયો ભવતિ તત્ કિમ્ ઉચ્યતે ? ઉક્તં ચ-
મહાજનસ્ય સમ્પર્કઃ કસ્ય નોન્નતિ-કારકઃ ।
પદ્મ-પત્ર-સ્થિતં તોયં ધત્તે મુક્તા-ફલ-શ્રિયમ્

તદ્ એવં સંશ્રયં વિના ન કશ્ચિત્ પ્રતીકારો ભવતિ ઇતિ મેઽભિપ્રાયઃ । એવં ચિરઞ્જીવિ-મન્ત્રઃ ।
અથૈવમ્ અભિહિતે સ મેઘવર્ણો રાજા ચિરન્તનં પિતૃ-સચિવં દીર્ઘાયુષં સકલ-નીતિ-શાસ્ત્ર-પારઙ્ગતં સ્થિરજીવિ-નામાનં પ્રણમ્ય પ્રોવાચ-તાત ! યદ્ એતે મયા પૃષ્ટાઃ સચિવાસ્ તાવદ્ અત્ર-સ્થિતસ્યાપિ તવ તત્-પરીક્ષાર્થમ્, યેન ત્વં સકલં શ્રુત્વા યદ્ ઉચિતં તન્ મે સમાદિશસિ । તદ્ યદ્ય્ ઉક્તં ભવતિ તસ્ સમાદેશ્યમ્ ।
સ આહ-વત્સ ! સર્વૈર્ અપ્ય્ એતૈર્ નીતિ-શાસ્ત્રાશ્રયમ્ ઉક્તં સચિવૈઃ । તદ્ ઉપયુજ્યતે સ્વ-કાલોચિતં સર્વમ્ એવ । પરમ્ એષ દ્વૈધીભાવસ્ય કાલઃ । ઉક્તં ચ-
અવિશ્વાસં સદા તિષ્ઠેત્ સન્ધિના વિગ્રહેણ ચ ।
દ્વૈધી-ભાવં સમાશ્રિત્ય પાપે શત્રૌ બલીયસિ

તચ્ છત્રું વિશ્વાસ્યાવિશ્વસ્તૈર્ લોભં દર્શયદ્ભિઃ સુખેનોચ્છિદ્યતે રિપુઃ । ઉક્તં ચ-
ઉચ્છેદ્યમ્ અપિ વિદ્વાંસો વર્ધયન્ત્ય્ અરિમ્ એકદા ।
ગુડેન વર્ધિતઃ શ્લેષ્મા યતો નિઃશેષતાં વ્રજેત્

તથા ચ-
સ્ત્રીણાં શત્રોઃ કુમિત્રસ્ય પણ્ય-સ્ત્રીણાં વિશેષતઃ ।
યો ભવેદ્ એક-ભાવો ઽત્ર ન સ જીવતિ માનવઃ

કૃત્યં દેવ-દ્વિજાતીનામ્ આત્મનશ્ ચ ગુરોસ્ તથા ।
એક-ભાવેન કર્તવ્યં શેષં દ્વૈધ-સમાશ્રિતમ્

એકો ભાવઃ સદા શસ્તો યતીનાં ભાવિતાત્મનામ્ ।
શ્રી-લુબ્ધાનાં ન લોકાનાં વિશેષેણ મહી-ભુજામ્

તદ્ દ્વૈધીભાવં સંશ્રિતસ્ય તવ સ્વ-સ્થાને વાસો ભવિષ્યતિ, લોભાશ્રયાચ્ ચ શત્રુમ્ ઉચ્ચાટયિષ્યસિ અપરં-યદિ કિઞ્ચિચ્ છિદ્રં તસ્ય પશ્યસિ, તદ્ ગત્વા વ્યાપાદયિષ્યસિ ।
મેઘવર્ણ આહ-તાત મયા સો ઽવિદિત સંશ્રયઃ । તત્ કથં તસ્ય છિદ્રં જ્ઞાસ્યામિ ?
સ્થિરજીવ્ય્ આહ-વત્સ ! ન કેવલં સ્થાનં, છિદ્રાણ્ય્ અપિ તસ્ય પ્રકટીકરિષ્યામિ પ્રણધિભિઃ । ઉક્તં ચ-
ગાવો ગન્ધેન પશ્યન્તિ વેદૈઃ પશ્યન્તિ વૈ દ્વિજાઃ ।
ચારૈ પશ્યન્તિ રાજાનશ્ ચક્ષુર્ભ્યામ્ ઇતરે જનાઃ

ઉક્તં ચાત્ર વિષયે-
યસ્ તીર્થાનિ નિજે પક્ષે પર-પક્ષે વિશેષતઃ ।
ગુપ્તૈશ્ ચારૈર્ નૃપો વેત્તિ ન સ દુર્ગતિમ્ આપ્નુયાત્

મેઘવર્ણ આહ-તાત, કાનિ તીર્થાન્ય્ ઉચ્યન્તે ? કતિ સઙ્ખ્યાનિ ચ ? કીદૃશા ગુપ્તચરાઃ ? તત્ સર્વં નિવેદ્યતામ્ ઇતિ ।
સ આહ-અત્ર વિષયે ભગવતા નારદેન યુધિષ્ઠિરઃ પ્રોક્તઃ । યચ્ છત્રુ-પક્ષેઽષ્ટાદશ-તીર્થાનિ, સ્વ-પક્ષે પઞ્ચદશ । ત્રિભિસ્ ત્રિભિર્ ગુપ્તચરૈસ્ તાનિ જ્ઞેયાનિ । તૈર્ જ્ઞાતૈઃ સ્વ-પક્ષઃ પર-પક્ષશ્ ચ વશ્યો ભવતિ । ઉક્તં ચ નારદેન યુધિષ્ઠિરં પ્રતિ-
કચ્ચિદ્ અષ્ટદશાન્ય્ એષુ સ્વ-પક્ષે દશ પઞ્ચ ચ ।
ત્રિભિસ્ ત્રિભિર્ અવિજ્ઞાતૈર્ વેત્સિ તીર્થાનિ ચારકૈઃ

તીર્થ-શબ્દેનાયુક્ત-કર્માભિધીયતે । તદ્ યદિ તેષાં કુત્સિતં ભવતિ તત્ સ્વામિનો ઽભિઘાતાય, યદિ પ્રધાનં ભવતિ તદ્-વૃદ્ધયે સ્યાદ્ ઇતિ । તદ્ યથા-મન્ત્રી, પુરોહિતઃ, સેનાપતિઃ, યુવરાજઃ, દૌવારિકઃ, અન્તર્વાસિકઃ, પ્રશાસકઃ, સમાહર્તૃ-સન્નિધાતૃ-પ્રદેષ્ટૃ-જ્ઞાપકાઃ, સાધનાધ્યક્ષઃ, ગજાધ્યક્ષઃ, કોશાધ્યક્ષઃ, દુર્ગપાલ-કરપાલ-સીમાપાલ-પ્રોત્કટ-ભૃત્યાઃ । એષાં ભેદેન દ્રાગ્ રિપુઃ સાધ્યતે । સ્વ-પક્ષે ચ દેવી, જનની, કઞ્ચુકી, માલિકઃ, શય્યા-પાલકઃ, સ્પશાધ્યક્ષઃ, સાંવત્સરિકઃ, ભિષગ્, તામ્બૂલ-વાહકઃ, આચાર્યઃ, અઙ્ગ-રક્ષકઃ, સ્થાન-ચિન્તકઃ, છત્રધરઃ, વિલાસિની । એષાં વૈર-દ્વારેણ સ્વ-પક્ષે વિઘાતઃ । તથા ચ-
વૈદ્ય-સાંવત્સરાચાર્યાઃ સ્વ-પક્ષેઽધિકૃતાશ્ ચરાઃ ।
તથાહિ-તુણ્ડિકોન્મત્તાઃ સર્વં જાનન્તિ શત્રુષુ

તથા ચ-
કૃત્વા કૃત્ય-વિદસ્ તીર્થેષ્વ્ અન્તઃ પ્રણિધયઃ પદમ્ ।
વિદાઙ્કુર્વન્તુ મહતસ્ તલં વિદ્વિષદ્-અમ્ભસઃ

એવં મન્ત્રિ-વાક્યમ્ આકર્ણ્યાત્રાન્તરે મેઘવર્ણ આહ-તાત ! અથ કિં નિમિત્તમ્ એવંવિધં પ્રાણાન્તિકં સદૈવ વાયસોલૂકાનાં વૈરમ્ ?
સ આહ-વત્સ ! કદાચિદ્ ધંસ-શુક-કોકિલ-ચાતક-ઉલૂક-મયૂર-કપાત-પારાવત-વિષ્કિર-પ્રભૃતયઃ સર્વેઽપિ પક્ષિણઃ સમેત્ય સોદ્વેગં મન્ત્રયિતુમ્ આરબ્ધાઃ । અહો અસ્માકં તાવદ્ વૈનતેયો રાજા, સ ચ વાસુદેવ-ભક્તો ન કામ્ અપિ ચિન્તામ્ અસ્માકં કરોતિ । તત્ કિં તેન વૃથાસ્વામિના ? યો લુબ્ધક-પાશૈર્ નિત્યં નિબધ્યમાનાનાં ન રક્ષાં વિધત્તે । ઉક્તં ચ-
યો ન રક્ષતિ વિત્રસ્તાન્ પીડ્યમાનાન્ પરૈઃ સદા ।
જન્તૂન્ પાર્થિવ-રૂપેણ સ કૃતાન્તો ન સંશયઃ

યદિ ન સ્યાન્ નરપતિઃ સમ્યઙ્ નેતાઃ તતઃ પ્રજાઃ ।
અકર્ણધારા જલધૌ વિપ્લવેતેહ નૌર્ ઇવ

ષડ્ ઇમાન્ પુરુષો જહ્યાદ્ ભિન્નાં નાવમ્ ઇવાર્ણવે ।
અપ્રવક્તારમ્ આચાર્યમ્ અનધીયાનમ્ ઋત્વિજમ્

અરક્ષિતારં રાજાનં ભાર્યાં ચાપિર્ય-વાદિનીમ્ ।
ગ્રામ-કામં ચ ગોપાલં વન-કામં ચ નાપિતમ્

(યુગ્મમ્)
તત્, સઞ્ચિત્યાન્યઃ કશ્ચિદ્ રાજા વિહઙ્ગમાનાં ક્રિયતામ્ ઇતિ । અથ તૈર્ ભદ્રાકારમ્ ઉલૂકમ્ અવલોક્ય સર્વૈર્ અભિહિતમ્-યદ્ એષ ઉલૂકો રાજાસ્માકં ભવિષ્યતિ, તદ્ આનીયન્તાં નૃપાભિષેક-સમ્બન્ધિનઃ સમ્ભારાઃ ઇતિ ।
અથ સાધિતે વિવિધ-તીર્થોદકે, પ્રગુણીકૃતેઽષ્ટોત્તર-શત-મૂલિકા-સઙ્ઘાતે પ્રદત્તે સિંહાસને, વર્તિતે સપ્તદ્વીપ-સમુદ્ર-ભૂધર-વિચિત્રે ધરિત્રી-મણ્ડલે, પ્રસ્તારિતે વ્યાઘ્ર-ચર્મણિ આપૂરિતેષુ હેમ-કુમ્ભેષુ દીપેષુ વાદ્યેષુ ચ સજ્જીકૃતેષુ દર્પણાદિષુ માઙ્ગલ્ય-વસ્તુષુ, પઠત્સુ વન્દિ-મુખ્યેષુ, વેદોચ્ચારણ-પરેષુ સમુદિત-મુખેષુ બ્રાહ્મણેષુ, ગીત-પરે યુવતિ-જને, આનીતાયામ્ અગ્ર-મહિષ્યાં કૃકાલિકાયામ્, ઉલૂકો ઽભિષેકાર્થં યાવત્ સિંહાસને ઉપવિશતિ તાવત્ કુતો ઽપિ વાયસઃ સમાયાતઃ સો ઽચિન્તયત્-અહો ! કિમ્ એષ સકલ-પક્ષિ-સમાગમો મહોત્સવશ્ ચ ? અથ તે પક્ષિણસ્ તં દૃષ્ટ્વા મિથઃ પ્રોચુઃ । પક્ષિણાં મધ્યે વાયસશ્ ચતુરઃ શ્રૂયતે । ઉક્તં ચ-
નરાણાં નાપિતો ધૂર્તઃ પક્ષિણાં ચૈવ વાયસઃ ।
દંષ્ટ્રિણાં ચ શૃગાલસ્ તુ શ્વેભિક્ષુસ્ તપસ્વિનામ્

તદ્ અસ્યાપિ વચનં ગ્રાહ્યમ્ । ઉક્તં ચ-
બહુધા બહુભિઃ સાર્ધં ચિન્તિતાઃ સુનિરૂપિતાઃ ।
કથઞ્ચિન્ ન વિલીયન્તે વિદ્વદ્ભિશ્ ચિન્તિતા નયાઃ

અથ વાયસઃ સમેત્ય તાન્ આહ-અહો ! કિં મહાજન-સમાગમો ઽયં પરમ-મહોત્સવશ્ ચ ।
તે પ્રોચુઃ-ભોઃ ! નાસ્તિ કશ્ચિદ્ વિહઙ્ગમાનાં રાજા, તદ્ અસ્યોલૂકસ્ય વિહઙ્ગ-રાજ્યાભિષેકો નિરૂપિતસ્ તિષ્ઠતિ સમસ્ત-પક્ષિભિઃ । તત્ત્વમ્ અપિ સ્વ-મતં દેહિ । પ્રસ્તાવે સમાગતો ઽસિ ।
અથાસૌ કાકો વિહસ્યાહ-અહો ! ન યુક્તમ્ એતત્ । યન્ મયૂર-હંસ-કોકિલ-ચક્રવાક-શુક-કારણ્ડવ-હારીત-સારસાદિષુ પક્ષિ-પ્રધાનેષુ વિદ્યમાનેષુ દિવાન્ધસ્યાસ્ય કરાલ-વક્ત્રસ્યાભિષેકઃ ક્રિયતે । તત્રૈતન્ મમ મતમ્ । યતઃ-
વક્ર-નાસં સુજિહ્માક્ષં ક્રૂરમ્ અપ્રિય-દર્શનમ્ ।
અક્રુદ્ધસ્યેદૃશં વક્ત્રં ભવેત્ ક્રુદ્ધસ્ય કીદૃશમ્

સ્વભાવ-રૌદ્રમ્ અત્યુગ્રં ક્રૂરમ્ અપ્રિય-વાદિનમ્ ।
ઉલૂકં નૃપતિં કૃત્વા કા નઃ સિદ્ધિર્ ભવિષ્યતિ

અપરં વૈનતેયે સ્વામિનિ સ્થિતે કિમ્ એષ દિવાન્ધઃ ક્રિયતે રાજા ? તદ્ યદ્યપિ ગુણવાન્ ભવતિ, તથાપ્ય્ એકસ્મિન્ સ્વામિનિ સ્થિતે નાન્યો ભૂપઃ પ્રશસ્યતે ।
એક એવ હિતાર્થાય તેજસ્વી પાર્થિવો ભુવઃ ।
યુગાન્ત ઇવ ભાસ્વન્તો બહવો ઽત્ર વિપત્તયે

તત્ તસ્ય નામ્નાપિ યૂયં પરેષામ્ અગમ્યા ભવિષ્યથ । ઉક્તં ચ-
ગુરૂણાં નામ-માત્રેઽપિ ગૃહીતે સ્વામિ-સમ્ભવે ।
દુષ્ટાનાં પુરતઃ ક્ષેમં તત્-ક્ષણાદ્ એવ જાયતે

તથા ચ-
વ્યપદેશેન મહતાં સિદ્દિઃ સઞ્જાયતે પરા ।
શશિનો વ્યપદેશેન વસન્તિ શશકાઃ સુખમ્

પક્ષિણ ઊચુઃ-કથમ્ એતત્ ?
સ આહ-
કથા 1
ચતુર્દન્ત-નામ-મહા-ગજ-કથા
કસ્મિંશ્ચિદ્ વને ચતુર્દન્તો નામ મહા-ગજો યૂથાધિપઃ પ્રતિવસતિ સ્મ । તત્ર કદાચિન્ મહત્ય્ અનાવૃષ્ટિઃ સઞ્જાતા પ્રભૂત-વર્ષાણિ યાવત્ । તયા તડાગ-હ્રદ-પલ્વલ-સરાંસિ શોષમ્ ઉપગતાનિ । અથ તૈઃ સમસ્ત-ગજૈઃ સ ગજરાજઃ પ્રોક્તઃ-દેવ ! પિપાસાકુલા ગજ-કલભા મૃત-પ્રાયા અપરે મૃતાશ્ ચ । તદ્ અન્વિષ્યતાં કશ્ચિજ્ જલાશયો યત્ર જલ-પાનેન સ્વસ્થતાં વ્રજન્તિ ।
તતશ્ ચિરં ધ્યાત્વા તેનાભિહિતમ્-અસ્તિ મહા-હ્રદો વિવિક્તે પ્રદેશે સ્થલ-મધ્ય-ગતઃ પાતાલ-ગઙ્ગા-જલેન સદૈવ પૂર્ણઃ । તત્ તત્ર ગમ્યતાં ઇતિ ।
તથાનુષ્ટ્ઃઇતે પઞ્ચરાત્રમ્ ઉપસર્પદ્ભિઃ સમાસાદિતસ્ તૈઃ સ હ્રદઃ । તત્ર સ્વેચ્છયા જલમ્ અવગાહ્યાસ્ તમ્ અનવેલાયાં નિષ્ક્રાન્તાઃ । તસ્ય ચ હ્રદસ્ય સમન્તાચ્ છશક-બિલાનિ અસઙ્ખ્યાનિ સુકોમલ-ભૂમૌ તિષ્ઠન્તિ । તાન્ય્ અપિ સમસ્તૈર્ અપિ તૈર્ ગજૈર્ ઇતસ્ તતો ભ્રમદ્ભિઃ પરિભગ્નાનિ । બહવઃ શશકાઃ ભગ્ન-પાદ-શિરો-ગ્રીવા વિહિતાઃ । કેચિન્ મૃતાઃ કેચિજ્ જીવ-શેષા જાતાઃ ।
અથ ગતે તસ્મિન્ ગજ-યૂથે શશકાઃ સોદ્વેગા ગજપાદ-ક્ષુણ્ણ-સમાવાસાઃ કેચિદ્ ભગ્ન-પાદાઃ । અન્યે જર્જરિત-કલેવરા રુધિર-પ્લુતાઃ । અન્યે હત-શિશવો બાષ્પ-પિહિત-લોચનાઃ સમેત્ય મિથો મન્ત્રં ચક્રુઃ-અહો વિનષ્ટા વયમ્ । નિત્યમ્ એવૈતદ્ ગજ-યૂથમ્ આગમિષ્યતિ યતો નાન્યત્ર જલમ્ અસ્તિ । તત્ સર્વેષાં નાશો ભવિષ્યતિ । ઉક્તં ચ-
સ્પૃશન્ન્ અપિ ગજો હન્તિ જિઘ્રન્ન્ અપિ ભુજઙ્ગમઃ ।
હસન્ન્ અપિ નૃપો હન્તિ માનયન્ન્ અપિ દુર્જનઃ

તચ્ ચિન્ત્યતાં કશ્ચિદ્ ઉપાયઃ । તત્રૈકઃ પ્રોવાચ-ગમ્યતાં દેશ-ત્યાગેન । કિમ્ અન્યત્ ? ઉક્તં ચ મનુના વ્યાસેન ચ-
ત્યજેદ્ એકં કુલસ્યાર્થે ગ્રામસ્યાર્થે કુલં ત્યજેત્ ।
ગ્રામં જનપદસ્યાર્થે આત્માર્થે પૃથિવીં ત્યજેત્

ક્ષેમ્યાં શસ્ય-પ્રદાં નિત્યં પશુ-વૃદ્ધિ-કરીમ્ અપિ ।
પરિત્યજેન્ નૃપો ભૂમિમ્ આત્માર્થમ્ અવિચારયન્

આપદ્-અર્થે ધનં રક્ષેદ્ દારાન્ રક્ષેદ્ ધનૈર્ અપિ ।
આત્માનં સતતં રક્ષેદ્ દારૈર્ અપિ ધનૈર્ અપિ

તતશ્ ચાન્યે પ્રોચુઃ-ભોઃ ! પિતૃ-પૈતામહં સ્થાનં ન શક્યતે સહસા ત્યક્તુમ્ । તત્ ક્રિયતાં તેષાં કૃતે કાચિદ્ વિભીષિકા । યત્ કથમ્ અપિ દૈવાન્ ન સમાયાન્તિ । ઉક્તં ચ-
નિર્વિષેણાપિ સર્પેણ કર્તવ્યા મહતી ફટા ।
વિષં ભવતુ મા વાસ્તુ ફટાટોપો ભયઙ્કરઃ

અથાન્યે પ્રોચુઃ-યદ્ય્ એવં તતસ્ તેષાં મહદ્-વિભીષિકા-સ્થાનમ્ અસ્તિ યેન નાગમિષ્યન્તિ । સા ચ ચતુર-દૂતાયત્તા વિભીષિકા । યતો વિજયદત્તો નામાસ્મત્-સ્વામી શશકશ્ ચન્દ્ર-મણ્ડલે નિવસતિ । તત્ પ્રેષ્યતાં કશ્ચિન્ મિથ્યા-દૂતો યૂથાધિપ-સકાશં યચ્ ચન્દ્રસ્ ત્વામ્ અત્ર હ્રદ આગચ્છન્તં નિષેધયતિ, યતો ઽસ્મત્-પરિગ્રહો ઽસ્ય સમન્તાદ્ વસતિ । એવમ્ અભિહિતે શ્રદ્ધેય-વચનાત્ કદાપિ નિવર્તતે । અથાન્યે પ્રોચુઃ-યદ્ય્ એવં તદ્ અસ્તિ લમ્બકર્ણો નામ શશકઃ । સ ચ વચન-રચના-ચતુરો દૂત-કર્મજ્ઞઃ । સ તત્ર પ્રેષ્યતામ્ ઇતિ । ઉક્તં ચ-
સાકારો નિઃસ્પૃહો વાગ્મી નાના-શાસ્ત્ર-વિચક્ષણઃ ।
પર-ચિત્તાવગન્તા ચ રાજ્ઞો દૂતઃ સ ઇષ્યતે

અન્યચ્ ચ-
યો મૂર્ખં લૌલ્ય-સમ્પન્નં રાજ-દ્વારિકમ્ આચરેત્ ।
મિથ્યા-વાદં વિશેષેણ તસ્ય કાર્યં ન સિધ્યતિ

તદ્ અન્વિષ્યતાં યદ્ય્ અસ્માદ્ વ્યસનાદ્ આત્મનાં સુનિર્મુક્તિઃ ।
અથાન્યે પ્રોચુઃ-અહો યુક્તમ્ એતત્ । નાન્યઃ કશ્ચિદ્ ઉપાયો ઽસ્માકં જીવિતસ્ય । તથૈવ ક્રિયતામ્ ।
અથ લમ્બકર્ણો ગજ-યૂથાધિપ-સમીપે નિરૂપિતો ગતશ્ ચ । તથાનુષ્ઠિતે લમ્બકર્ણો ઽપિ ગજ-માર્ગમ્ આસાદ્યાગમ્યં સ્થલમ્ આરુહ્ય તં ગજમ્ ઉવાચ-ભોઃ ભોઃ દુષ્ટ-ગજ ! કિમ્ એવં લીલયા નિઃશઙ્કયાત્ર ચન્દ્ર-હ્રદ આગચ્છસિ ? તન્ નાગન્તવ્યં નિવર્ત્યતામ્ ઇતિ ।
તદ્ આકર્ણ્ય વિસ્મિત-મના ગજ આહ-ભોઃ ! કસ્ ત્વમ્ ?
સ આહ-અહં લમ્બકર્ણો નામ શશકશ્ ચન્દ્ર-મણ્ડલે વસામિ । સામ્પ્રતં ભગવતા ચન્દ્રમસા તવ પાર્શ્વે પ્રહિતો દૂતઃ । જાનાત્ય્ એવ ભવાન્ । યથાર્થ-વાદિનો દૂતસ્ય ન દોષઃ કરણીયઃ । દૂત-મુખા હિ રાજાનઃ સર્વ એવ । ઉક્તં ચ-
ઉદ્યતેષ્વ્ અપિ શસ્ત્રેષુ બન્ધુ-વર્ગ-વધેષ્વ્ અપિ ।
પુરુષાણ્ય્ અપિ જલ્પન્તો વધ્યા દૂતા ન ભૂભુજા

તચ્ છ્રુત્વા સ આહ-ભોઃ શશક ! તત્ કથય ભગવતશ્ ચન્દ્રમસઃ સન્દેશમ્ । યેન સત્વરં ક્રિયતે ।
સ આહ-ભવતાતીત-દિવસે યૂથેન સહાગચ્છતા પ્રભૂતાઃ શશકા નિપાતિતાઃ । તત્ કિં ન વેત્તિ ભવાન્ । યન્ મમ પરિગ્રહો ઽયમ્ । તદ્ યદિ જીવિતેન તે પ્રયોજનં તદા કેનાપિ પ્રયોજનેનાપ્ય્ અત્ર હ્રદે નાગન્તવ્યમ્ ઇતિ સન્દેશઃ ।
ગજ આહ-અથ ક્વ વર્તતે ભગવાન્ સ્વામી ચન્દ્રઃ ।
સ આહ-અત્ર હ્રદે સામ્પ્રતં શશકાનાં ભવદ્-યૂથ-મથિતાનાં હત-શેષાણાં સમાશ્વાસનાય સમાયાતસ્ તિષ્ઠતિ । અહં પુનસ્ તવાન્તિકં પ્રેષિતઃ ।
ગજ આહ-યદ્ય્ એવં તદ્ દર્શય મે તં સ્વામિનં યેન પ્રણમ્યાન્યત્ર ગચ્છામિ ।
શશક આહ-આગચ્છ મયા સહૈકકી યેન દર્શયામિ ।
તથાનુષ્ઠિતે શશકો નિશા-સમયે તં હ્રદ-તીરે નીત્વા જલ-મધ્યે સ્થિતં ચન્દ્ર-બિમ્બમ્ અદર્શયત્ । આહ ચ-ભોઃ એષ નઃ સ્વામી જલ-મધ્યે સમાધિસ્થસ્ તિષ્ઠતિ તન્-નિભૃતં પ્રણમ્ય વ્રજેતિ । નો ચેત્, સમાધિ-ભઙ્ગ-ભયાદ્ ભૂયો ઽપિ પ્રભૂતં કોપં કરિષ્યતિ ।
અથ ગજો ઽપિ ત્રસ્ત-મનાસ્ તં પ્રણમ્ય પુનર્ ગમનાય પ્રસ્થિતઃ । શશકશ્ ચ તદ્-દિનાદ્ આરભ્ય સ-પરિવારાઃ સુખેન સ્વેષુ સ્થાનેષુ તિષ્ઠન્તિ સ્મ ।
અતો ઽહં બ્રવીમિ વ્યપદેશેન મહતામ્ ઇતિ । અપિ ચ-
ક્ષુદ્રમ્ અલસં કાપુરુષં વ્યસનિનમ્ અકૃતજ્ઞં જીવિત-કામઃ ।
પૃષ્ઠ-પ્રલપન-શીલં સ્વામિત્વે નાભિયોજયેત્

તથા ચ-
ક્ષુદ્રમ્ અર્થપતિં પ્રાપ્ય ન્યાયાન્વેષણ-તત્-પરૌ ।
ઉભાવ્ અપિ ક્ષયં પ્રાપ્તૌ પુરા શશક-પિઞ્જલૌ

તે પ્રોચુઃ-કથમ્ એતત્ ?
સ આહ-
કથા 2
શશ-કપિઞ્જલ-કથા
કસ્મિંશ્ચિદ્ વૃક્ષે પુરાહમ્ અવસમ્ । તત્રાધસ્તાત્ કોટરે કપિઞ્જલો નામ ચટકઃ પ્રતિવસતિ સ્મ । અથ સદૈવાસ્તમ્ અનવેલાયામ્ આગતયોર્ દ્વયોર્ અનેક-સુભાષિત-ગોષ્ઠ્યા દેવર્ષિ-બ્રહ્મર્ષિ-રાજર્ષિ-પુરાણ-ચરિત-કીર્તનેન ચ પર્યટન-દૃષ્ટાનેક-કૌતૂહલ-પ્રકથનેન ચ પરમ-સુખમ્ અનુભવતોઃ કાલો વ્રજતિ । અથ કદાચિત્ કપિઞ્જલઃ પ્રાણ-યાત્રાર્થમ્ અન્યૈશ્ ચટકૈઃ સહાન્યં પક્વ-શાલિ-પ્રાઞં દેશં ગતઃ । તતો યાવન્ નિશા-સમયેઽપિ નાયાતસ્ તાવદ્ અહં સોદ્વેગ-મનાસ્ તદ્-વિપ્રયોગ-દુઃખિતશ્ ચિન્તિતવાન્-અહો કિમ્ અદ્ય કપિઞ્જલો નાયાતઃ । કિં કેનાપિ પાશેન બદ્ધઃ ? આહો સ્વિત્ કેનાપિ વ્યાપાદિતઃ ? સર્વથા યદિ કુશલો ભવતિ, યન્ માં વિના ન તિષ્ઠતિ ।
એવં મે ચિન્તયતો બહૂન્ય્ અન્યાનિ વ્યતિક્રાન્તાનિ । તતશ્ ચ તત્ર કોટરે કદાચિચ્ છીઘ્રગો નામ શશકો ઽસ્તમ્ અનવેલાયામ્ આગત્ય પ્રવિષ્ટઃ । મયાપિ કપિઞ્જલ-નિરાશત્વેન ન નિવારિતઃ । અથાન્યસ્મિન્ન્ અહનિ કપિઞ્જલઃ શાલિ-ભક્ષણાદ્ અતીવ પીવર-તનુઃ સ્વાશ્રયં સ્મૃત્વા ભૂયો ઽપ્ય્ અત્રૈવ સમાયાતઃ । અથવા સાધ્વ્ ઇદમ્ ઉચ્યતે-
ન તાદૃગ્ જાયતે સૌખ્યમ્ અપિ સ્વર્ગે શરીરિણામ્ ।
દારિદ્ર્યેઽપિ હિ યાદૃક્ સ્યાત્ સ્વ-દેશે સ્વ-પુરે ગૃહે

અથાસૌ કોટરાન્તર્ગતં શશકં દૃષ્ટ્વા સાક્ષેપમ્ આહ-ભોઃ શશક ! ન ત્વયા સુન્દરં કૃતં, યન્ મમાવસથ-સ્થાને પ્રવિષ્ટો ઽસિ । તચ્ છીઘ્રં નિષ્ક્રમ્યતામ્ ।
શશક આહ-ન તવેદં ગૃહમ્, કિન્તુ મમૈવ । તત્ કિં મિથ્યા પરુષાણિ જલ્પસિ ? ઉક્તં ચ-
વાપી-કૂપ-તડાગાનાં દેવાલય-કુજન્મનામ્ ।
ઉત્સર્ગાત્ પરતઃ સ્વામ્યમ્ અપિ કર્તું ન શક્યતે

તથા ચ-
પ્રત્યક્ષં યસ્ય યદ્ ભુક્તં ક્ષેત્રાદ્યં દશ વત્સરાન્ ।
તત્ર ભુક્તિઃ પ્રમાણં સ્યાદ્ ન સાક્ષી નાક્ષરાણિ વા

માનુષાણામ્ અયં ન્યાયો મુનિભિઃ પરિકીર્તિતઃ ।
તિરશ્ચાં ચ વિહઙ્ગાનાં યાવદ્ એવ સમાશ્રયઃ

તન્ મમૈતદ્ ગૃહમ્, ન તવેતિ ।
કપિઞ્જલ આહ-ભોઃ ! યદિ સ્મૃતિં પ્રમાણીકરોષિ, તદ્ આગચ્છ મયા સહ યેન સ્મૃતિ-પાઠકં પૃષ્ટ્વા સ યસ્ય દદાતિ સ ગૃહ્ણાતુ ।
તથાનુષ્ઠિતે મયાપિ ચિન્તિતં-કિમ્ અત્ર ભવિષ્યતિ ? મયા દ્રષ્ટવ્યો ઽયં ન્યાયઃ । તતઃ કૌતુકાદ્ અહમ્ અપિ તાવ્ અનુપ્રસ્થિતઃ । અત્રાન્તરે તીક્ષ્ણદંષ્ટ્રો નામારણ્ય-માર્જારસ્ તયોર્ વિવાદં શ્રુત્વા માર્ગાસન્નં નદી-તટમ્ આસાદ્ય કૃત-કુશોપગ્રહો નિમીલિત-નયન ઊર્ધ્વ-બાહુર્ અર્ધ-પાદ-સ્પૃષ્ટ-ભૂમિઃ શ્રી-સૂર્યાભિમુખ ઇમાં ધર્મોપદેશનામ્ અકરોત્-અહો ! અસારો ઽયં સંસારઃ । ક્ષણ-ભઙ્ગુરાઃ પ્રાણાઃ । સ્વપ્ન-સદૃશઃ પ્રિય-સમાગમઃ । ઇન્દ્ર-જાલવત્ કુટુમ્બ-પરિગ્રહો ઽયમ્ । તદ્ ધર્મં મુક્ત્વા નાન્યા ગતિર્ અસ્તિ । ઉક્તં ચ-
અનિત્યાનિ શરીરાણિ વિભવો નૈવ શાશ્વતઃ ।
નિત્યં સંનિહિતો મૃત્યુઃ કર્તવ્યો ધર્મ-સંગ્રહઃ

યસ્ય ધર્મ-વિહીનાનિ દિનાન્ય્ આયાન્તિ યાન્તિ ચ ।
સ લોહકાર-ભસ્ત્રેવ શ્વસન્ન્ અપિ ન જીવતિ

નાચ્છાદયતિ કૌપીનં ન દંશ-મશકાપહમ્ ।
શુનઃ-પુચ્છમ્ ઇવ વ્યર્થં પાણ્ડિત્યં ધર્મ-વર્જિતમ્

અન્યચ્ ચ-
પુલાકા ઇવ ધાન્યેષુ પૂતિકા ઇવ્ પક્ષિષુ ।
મશકા ઇવ મર્ત્યેષુ યેષાં ધર્મો ન કારણમ્

શ્રેયઃ પુષ્પ-ફલં વૃક્ષાદ્ દધ્નઃ શ્રેયો ઘૃતં સ્મૃતમ્ ।
શ્રેયસ્ તૈલં ચ પુણ્યાકાચ્ છ્રેયાન્ ધર્મસ્ તુ માનુષાત્

સૃષ્ટા મૂત્ર-પુરીષાર્થમ્ આહારાય ચ કેવલમ્ ।
ધર્મ-હીનાઃ પરાર્થાય પુરુષાઃ પશવો યથા

સ્થૈર્યં સર્વેષુ કૃત્યેષુ શંસન્તિ નય-પણ્ડિતાઃ ।
બહ્વ્-અન્તરાય-યુક્તસ્ય ધર્મસ્ય ત્વરિતા ગતિઃ

સઙ્ક્ષેપાત્ કથ્યતે ધર્મો જનાઃ કિં વિસ્તરેણ વઃ ।
પરોપકારઃ પુણ્યાય પાપાય પર-પીડનમ્

શ્રૂયતાં ધર્મ-સર્વસ્વં શ્રુત્વા ચૈવાવધાર્યતામ્ ।
આત્મનઃ પ્રતિકૂલાનિ પરેષાં ન સમાચરેત્

અથ તસ્ય તાં ધર્મોપદેશનાં શ્રુત્વા શશક આહ-ભોઃ ભોઃ કપિઞ્જલ ! એષ નદી-તીરે તપસ્વી ધર્મ-વાદી તિષ્ઠતિ । તદ્ એનં પૃચ્છાવઃ ।
કપિઞ્જલ આહ-નનુ સ્વભાવતો ઽયમ્ અસ્માકં શત્રુ-ભૂતઃ । તદ્ દૂરે સ્થિત્વા પૃચ્છાવઃ । કદાચિદ્ અસ્ય વ્રત-વૈકલ્યં સમ્પદ્યેત । તતો દૂરસ્થો તાવ્ ઊચતુઃ-ભોસ્ તપસ્વિન્ ! ધર્મોપદેશક ! આવયોર્ વિવાદો વર્તતે । તદ્ ધર્મ-શાસ્ત્ર-દ્વારેણાસ્માકં નિર્ણયં કુરુ । યો હીનવાદી સ તે ભક્ષ્ય ઇતિ ।
સ આહ-ભદ્રૌ ! મા મૈવં વદતમ્ । નિવૃત્તો ઽહં નરક-માર્ગાદ્ ધિંસા-કર્મણઃ । અહિંસૈવ ધર્મ-માર્ગઃ । ઉક્તં ચ-
અહિંસા-પૂર્વકો ધર્મો યસ્માત્ સર્વ-હિતે રતઃ ।
યૂકા-મત્-કુણ-દંશાદીંસ્ તસ્માત્ તાન્ અપિ રક્ષયેત્

હિંસકાન્ય્ અપિ ભૂતાનિ યો હિંસતિ સ નિર્ઘૃણઃ ।
સ યાતિ નરકં ઘોરં કિં પુનર્ યઃ શુભાનિ ચ

એતેઽપિ યે યાજ્ઞિકા યજ્ઞ-કર્મણિ પશૂન્ વ્યાપાદયન્તિ, તે મૂર્ખાઃ । પરમાર્થં શ્રુતેર્ ન જાનન્તિ । તત્ર કિલૈતદ્ ઉક્તમ્-અજયૈષ્ટવ્યમ્ । અજા વ્રીહયસ્ તાવત્ સપ્ત-વાર્ષિકાઃ કથ્યન્તે ન પુનઃ પશુ-વિશેષઃ । ઉક્તં ચ-
વૃક્ષાંશ્ છિત્ત્વા પશૂન્ હત્વા કૃત્વા રુધિર-કર્દમમ્ ।
યદ્ય્ એવં ગમ્યતે સ્વર્ગં નરકં કેન ગમ્યતે

તન્ નાહં ભક્ષયામિ । પરં જય-પરાજય-નિર્ણયં કરિષ્યામિ । કિન્ત્વ્ અહં વૃદ્ધો દૂરાન્ ન યથાવચ્ છૃણોમિ । એવં જ્ઞાત્વા મમ સમીપ-વર્તિનો ભૂત્વા મમાગ્રે ન્યાયં વદતં, યેન વિજ્ઞાય, વિવાદ-પરમાર્થં વચો વદતો મે પર-લોક-બાધા ન ભવતિ । ઉક્તં ચ-
માનાદ્ વા યદિ વા લોભાત્ ક્રોધાદ્ વા યદિ વા ભયાત્ ।
યો ન્યાયમ્ અન્યથા બ્રૂતે સ યાતિ નરકં નરઃ

પઞ્ચ પશ્વ્-અનૃતે હન્તિ દશ હન્તિ ગવાનૃતે ।
શતં કન્યાનૃતે હન્તિ સહસ્રં પુરુષાનૃતે

ઉપવિષ્ટઃ સભા-મધ્યે યો ન વક્તિ સ્ફુટં વચઃ ।
તસ્માદ્ દૂરેણ સ ત્યાજ્યો ન યો વા કીર્તયેદ્ ઋતમ્

તસ્માદ્ વિશ્રબ્ધૌ મમ કર્ણોપાન્તિકે સ્ફુટં નિવેદયતમ્ । કિં બહુના, તેન ક્ષુદ્રેણ તથા તૌ પૂર્ણં વિશ્વાસિતૌ યથા તસ્યોત્સઙ્ગ-વર્તિનૌ જાતૌ । તતશ્ ચ તેનાપિ સમ-કાલમ્ એવૈકઃ પાદાન્તેનાક્રાન્તો ઽન્યો દંષ્ટ્રાક્રકચેન ચ તતો ગત-પ્રાણૌ ભક્ષિતાવ્ ઇતિ । અતો ઽહં બ્રવીમિ-ક્ષુદ્રમ્ અર્થ-પતિં પ્રાપ્ય (91) ઇતિ ।
ભવન્તો ઽપ્ય્ એનં દિવાન્ધં ક્ષુદ્રમ્ અર્થ-પતિમ્ આસાદ્ય રાત્ર્ય્-અન્ધાઃ સન્તઃ શશક-પિઞ્જલ-માર્ગેણ યાસ્યન્તિ । એવં જ્ઞાત્વા યદ્ ઉચિતં તદ્ વિધેયમ્ । અથ તસ્ય તદ્-વચનમ્ આકર્ણ્ય સાધ્વ્ અનેનાભિહિતમ્ ઇત્ય્ ઉક્તા, ભૂયો ઽપિ પાર્થિવાથં સમેત્ય મન્ત્રયિષ્યામહે ઇતિ બ્રુવાણાઃ સર્વે પક્ષિણો યથાભિમતં જગ્મુઃ । કેવલમ્ અવશિષ્ટો ભદ્રાસનોપવિષ્ટો ઽભિષેકાભિમુખો દિવાન્ધઃ કૃકાલિકયા સહાસ્તે । આહ ચ-કઃ કો ઽત્ર ભોઃ ! કિમ્ અદ્યાપિ ન ક્રિયતે મમાભિષેકઃ ?
ઇતિ શ્રુત્વા કૃકાલિકયાભિહિતમ્-ભદ્ર ! કુતો ઽયં વિઘ્નસ્ તે કાકેન ? ગતાશ્ ચ સર્વેઽપિ વિહગા યથેપ્સિતાસુ દિક્ષુ કેવલમ્ એકો ઽયં વાયસો ઽવશિષ્ટસ્ તિષ્ઠતિ કેનાપિ કારણેન । તત્ ત્વરિતમ્ ઉત્તિષ્ઠ, યેન ત્વાં સ્વાશ્રયં પ્રાપયામિ ।
તચ્ છ્રુત્વા સ-વિષાદમ્ ઉલૂકો વાયસમ્ આહ-ભો ભો દુષ્ટાત્મન્ ! કિં મયા તેઽપકૃતં યદ્ રાજ્યાભિષેકો મે વિઘ્નિતઃ ? તદ્ અદ્ય-પ્રભૃતિ સાન્વયમ્ આવયોર્ વૈરં સઞ્જાતમ્ । ઉક્તં ચ-
રોહતે સાયકૈર્ વિદ્ધં છિન્નં રોહતિ ચાસિના ।
વચો દુરુક્તં બીભત્સં ન પ્રરોહતિ વાક્-ક્ષતમ્

ઇત્ય્ એવમ્ અભિધાય કૃકાલિકયા સહ સ્વાશ્રમં ગતઃ । અથ ભય-વ્યાકુલો વાયસો વ્યચિન્તયત્-અહો ! અકારણં વૈરમ્ આસાદિતં મયા । કિમ્ ઇદં વ્યાહૃતમ્ ? ઉક્તં ચ-
અદેશ-કાલજ્ઞમ્ અનાયતિ-ક્ષમં
યદ્ અપ્રિયં લાઘવ-કારિ ચાત્મનઃ ।
યો ઽત્રાબ્રવીત્ કારણ-વર્જિતં વચો
ન તદ્ વચઃ સ્યાદ્ વિષમ્ એવ તદ્ ભવેત્

બલોપપન્નો ઽપિ હિ બુદ્ધિમાન્ નરઃ
પરે નયેન્ ન સ્વયમ્ એવ વૈરિતામ્ ।
ભિષઙ્ મમાસ્તીતિ વિચિન્ત્ય ભક્ષયેદ્
અકારણાત્ કો હિ વિચક્ષણો વિષમ્

પરિવાદઃ પરિષદિ ન કથઞ્ચિત્ પણ્ડિતેન વક્તવ્યઃ ।
સત્યમ્ અપિ તન્ ન વાચ્યં યદ્ ઉક્તમ્ અસુખાવહં ભવતિ

સુહૃદ્ભિર્ આપ્તૈર્ અસકૃદ્-વિચારિતં
સ્વયં હિ બુદ્ધ્યા પ્રવિચારિતાશ્રયમ્ ।
કરોતિ કાર્યં ખલુ યઃ સ બુદ્ધિમાન્
સ એવ લક્ષ્મ્યા યશસાં ચ ભાજનમ્

એવં વિચિન્ત્ય કાકો ઽપિ પ્રયાતઃ । તદા-પ્રભૃત્ય્ અસ્માભિઃ સહ કૌશિકાનામ્ અન્વયા-ગતં વૈરમ્ અસ્તિ ।
મેઘવર્ણ આહ-તાત ! એવં ગતેઽસ્માભિઃ કિં ક્રિયતે ?
સ આહ-વત્સ ! એવં ગતેઽપિ ષાડ્ગુણ્યાદ્ અપરઃ સ્થૂલો ઽભિપ્રાયો ઽસ્તિ । તમ્ અઙ્ગીકૃત્ય સ્વયમ્ એવાહં તદ્-વિજયાય યાસ્યામિ । રિપૂન્ વઞ્ચયિત્વા વધિષ્યામિ । ઉક્તં ચ-
બહુ-બુદ્ધિ-સમાયુક્તાઃ સુવિજ્ઞાના બલોત્કટાન્ ।
શક્તા વઞ્ચયિતું ધૂર્તા બ્રાહ્મણં છાગલદ્ ઇવ

મેઘવર્ણ આહ-કથમ્ એતત્ ?
સો ઽબ્રવીત્-
કથા 3
મિત્ર-શર્મ-બ્રાહ્મણ-કથા
કસ્મિંશ્ચિદ્ અધિષ્ઠાને મિત્રશર્મા નામ બ્રાહ્મણઃ કૃતાગ્નિહોત્ર-પરિગ્રહઃ પ્રતિવસતિ સ્મ । તેન કદાચિન્ માઘ-માસે સૌમ્યાનિલે પ્રવાતિ, મેઘાચ્છાદિતે ગગને મન્દં મન્દં પ્રવર્ષતિ પર્જન્યે, પશુ-પ્રાર્થનાર્થં કિઞ્ચિદ્ ગ્રામાન્તરં ગત્વા, કશ્ચિદ્ યજમાનો યાચિતઃ-ભો યજમાન ! આગામિન્યામ્ અમાવાસ્યાયામ્ અહં યક્ષ્યામિ યજ્ઞમ્ । તદ્ દેહિ મે પશુમ્ એકમ્ ।
અથ તેન યસ્ય શાસ્ત્રોક્તઃ પીવર-તનુઃ પશુઃ પ્રદત્તઃ । સો ઽપિ તં સમર્થમ્ ઇતશ્ ચેતશ્ ચ ગચ્છન્તં વિજ્ઞાય સ્કન્ધે કૃત્વા સત્વરં સ્વ-પુરાભિમુખઃ પ્રતસ્થે ।
અથ તસ્ય ગચ્છતો માર્ગે ત્રયો ધૂર્તાઃ ક્ષુત્-ક્ષામ-કણ્ઠાઃ સંમુખા બભૂવુઃ । તૈશ્ ચ તાદૃશં પીવર-તનું સ્કન્ધ આરૂઢમ્ આલોક્ય, મિથો ઽભિહિતં-અહો ! અસ્ય પશોર્ ભક્ષણાદ્ અદ્યતનીયો હિમ-પાતો વ્યર્થતાં નીયતે । તદ્ એનં વઞ્ચયિત્વા પશુમ્ આદાય શીત-ત્રાણં કુર્મઃ ।
અથ તેષામ્ એકતમો વેશ-પરિવર્તનં વિધાય સંમુખો ભૂત્વાપમાર્ગેણ તમ્ આહિતાગ્નિમ્ ઊચે-ભો ભોઃ ! બાલાગ્નિહોત્રિન્ ! કિમ્ એવં જન-વિરુદ્ધં હાસ્ય-કાર્યમ્ અનુષ્ઠીયતે ? યદ્ એષ સારમેયો ઽપવિત્રઃ સ્કન્ધાધિરૂઢો નીયતે । ઉક્તં ચ યતઃ ।
શ્વાન-કુક્કુટ-ચાણ્ડાલાઃ સમ-સ્પર્શાઃ પ્રકીર્તિતાઃ ।
રાસભોષ્ટ્રૌ વિશેષેણ તસ્માત્ તાન્ નૈવ સંસ્પૃશેત્

તતશ્ ચ તેન કોપાભિભૂતેનાભિહિતમ્-અહો ! કિમ્ અન્ધો ભવાન્ ? યત્ પશું સારમેયત્વેન પ્રતિપાદયસિ ?
સો ઽબ્રવીત્-બ્રહ્મન્ ! કોપસ્ ત્વયા ન કાર્યઃ । યથેચ્છં ગમ્યતામ્ ।
અથ યાવત્ કિઞ્ચિદ્ અધ્વનો ઽન્તરં ગચ્છતિ, તાવદ્ દ્વિતીયો ધૂર્તઃ સમ્મુખમ્ અભ્યુપેત્ય તમ્ ઉવાચ-ભોઃ બ્રહ્મન્ ! કષ્ટં કષ્ટમ્ ! યદ્યપિ વલ્લભો ઽયં તે મૃત-વત્સસ્ તથાપિ સ્કન્ધમ્ આરોપયિતુમ્ અયુક્તમ્ । ઉક્તં ચ યતઃ-
તિર્યઞ્ચં માનુષં વાપિ યો મૃતં સંસ્પૃશેત્ કુધીઃ ।
પઞ્ચ-ગવ્યેન શુદ્ધિઃ સ્યાત્ તસ્ય ચાન્દ્રાયણેન વા

અથાસૌ સ-કોપમ્ ઇદમ્ આહ-ભોઃ ! કિમ્ અન્ધો ભવાન્ ? યત્ પશું મૃત-વત્સં વદતિ ।
સો ઽબ્રવીત્-ભગવન્ ! મા કોપં કુરુ । અજ્ઞાનાન્ મયાભિહિતમ્ । તત્ ત્વમ્ આત્મ-રુચિં સમાચર ઇતિ ।
અથ યાવત્ સ્તોકં વનાન્તરં ગચ્છતિ તાવત્ તૃતીયો ઽન્ય-વેશ-ધારી ધૂર્તઃ સમ્મુખઃ સમુપેત્ય તમ્ ઉવાચ-ભોઃ ! અયુક્તમ્ એતત્, યદ્ રાસભં સ્કન્ધાધિરૂઢં નયસિ । તત્ ત્યજ્યતામ્ એષઃ । ઉક્તં ચ-
યઃ સ્પૃશેદ્ રાસભં મર્ત્યો જ્ઞાનાદ્ અજ્ઞાનતો ઽપિ વા ।
સ-ચૈલં સ્નાનમ્ ઉદ્દિષ્ટં તસ્ય પાપ-પ્રશાન્તયે

તત્ ત્યજૈનં યાવદ્ અન્યઃ કશ્ચિન્ ન પશ્યતિ ।
અથાસૌ તં પશું રાસભં મન્યમાનો ભયાદ્ ભૂમૌ પ્રક્ષિપ્ય સ્વ-ગૃહમ્ ઉદ્દિશ્ય પલાયિતું પ્રારબ્ધઃ । તતસ્ તેઽપિ ત્રયો મિલિત્વા પશુમ્ આદાય યથેચ્છં ભક્ષિતુમ્ આરબ્ધાઃ ।
અતો ઽહં બ્રવીમિ-બહુ-બુદ્ધિ-સમાયુક્તાઃ (116) ઇતિ । અથવા સાધ્વ્ ઇદમ્ ઉચ્યતે-
અભિનવ-સેવક-વિનયૈઃ પ્રાઘુણકોક્તૈર્ વિલાસિનીર્ ઉદિતૈઃ ।
ધૂર્ત-જન-વચન-નિકરૈર્ ઇહ કશ્ચિદ્ અવઞ્ચિતો નાસ્તિ

કિં ચ-દુર્બલૈર્ અપિ બહુભિઃ સહ વિરોધો ન યુક્તઃ । ઉક્તં ચ-
બહવો ન વિરોદ્ધવ્યા દુર્જયા હિ મહાજનાઃ ।
સ્ફુરન્તમ્ અપિ નાગેન્દ્રં ભક્ષયન્તિ પિપીલિકાઃ

મેઘવર્ણ આહ-કથમ્ એતત્ ?
સ્થિરજીવી કથયતિ-
કથા 4
અતિદર્પ-નામ-સર્પ-કથા
અસ્તિ કસ્મિંશ્ચિદ્ વલ્મીકે મહા-કાયઃ કૃષ્ણ-સર્પો ઽતિદર્પો નામ । સ કદાચિદ્ વિલાનુસારિ-માર્ગમ્ ઉત્સૃજ્યાન્યેન લઘુ-દ્વારેણ નિષ્ક્રમિતુમ્ આરબ્ધઃ । નિષ્ક્રામતશ્ ચ તસ્ય મહા-કાયત્વાદ્ દૈવ-વશતયા લઘુ-વિવરત્વાચ્ ચ શરીરે વ્રણઃ સમુત્પન્નઃ । અથ વ્રણ-શોણિત-ગન્ધાનુસારિણીભિઃ પિપીલિકાભિઃ સર્વતો વ્યાપ્તો વ્યાકુલીકૃતશ્ ચ । કતિ વ્યાપાદયતિ કતિ વા તાડયતિ ? અથ પ્રભૂતત્વાદ્ વિસ્તારિત-બહુ-વ્રણઃ ક્ષત-સર્વાઙ્ગો ઽતિદર્પઃ પઞ્ચત્વમ્ ઉપાગતઃ ।
અતો ઽહં બ્રવીમિ-બહવો ન વિરોદ્ધવ્યા (121) ઇતિ । તદ્ અત્રાસ્તિ મે કિઞ્ચિદ્ વક્તવ્યમ્ એવ । તદ્ અવધાર્ય યથોક્તમ્ અનુષ્ઠીયતામ્ ।
મેઘવર્ણ આહ-તત્ સમાદેશય । તવાદેશો નાન્યથા કર્તવ્યઃ ।
સ્થિરજીવી પ્રાહ-વત્સ ! સમાકર્ણય તર્હિ । સામાદીન્ અતિક્રમ્ય યો મયા પઞ્ચમ ઉપાયો નિરૂપિતઃ । તન્ માં વિપક્ષ-ભૂતં કૃત્વાનિ નિષ્ઠુર-વચનૈર્ નિર્ભર્ત્સ્ય । યથા વિપક્ષ-પ્રણિધીનાં પ્રત્યયો ભવતિ, તથા સમાહૃત-રુધિરૈર્ આલિપ્યાસ્યૈવ ન્યગ્રોધસ્યાધસ્તાત્ પ્રક્ષિપ્ય માં ગમ્યતાં પર્વતમ્ ઋષ્યમૂકં પ્રતિ । તત્ર સ-પરિવારસ્ તિષ્ઠ, યાવદ્ અહં સમસ્તાન્ સપત્નાન્ સુપ્રણીતેન વિધિના વિશ્વાસ્યાભિમુખાન્ કૃત્વા કૃતાર્થો જ્ઞાત-દુર્ગ-મધ્યો દિવસે તાન્ અન્ધતાં પ્રાપ્તાંસ્ ત્વાં નીત્વા વ્યાપાદયામિ । જ્ઞાતં મયા સમ્યક્ નાન્યથાસ્માકં સિદ્ધિર્ અસ્તિ । યતો દુર્ગમ્ એતદ્ અપસાર-રહિતં કેવલં વધાય ભવિષ્યતિ । ઉક્તં ચ-
અપસાર-સમાયુક્તં ન યજ્ઞૈર્ દુર્ગમ્ ઉચ્યતે ।
અપસાર-પરિત્યક્તં દુર્ગ-વ્યાજેન બન્ધનમ્

ન ચ ત્વયા મદ્-અર્થં કૃપા કાર્યા । ઉક્તં ચ-
અપિ પ્રાણ-સમાન્ ઇષ્ટાન્ પાલિતાન્ લાલિતાન્ અપિ ।
ભૃત્યાન્ યુદ્ધે સમુત્પન્ને પશ્યેચ્ છુષ્કમ્ ઇવેન્ધનમ્

તથા ચ-
પ્રાણવદ્ રક્ષયેદ્ ભૃત્યાન્ સ્વકાયમ્ ઇવ પોષયેત્ ।
સદૈક-દિવસસ્યાર્થે યત્ર સ્યાદ્ રિપુ-સઙ્ગમઃ

તત્ ત્વયાહં નાત્ર વિષયે પ્રતિષેધનીયઃ । ઇત્ય્ ઉક્ત્વા તેન સહ શુષ્ક-કલહં કર્તુમ્ આરબ્ધઃ । અથાન્યે તસ્ય ભૃત્યાઃ સ્થિરજીવિનમ્ ઉચ્છૃઙ્ખલ-વચનૈર્ જલ્પન્તમ્ અવલોક્ય તસ્ય વધાયોદ્યતા મેઘવર્ણેનાભિહિતાઃ-અહો ! નિવર્તધ્વં યૂયમ્ । અહમ્ એવાસ્ય શત્રુ-પક્ષપાતિનો દુરાત્મનઃ સ્વયં નિગ્રહં કરિષ્યાંઇ । ઇત્ય્ અભિધાય તસ્યોપરિ સમારુહ્ય, લઘુભિશ્ ચઞ્ચુ-પ્રહારૈસ્ તં નિહત્યાહૃત-રુધિરેણ પ્લાવયિત્વા તદ્-ઉપદિષ્ટમ્ ઋષ્યમૂક-પર્વતં સ-પરિવારો ગતઃ ।
એતસ્મિન્ન્ અન્તરે કૃકાલિકયા દ્વિષત્-પ્રણિધી-ભૂતયા તત્ સર્વં તદ્-અમાત્ય-વ્યસનં ક્વચિત્ પ્રચલિતઃ સ-પરિવાર ઇતિ ।
અથોલૂકાધિપસ્ તદ્ આકર્ણ્યાસ્તમ્ અનવેલાયાં સામાત્યઃ સ-પરિજનો વાયસ-વધાર્થં પ્રચલિતઃ । પ્રાહ ચ-ત્વર્યતાં ત્વર્યતાં ભીતઃ શત્રુઃ પલાયન-પરઃ પુણ્યૈર્ લભ્યતે । ઉક્તં ચ-
શત્રોઃ પ્રચલને છિદ્રમ્ એકમ્ અન્યં ચ સંશ્રયમ્ ।
કુર્વાણો જાયતે વશ્યો વ્યગ્રત્વે રાજ-સેવિનામ્

એવં બ્રુવાણઃ સમન્તાન્ ન્યગ્રોધ-પાદપમ્ અધઃ પરિવેષ્ટ્ય વ્યવસ્થિતઃ । યાવન્ ન કશ્ચિદ્ વાયસો દૃશ્યતે, તાવચ્ છાખાગ્રમ્ અધિરૂઢો હૃષ્ટ-મના વન્દિભિર્ અભિષ્ટૂયમાનો ઽરિમર્દનસ્ તાન્ પરિજનાન્ પ્રોવાચ-અહો ! જ્ઞાયતાં તેષાં માર્ગઃ । કતમેન માર્ગેણ પ્રનષ્ટાઃ કાકાઃ ? તદ્ યાવન્ ન દુર્ગં સમાશ્રયન્તિ, તાવદ્ એવ પૃષ્ઠતો ગત્વા વ્યાપાદ્યા ભવન્તિ । ઉક્તં ચ-
વૃત્તિમ્ અપ્ય્ આશ્રિતઃ શત્રુર્ અવધ્યઃ સ્યાજ્ જિગીષુણા ।
કિં પુનઃ સંશ્રિતો દુર્ગં સામગ્ર્યા પરયા યુતમ્

અથૈતસ્મિન્ પ્રસ્તાવે સ્થિરજીવી ચિન્તયામાસ-યદ્ એતેઽસ્મચ્ છત્રવો ઽનુલબ્ધાસ્મદ્-વૃત્તાન્તા યથાગતમ્ એવ યાન્તિ તતો મયા ન કિઞ્ચિત્ કૃતં ભવતિ । ઉક્તં ચ-
અનારમ્ભો હિ કાર્યાણાં પ્રથમં બુદ્ધિ-લક્ષણમ્ ।
આરબ્ધસ્યાન્ત-ગમનં દ્વિતીયં બુદ્ધિ-લક્ષણમ્

તદ્ વરમ્ અનારમ્ભો ન ચારમ્ભ-વિઘાતઃ । તદ્ અહમ્ એતાન્ શબ્દં સંશ્રાવ્ય આત્માનં દર્શયામિ ઇતિ વિચાર્ય મન્દં મન્દં શબ્દમ્ અકરોત્ । તચ્ છ્રુત્વા તે સકલા અપ્ય્ ઉલૂકાસ્ તદ્-વધાય પ્રજગ્મુઃ । અથ તેનોક્તં-અહો ! અહં સ્થિરજીવી નામ મેઘવર્ણસ્ય મન્ત્રી । મેઘવર્ણેનૈવેદૃશીમ્ અવસ્થાં નીતઃ । તન્ નિવેદયતાત્મ-સ્વામિને । તેન સહ બહુ વક્તવ્યમ્ અસ્તિ ।
અથ તૈર્ નિવેદિતઃ સ ઉલૂક-રાજો વિસ્મયાવિષ્ટસ્ તત્-ક્ષણાત્ તસ્ય સકાશં ગત્વા પ્રોવાચ-ભોઃ ભોઃ ! કિમ્ એતાં દશાં ગતસ્ ત્વમ્, તત્ કથ્યતામ્ ।
સ્થિરજીવી પ્રાહ-દેવ ! શ્રૂયતાં તદ્-અવસ્થા-કારણમ્ । અતીત-દિને સ દુરાત્મા મેઘવર્ણો યુષ્મદ્-વ્યાપાદિત-પ્રભૂત-વાયસાનાં પીડયા યુષ્માકમ્ ઉપરિ કોપ-શોક-ગ્રસ્તો યુદ્ધાર્થં પ્રચલિત આસીત્ । તતો મયાભિહિતં-સ્વામિન્ ! ન યુક્તં ભવતસ્ તદ્-ઉપરિ ગન્તુમ્ । બલવન્ત એતે, બલ-હીનાશ્ ચ વયમ્ । ઉક્તં ચ-
બલીયસા હીન-બલો વિરોધં
ન ભૂતિ-કામો મનસાપિ વાઞ્છેત્ ।
ન વધ્યતે વેતસ-વૃત્તિર્ અત્ર
વ્યક્તં પ્રણાશો ઽસ્તિ પતઙ્ગ-વૃત્તેઃ

તત્ તસ્યોઆયન-પ્રદાનેન સન્ધિર્ એવ યુક્તઃ । ઉક્તં ચ-
બલવન્તં રિપું દૃષ્ટ્વા સર્વસ્વમ્ અપિ બુદ્ધિમાન્ ।
દત્ત્વા હિ રક્ષયેત્ પ્રાણાન્ રક્ષિતૈસ્ તૈર્ ધનં પુનઃ

તચ્ છ્રુત્વા દુર્જન-કોપિતેન ત્વત્-પક્ષ-પાતિનં મામ્ આશઙ્કમાનેનેમાં દશાં નીતઃ । તત્ તવ પાદૌ સામ્પ્રતં મે શરણં । કિં બહુના વિજ્ઞપ્તેન ? યાવદ્ અહં પ્રચલિતું શક્નોમિ તાવત્ ત્વાં તસ્યાવાસં નીત્વા સર્વ-વાયસ-ક્ષયં વિધાસ્યામિ ઇતિ ।
અથારિમર્દનસ્ તદ્ આકર્ણ્ય પિતૃ-પિતામહ-ક્રમાગત-મન્ત્રિભિઃ સાર્ધં મન્ત્રયાંચક્રે । તસ્ય ચ પઞ્ચ મન્ત્રિણઃ । તદ્ યથા-રક્તાક્ષઃ, ક્રૂરાક્ષઃ, દીપ્તાક્ષઃ, વક્રનાસઃ, પ્રાકારકર્ણશ્ ચેતિ । તત્રાદૌ રક્તાક્ષમ્ અપૃચ્છત્-ભદ્ર ! એષ તાવત્ તસ્ય રિપોર્ મન્ત્રી મમ હસ્ત-ગતઃ । તત્ કિં ક્રિયતામ્ ? ઇતિ ।
રક્તાક્ષ આહ-દેવ ! કિમ્ અત્ર ચિન્ત્યતે ? અવિચારિતમ્ અયં હન્તવ્યઃ, યતઃ-
હીનઃ શત્રુર્ નિહન્તવ્યો યાવન્ ન બલવાન્ ભવેત્ ।
પ્રાપ્ત-સ્વ-પૌરુષ-બલઃ પશ્ચાદ્ ભવતિ દુર્જયઃ

કિં ચ સ્વયમ્ ઉપાગતા શ્રીસ્ ત્યજ્યમાના શપતીતિ લોકે પ્રવાદઃ । ઉક્તં ચ-
કાલો હિ સકૃદ્ અભ્યેતિ યન્ નરં કાલ-કાઙ્ક્ષિણમ્ ।
દુર્લભઃ સ પુનસ્ તેન કાલ-કર્માચિકીર્ષતા

શ્રૂયતે ચ યથા-
કશ્ચિત્ ક્ષુદ્ર-સમાચારઃ પ્રાણિનાં કાલ-સન્નિભઃ ।
વિચચાર મહારણ્યે ઘોરઃ શુનિ-લુબ્ધકઃ

અરિમર્દનઃ પ્રાહ-કથમ્ એતત્ ?
રક્તાક્ષઃ કથયતિ-
કથા 5
બ્રાહ્મણ-સર્પ-કથા
અસ્તિ કસ્મિંશ્ચિદ્ અધિષ્ઠાને હરિદત્તો નામ બ્રાહ્મણઃ । તસ્ય ચ કૃષિં કુર્વતઃ સદૈવ નિષ્ફલઃ કાલો ઽતિવર્તતે । અથૈકસ્મિન્ દિવસે સ બ્રાહ્મણ ઉષ્ણ-કાલાવસાને ઘર્માર્તઃ સ્વ-ક્ષેત્ર-મધ્યે વૃક્ષ-ચ્છાયાયાં પ્રસુપ્તો ઽનતિદૂરે વલ્મીકોપરિ પ્રસારિતં બૃહત્-ફટા-યુક્તં ભીષણં ભુજઙ્ગં દૃષ્ટ્વા ચિન્તયામાસ-નૂનમ્ એષા ક્ષેત્ર-દેવતા મયા કદાચિદ્ અપિ ન પૂજિતા । તેનેદં મે કૃષિ-કર્મ વિફલીભવતિ । તદ્ અસ્યા અહં પૂજામ્ અદ્ય કરિષ્યામિ । ઇત્ય્ અવધાર્ય કુતો ઽપિ ક્ષીરં યાચિત્વા શરાવે નિક્ષિપ્ય વલ્મીકાન્તિકમ્ ઉપગત્યોવાચ-ભોઃ ક્ષેત્ર-પાલ ! મયૈત્વાવન્તં કાલં ન જ્ઞાતં યત્ ત્વમ્ અત્ર વસસિ । તેન પૂજા ન કૃતા । તત્ સામ્પ્રતં ક્ષમસ્વેતિ ।
એવમ્ ઉક્ત્વા દુગ્ધં ચ નિવેદ્ય ગૃહાભિમુખં પ્રાયાત્ । અથ પ્રાતર્ યાવદ્ આગત્ય પશ્યતિ, તાવદ્ દીનારમ્ એકં શરાવે દૃષ્ટવાન્ । એવં ચ પ્રતિદિનમ્ એકાકી સમાગત્ય તસ્મૈ ક્ષીરં દદાતિ, એકૈકં ચ દીનારં ગૃહ્ણાતિ । અથૈકસ્મિન્ દિવસે ક્ષીર-નયનાય પુત્રં નિરૂપ્ય બ્રાહ્મણો ગ્રામાન્તરં જગામ । પુત્રો ઽપિ ક્ષીરં તત્ર નીત્વા સંસ્થાપ્ય ચ પુનર્ ગૃહં સમાયાતઃ । દિનાન્તરે તત્ર ગત્વા દીનારકં દૃષ્ટ્વા ગૃહીત્વા ચ ચિન્તિતવાન્-નૂનં સૌવર્ણ-દીનાર-પૂર્ણો વલ્મીકઃ । તદ્ એનં હત્વા સર્વમ્ એક-વારં ગ્રહીષ્યામિ ઇત્ય્ એવં સમ્પ્રધાર્યાન્યેદ્યુઃ ક્ષીરં દદતા બ્રાહ્મણ-પુત્રેણ સર્પો લગુડેન તાડિતઃ । તતઃ કથમ્ અપિ દૈવ-વશાદ્ અમુક્ત-જીવિત્ એવ રોષાત્ તમ્ એવ તીવ્ર-વિષદ-શનૈસ્ તથાદશત્, યથા
સદ્યઃ પઞ્ચત્વમ્ ઉપાગતઃ । સ્વજનૈશ્ ચ નાતિદૂરે ક્ષેત્રસ્ય કાષ્ઠ-સઞ્ચયૈઃ સંસ્કૃતઃ ।
અથ દ્વિતીય-દિને તસ્ય પિતા સમાયાતઃ । સ્વજનેભ્યઃ સુત-વિનાશ-કારણં શ્રુત્વા તથૈવ સમર્થિતવાન્ । અબ્રવીચ્ ચ-
ભૂતાન્ યો નાનુગૃહ્ણાતિ હ્ય્ આત્મનઃ શરણાગતાન્ ।
ભૂતાર્થાસ્ તસ્ય નશ્યન્તિ હંસાઃ પદ્મ-વને યથા

પુરુષૈર્ ઉક્તં-કથમ્ એતત્ ?
બ્રાહ્મણઃ કથયતિ-
કથા 6
હૈમ-હંસ-કથા
અસ્તિ કસ્મિંશ્ચિદ્ અધિષ્ઠાને ચિત્રરથો નામ રાજા । તસ્ય યોધૈઃ સુરક્ષ્યમાણં પદ્મસરો નામ સરસ્ તિષ્ઠતિ તત્ર ચ પ્રભૂતા જામ્બૂનદ-મયા હંસાસ્ તિષ્ઠન્તિ । ષણ્માસે ષણ્માસે પિચ્છમ્ એકૈકં પરિત્યજન્તિ । અથ તત્ર સરસિ સૌવર્ણો બૃહત્-પક્ષી સમાયાતઃ । તૈશ્ ચોક્તઃ-અસ્માકં મધ્યે ત્વયા ન વસ્તવ્યમ્ । યેન કારણેનાસ્માભિઃ ષણ્માસાન્તે પિચ્છૈકૈક-દાનં કૃત્વા ગૃહીતમ્ એતત્ સરઃ । એવં ચ કિં બહુના, પરસ્પરં દ્વૈધમ્ ઉત્પન્નમ્ । સ ચ રાજ્ઞઃ શરણં ગતો ઽબ્રવીત્-દેવ ! એતે પક્ષિણ એવં વદન્તિ, યદ્ અસ્માકં રાજા કિં કરિષ્યતિ ? ન કસ્યાપ્ય્ આવાસં દદ્મઃ ।
મયા ચોક્તં-ન શોભનં યુષ્માભિર્ અભિહિતમ્ । અહં ગત્વા રાજ્ઞે નિવેદયિષ્યામિ । એવં સ્થિતે દેવઃ પ્રમાણમ્ ।
તતો રાજા ભૃત્યાન્ અબ્રવીત્-ભો ભોઃ ગચ્છત । સર્વાન્ પક્ષિણો ગતાસૂન્ કૃત્વા શીઘ્રમ્ આનયત । રાજાદેશાનન્તરમ્ એવ પ્રચેલુસ્ તે ।
અથ લગુડ-હસ્તાન્ રાજ-પુરુષાન્ દૃષ્ટ્વા તત્રૈકેન પક્ષિણા વૃદ્ધેનોક્તમ્-ભોઃ સ્વજનાઃ ! ન શોભનમ્ આપતિતમ્ । તતઃ સર્વૈર્ એક-મતી-ભૂયોત્પતિતવ્યમ્ । તૈશ્ ચ તથાનુષ્ઠિતમ્ ।
અતો ઽહં બ્રવીમિ-ભૂતાન્ યો નાનુગૃહ્ણાતિ (133) ઇતિ ।
ઇત્ય્ ઉક્ત્વા પુનર્ અપિ બ્રાહ્મણઃ પ્રત્યૂષે ક્ષીરં ગૃહીત્વા તત્ર ગત્વા તાર-સ્વરેણ સર્પમ્ અસ્તૌત્ । તદા સર્પશ્ ચિરં વલ્મીક-દ્વારાન્તર્-લીન એવ બ્રાહ્મણં પ્રત્યુવાચ-ત્વં લોભાદ્ અત્રાગતઃ પુત્ર-શોકમ્ અપિ વિહાય । અતઃ પરં તવ મમ ચ પ્રીતિર્ નોચિતા । તવ પુત્રેણ યૌવનોન્માદેનાહં તાડિતો મયા સ દૃષ્ટઃ । કથં મયા લગુડ-પ્રહારો વિસ્મર્તવ્યઃ । ત્વયા ચ પુત્ર-શોક-દુઃખં કથં વિસ્મર્તવ્યમ્ ઇતિ પુનર્ ઉક્ત્વા વિવરાન્તર્-ગતઃ । બ્રાહ્મણશ્ ચ મણિં ગૃહીત્વા પુત્ર-બુદ્ધિં નિન્દન્ સ્વ-ગૃહમ્ આગતઃ । અતો ઽહં બ્રવીમિ-ચિતિકાં દીપિતાં પશ્ય ઇતિ । તદ્ અસ્મિન્ હતેઽયત્નાદ્ એવ રાજ્યમ્ અકણ્ટકં ભવતો ભવતિ ।
તસ્યૈતદ્-વચનં શ્રુત્વા ક્રૂરાક્ષં પપ્રચ્છ-ભદ્ર ! ત્વં તુ કિં મન્યસે ?
સો ઽબ્રવીત્-દેવ ! નિર્દયમ્ એતદ્ યદ્ અનેનાભિહિતમ્ । યત્ કારણં શરણાગતો ન વધ્યતે સુષ્ઠુ । ખલ્વ્ ઇદમ્ આખ્યાનમ્-
શ્રૂયતે હિ કપોતેન શત્રુઃ શરણમ્ આગતઃ ।
પૂજિતશ્ ચ યથા-ન્યાયં સ્વૈશ્ ચ માંસૈર્ નિમન્ત્રિતઃ

અરિમર્દનો ઽબ્રવીત્-કથમ્ એતત્ ?
ક્રૂરાક્ષઃ કથયતિ-
કથા 7
કપોત-લુબ્ધક-કથા
કશ્ચિદ્ ક્ષુદ્ર-સમાચારઃ પ્રાણિનાં કાલ-સન્નિભઃ ।
વિચચાર મહારણ્યે ઘોરઃ શકુનિ-લુબ્ધકઃ

નૈવ કશ્ચિત્ સુહૃત્ તસ્ય ન સમ્બન્ધી ન બાન્ધવઃ ।
સ તૈઃ સર્વૈઃ પરિત્યક્તસ્ તેન રૌદ્રેણ કર્મણા

અથવા-
યે નૃશંસા દુરાત્મનઃ પ્રાણિનાં પ્રાણ-નાશકાઃ ।
ઉદ્વેજનીયા ભૂતાનાં વ્યાલા ઇવ ભવન્તિ તે

સ પઞ્જરકમ્ આદાય પાશં ચ લગુડં તથા ।
નિત્યમ્ એવ વનં યાતિ સર્વ-પ્રાણિ-વિહિંસકઃ

અન્યેદ્યુર્ ભ્રમતસ્ તસ્ય વને કાપિ કપોતિકા ।
જાતા હસ્ત-ગતા તાં સ પ્રાક્ષિપત્ પઞ્જ્ચરાન્તરે

અથ કૃષ્ણા દિશઃ સર્વા વનસ્થસ્યાભવન્ ઘનૈઃ
વાત-વૃષ્ટિશ્ ચ મહતો ક્ષય-કાલ ઇવાભવત્

તતઃ સ ત્રસ્ત-હૃદયઃ કમ્પમાનો મુહુર્ મુહુઃ ।
અન્વેષયન્ પરિત્રાણમ્ આસસાદ વનસ્પતિમ્

મુહૂર્તં પશ્યતે યાવદ્ વિયદ્ વિમલ-તારકમ્ ।
પ્રાપ્ય વૃક્ષં વદત્ય્ એવં યો ઽત્ર તિષ્ઠતિ કશ્ચન

તસ્યાહં શરણં પ્રાપ્તઃ સ પરિત્રાતુ મામ્ ઇતિ ।
શીતેન ભિદ્યમાનં ચ ક્ષુધયા ગત-ચેતનમ્

અથ તસ્ય તરોઃ સ્કન્ધે કપોતઃ સુચિરોષિતઃ ।
ભાર્યા-વિરહિતસ્ તિષ્ઠન્ વિલલાપ સુદુઃખિતઃ

વાત-વર્ષો મહાન્ આસીન્ ન ચાગચ્છતિ મે પ્રિયા ।
તયા વિરહિતં હ્ય્ એતચ્ છૂન્યમ્ અદ્ય ગૃહં મમ

પતિવ્રતા પતિ-પ્રાણા પત્યુઃ પ્રિય-હિતે રતા ।
યસ્ય સ્યાદ્ ઈદૃશી ભાર્યા ધન્યઃ સ પુરુષો ભુવિ

ન ગૃહં ગૃહમ્ ઇત્ય્ આહુર્ ગૃહિણી ગૃહમ્ ઉચ્યતે ।
ગૃહં તુ ગૃહિણી-હીનમ્ અરણ્ય-સદૃશં મતમ્

પઞ્જર-સ્થા તતઃ શ્રુત્વા ભર્તુર્ દુઃખાન્વિતં વચઃ ।
કપોતિકા સુસન્તુષ્ટા વાક્યં ચેદમ્ અથાહ સા

ન સા સ્ત્રીત્ય્ અભિમન્તવ્યા યસ્યાં ભર્તા ન તુષ્યતિ ।
તુષ્ટે ભર્તરિ નારીણાં તુષ્ટાઃ સ્યુઃ સર્વ-દેવતાઃ

દાવાગ્નિના વિદગ્ધેવ સ-પુષ્પ-સ્તવકા લતા ।
ભસ્મીભવતુ સા નારી યસ્યાં ભર્તા ન તુષ્યતિ

મિતં દદાતિ હિ પિતા મિતં ભ્રાતા મિતં સુતઃ ।
અમિતસ્ય હિ દાતારં ભર્તારં કા ન પૂજયેત્

પુનશ્ ચાબ્રવીત્-
શૃણુષ્વાવહિતઃ કાન્ત યત્ તે વક્ષ્યામ્ય્ અહં હિતમ્ ।
પ્રાણૈર્ અપિ ત્વયા નિત્યં સંરક્ષ્યઃ શરણાગતઃ

એષ શાકુનિકઃ શેતે તવાવાસં સમાશ્રિતઃ ।
શીતાર્તશ્ ચ ક્ષુધાર્તશ્ ચ પૂજામ્ અસ્મૈ સમાચર

શ્રૂયતે ચ-
યઃ સાયમ્ અતિથિં પ્રાપ્તં યથા-શક્તિ ન પૂજયેત્ ।
તસ્યાસૌ દુષ્કૃતં દત્ત્વા સુકૃતં ચાપકર્ષતિ

મા ચાસ્મૈ ત્વં કૃથા દ્વૈષં બદ્ધાનેનેતિ મત્-પ્રિયા ।
સ્વ-કૃતૈર્ એવ બદ્ધાહં પ્રાક્તનૈઃ કર્મ-બન્ધનૈઃ

દારિદ્ર્ય-રોગ-દુઃખાનિ બન્ધન-વ્યસનાનિ ચ ।
આત્માપરાધ-વૃક્ષસ્ય ફલાન્ય્ એતાનિ દેહિનામ્

તસ્માત્ ત્વં દ્વેષમ્ ઉત્સૃજ્ય મદ્-બન્ધન-સમુદ્ભવમ્ ।
ધર્મે મનઃ સમાધાય પૂજયૈનં યથા-વિધિ

તસ્યાસ્ તદ્-વચનં શ્રુત્વા ધર્મ-યુક્તિ-સમન્વિતમ્ ।
ઉપગમ્ય તતો ઽધૃષ્ટઃ કપોતઃ પ્રાહ લુબ્ધકમ્

ભદ્ર સુસ્વાગતં તેઽસ્તુ બ્રૂહિ કિં કરવાણિ તે ।
સન્તાપશ્ ચ ન કર્તવ્યઃ સ્વ-ગૃહે વર્તતે ભવાન્

તસ્ય તદ્-વચનં શ્રુત્વા પ્રત્યુવાચ વિહઙ્ગમમ્ ।
કપોત ખલુ શીતં મે હિમ-ત્રાણં વિધીયતામ્

સ ગત્વાઙ્ગારકં નીત્વા પાતયામાસ પાવકમ્ ।
તતઃ શુષ્કેષુ પર્ણેષુ તમ્ આશુ સમદીપયત્

સુસન્દીપ્તં તતઃ કૃત્વા તમ્ આહ શરણાગતમ્ ।
પ્રતાપયસ્વ વિશ્રબ્ધં સ્વ-ગાત્રાણ્ય્ અત્ર નિર્ભયઃ

ઉદ્ગતેન ચ જીવામો વયં સર્વે વનૌકસઃ ।
ન ચાસ્તિ વિભવઃ કશ્ચિન્ નાશયે યેન તે ક્ષુધમ્

સહસ્રં ભરતે કશ્ચિચ્ છતમન્યો દશાપરઃ ।
મમ ત્વ્ અકૃત-પુણ્યસ્ય ક્ષુદ્રસ્યાત્માપિ દુર્ભરઃ

એકસ્યાપ્ય્ અતિથેર્ અન્નં યઃ પ્રદાતું ન શક્તિમાન્ ।
તસ્યાનેક-પરિક્લેશે ગૃહે કિં વસતઃ ફલમ્

તત્ તથા સાધયામ્ય્ એતચ્ છરીરં દુઃખ-જીવિતમ્ ।
યથા ભૂયો ન વક્ષ્યામિ નાસ્તીત્ય્ અર્થિ-સમાગમે

સ નિનિન્દિ કિલાત્માનં ન તુ તં લુબ્ધકં પુનઃ ।
ઉવાચ તર્પયિષ્યે ત્વાં મુહૂર્તં પ્રતિપાલય

એવમ્ ઉક્ત્વા સ ધર્માત્મા પ્રહૃષ્ટેનાન્તરાત્મના ।
તમ્ અગ્નિં સમ્પરિક્રમ્ય પ્રવિવેશ સ્વ-વેશ્મવત્

તતસ્ તં લુબ્ધકો દૃષ્ટ્વા કૃપયા પીડિતો ભૃશમ્ ।
કપોતમ્ અગ્નૌ પતિતં વાક્યમ્ એતદ્ અભાષત

યઃ કરોતિ નરઃ પાપં ન તસ્યાત્મા ધ્રુવં પ્રિયઃ ।
આત્મના હિ કૃતં પાપમ્ આત્મનૈવ હિ ભુજ્યતે

સો ઽહં પાપ-મતિશ્ ચૈવ પાપ-કર્મ-રતઃ સદા ।
પતિષ્યામિ મહા-ઘોરે નરકે નાત્ર સંશયઃ

નૂનં મમ નૃશંસસ્ય પ્રત્યાદર્શઃ સુદર્શિતઃ ।
પ્રયચ્છતા સ્વ-માંસાનિ કપોતેન મહાત્મના

અદ્ય-પ્રભૃતિ દેહં સ્વં સર્વ-ભોગ-વિવર્જિતમ્ ।
તોયં સ્વલ્પં યથા ગ્રીષ્મઃ શોષયિષ્યામ્ય્ અહં પુનઃ

શીત-વાતાતપ-સહઃ કૃશાઙ્ગો મલિનસ્ તથા ।
ઉપવાસૈર્ બહુવિધૈશ્ ચરિષ્યે ધર્મમ્ ઉત્તમમ્

તતો યષ્ટિં શલાકાં ચ જાલકં પઞ્જરં તથા ।
બભઞ્જ લુબ્ધકો દીનાં કાપોતીં ચ મુમોચ તામ્

લુબ્ધકેન તતો મુક્તા દૃષ્ટ્વાગ્નૌ પતિતં પતિમ્ ।
કપોતી વિલલાપાર્તા શોક-સન્તપ્ત-માનસા

ન કાર્યમ્ અદ્ય મે નાથ જીવિતેન ત્વયા વિના ।
દીનાયાઃ પતિ-હીનાયાઃ કિં નાર્યા જીવિતે ફલમ્

માનો દર્પસ્ ત્વ્ અહઙ્કારઃ કુલં પૂજા ચ બન્ધુષુ ।
દાસ-ભૃત્ય-જનેષ્વ્ આજ્ઞા વૈધવ્યેન પ્રણશ્યતિ

એવં વિલપ્ય બહુશઃ કૃપણં ભૃશ-દુઃખિતા ।
પતિવ્રતા સુસન્દીપ્તં તમ્ એવાગ્નિં વિવેશ સા

તતો દિવ્યામ્બર-ધરા દિવ્યાભરણ-ભૂષિતા ।
ભર્તારં સા વિમાનસ્થં દદર્શ સ્વં કપોતિકા

સો ઽપિ દિવ્ય-તનુર્ ભૂત્વા યથાર્થમ્ ઇદમ્ અબ્રવીત્ ।
અહો મામ્ અનુગચ્છન્ત્યા કૃતં સાધુ શુભે ત્વયા

તિસ્રઃ કોટ્યો ઽર્ધ-કોટી ચ યાનિ રોમાણિ માનુષે ।
તાવત્ કાલં વસેત્ સ્વર્ગે ભર્તારં યાનુગચ્છતિ

કપોત-દેહઃ સૂર્યાસ્તે પ્રત્યહં સુખમ્ અન્વભૂત્ ।
કપોત-દેહવત્સાસીત્ પ્રાક્ પુણ્ય-પ્રભવં હિતમ્

હર્ષાવિષ્ટસ્ તતો વ્યાધો વિવેશ ચ વનં ધનમ્ ।
પ્રાણિ-હિંસાં પરિત્યજ્ય બહુ-નિર્વેદવાન્ ભૃશમ્

તત્ર દાવાનલં દૃષ્ટ્વા વિવેશ વિરતાશયઃ ।
નિર્દગ્ધ-કલ્મષો ભૂત્વા સ્વર્ગ-સૌખ્યમ્ અવાપ્તવાન્

અતો ઽહં બ્રવીમિ-શ્રૂયતે હિ કપોતેન (134) ઇત્ય્ આદિ ।
તચ્ છ્રુત્વારિમર્દનો દીપ્તાક્ષં પૃષ્ટવાન્-એવમ્ અવસ્થિતે કિં ભવાન્ મન્યતે ?
સો ઽબ્રવીત્-દેવ ! ન હન્તવ્ય એવાયમ્ । યતઃ-
યા મમોદ્વિજતે નિત્યં સા મમાદ્યાવગૂહતે ।
પ્રિય-કારક ભદ્રં તે યન્ મમાસ્તિ હરસ્વ તત્

ચોરેણ ચાપ્ય્ ઉક્તમ્-
હર્તવ્યં તે ન પશ્યામિ હર્તવ્યં ચેદ્ ભવિષ્યતિ ।
પુનર્ અપ્ય્ આગમિષ્યામિ યદીયં નાવગૂહતે

અરિમર્દનઃ પૃષ્ટવાન્-કા ચ નાવગૂહતે ? કશ્ ચાયં ચૌરઃ ? ઇતિ વિસ્તરતઃ શ્રોતુમ્ ઇચ્છામિ ।
દીપ્તાક્ષઃ કથયતિ-
કથા 8
કામાતુર-વણિક્-કથા
અસ્તિ કસ્મિંશ્ચિદ્ અધિષ્ઠાને કામાતુરો નામ વૃદ્ધ-વણિક્ । તેન ચ કામોપહૃત-ચેતસા, મૃત-ભાર્યેણ કાચિન્ નિર્ધન-વણિક્-સુતા, પ્રભૂતં ધનં દત્ત્વોદ્વાહિતા । અથ સા દુઃખાભિભૂતા તં વૃદ્ધ-વણિજં દ્રષ્ટુમ્ અપિ ન શશાક । યુક્તં ચૈતત્-
શ્વેતં પદં શિરસિ યત્ તુ શિરોરુહાણાં
સ્થાનં પરં પરિભવસ્ય તદ્ એવ પુંસામ્ ।
આરોપિતાસ્થિ-શકલં પરિહૃત્ય યાન્તિ
ચાણ્ડાલ-કૂપમ્ ઇવ દૂરતરં તરુણ્યઃ

તથા ચ-
ગાત્રં સઙ્કુચિતં ગતિર્ વિગલિતા દન્તાશ્ ચ નાશઙ્ગતા
દૃષ્ટિર્ ભ્રામ્યતિ રૂપમ્ અપ્ય્ ઉપહતં વક્ત્રં ચ લાલાયતે ।
વાક્યં નૈવ કરોતિ બાન્ધવ-જનઃ પત્ની ન શુશ્રૂષતે
ધિક્ કષ્ટં જરયાભિભૂત-પૂરુષં પુત્રો ઽપ્ય્ અવજ્ઞાયતે

અથ કદાચિત્ સા તેન સહૈકશયને પરાઙ્મુખી યાવત્ તિષ્ઠતિ તાવદ્ ગૃહે ચૌરઃ પ્રવિષ્ટઃ । સાપિ તં ચૌરં દૃષ્ટ્વા ભય-વ્યાકુલિતા વૃદ્ધમ્ અપિ તં પતિં ગાઢં સમાલિલિઙ્ગ । સો ઽપિ વિસ્મયાત્ પુલકાઞ્ચિત-સર્વ-ગાત્રશ્ ચિન્તયામાસ-અહો કિમ્ એષા મામ્ અદ્યાવગૂહતે ? યાવન્ નિપુણતયા પશ્યતિ તાવત્ ગૃહ-કોણૈક-દેશે ચૌરં દૃષ્ટ્વા વ્યચિન્તયત્-નૂનમ્ એષાસ્ય ભયાન્ મામ્ આલિઙ્ગતિ ઇતિ જ્ઞાત્વા તં ચૌરમ્ આહ-યા મમોદ્વિજતે (186) ઇત્ય્ આદિ ।
તચ્ છ્રુત્વા ચૌરો ઽપ્ય્ આહ-હર્તવ્યં તે ન પશ્યામિ (187) ઇત્ય્ આદિ । તસ્માચ્ ચૌરસ્યાપ્ય્ ઉપકારઃ શ્રેયશ્ ચિન્ત્યતે કિં પુનઃ શરણાગતસ્ય । અપિ ચાયં તૈર્ વિપ્રકૃતો ઽસ્માકમ્ એવ પુષ્ટયે ભવિષ્યતિ તદીય-રન્ધ્ર-દર્શનાય ચેતિ અનેન કારણેનાયમ્ અવધ્ય ઇતિ ।
એતદ્ આકર્ણ્યારિમર્દનો ઽન્યં સચિવં વક્રનાસં પપ્રચ્છ-ભદ્ર ! સામ્પ્રતમ્ એવં સ્થિતે કિં કરણીયમ્ ઇતિ ?
સો ઽબ્રવીત્-દેવ ! અવધ્યો ઽયમ્ । યતઃ-
શત્રવો ઽપિ હિતાર્થૈવ વિવદન્તઃ પરસ્પરમ્ ।
ચૌરેણ જીવિતં દત્તં રાક્ષસેન તુ ગો-યુગમ્

અરિમર્દનઃ પ્રાહ-કથમ્ એતત્ ?
વક્રનાસઃ કથયતિ-
કથા 10
દ્રોણાખ્ય-બ્રાહ્મણ-કથા
અસ્તિ કસ્મિંશ્ચિદ્ અધિષ્ઠાને દરિદ્રો દ્રોણ-નામા બ્રાહ્મણઃ, પ્રતિગ્રહ-ધનઃ સતતં વિશિષ્ટ-વસ્ત્રાનુલેપન-ગન્ધ-માલ્યાલઙ્કાર-તામ્બૂલાદિ-ભોગ-પરિવર્જિતઃ, પ્રરૂઢ-કેશ-શ્મશ્રુ-નખ-રોમોપચિતઃ, શીતોષ્ણ-વાત-વર્ષાદિભિઃ પરિશોષિત-શરીરઃ, તસ્ય ચ કેનાપિ યજમાનેનાનુકમ્પયા શિશુ-ગો-યુગં દત્તમ્ । બ્રાહ્મણેન ચ બાલ-ભાવાદ્ આરભ્ય યાચિત-ઘૃત-તૈલ-યવસાદિભિઃ સંવર્ધ્ય સુપુષ્ટં કૃતમ્ । તચ્ ચ દૃષ્ટ્વા સહસૈવ કશ્ચિચ્ ચૌરશ્ ચિન્તિતવાન્-અહમ્ અસ્ય બ્રાહ્મણસ્ય ગો-યુગમ્ ઇદમ્ અપહરિષ્યામિ । ઇતિ નિશ્ચિત્ય નિશાયાં બન્ધન-પાશં ગૃહીત્વા, યાવત્ પ્રસ્થિતસ્ તાવદ્ અર્ધ-માર્ગે પ્રવિરલ-તીક્ષ્ણ-દન્ત-પઙ્ક્તિર્ ઉન્નત-નાસા-વંશઃ, પ્રકટ-રક્તાન્ત-નયનઃ ઉપચિત-સ્નાયુ-સન્તતનત-ગાત્રઃ શુષ્ક-કપોલઃ
સુહુત-હુતવહ-પિઙ્ગલ-શ્મશ્રુ-કેશ-શરીરઃ કશ્ચિદ્ દૃષ્ટઃ । દૃષ્ટ્વા ચ તં તીવ્ર-ભય-ત્રસ્તો ચૌરો ઽબ્રવીત્-કો ભવાન્ ? ઇતિ ।
સો ઽબ્રવીત્-અહં ક્રૂર-કર્મા ચૌરો દરિદ્ર-બ્રાહ્મણસ્ય ગો-યુગં હર્તું પ્રસ્થિતો ઽસ્મિ ।
અથ જાત-પ્રત્યયો રાક્ષસો ઽબ્રવીત્-ભદ્ર ! ષષ્ઠાહ્ન-કાલિકો ઽહમ્ । અતસ્ તમ્ એવ બ્રાહ્મણમ્ અદ્ય ભક્ષયિષ્યામિ ।
અથ તૌ તત્ર ગત્વૈકાન્તે કાન્લમ્ અન્વેષયન્તૌ સ્થિતૌ । પ્રસુપ્તે ચ બ્રાહ્મણે તદ્-ભક્ષણાર્થં પ્રસ્થિતં રાક્ષસં દૃષ્ટ્વા ચૌરો ઽબ્રવીત્-ભદ્ર ! નૈષન્યાયો યતો ગો-યુગે મયાપહૃતે પશ્ચાત્ ત્વમ્ એનં બ્રાહ્મણં ભક્ષય ।
સો ઽબ્રવીત્-કદાચિદ્ અયં બ્રાહ્મણો ગો-શબ્દેન બુધ્યેત તદાનર્થકો ઽયં મમારમ્ભઃ સ્યાત્ ।
ચૌરો ઽપ્ય્ અબ્રવીત્-તવાપિ યદિ ભક્ષણાયોપસ્થિતસ્ય એકો ઽપ્ય્ અન્તરાયઃ સ્યાત્ । તદાહમ્ અપિ ન શક્નોમિ ગો-યુગમ્ અપહર્તુમ્ । અતઃ પ્રથમં મયાપહૃતે ગો-યુગે પશ્ચાત્ ત્વયા બ્રાહ્મણો ભક્ષિતવ્યઃ । ઇત્થં ચાહમ્ અહમિકયા તયોર્ વિવદતોઃ સમુત્પન્ને દ્વૈધે પ્રતિરવ-વશાદ્ બ્રાહ્મણો જજાગાર ।
અથ તં ચૌરો ઽબ્રવીત્-બ્રાહ્મણ ! ત્વામ્ એવાયં રાક્ષસો ભક્ષયિતુમ્ ઇચ્છતિ ઇતિ ।
રાક્ષસો ઽપ્ય્ આહ-બ્રાહ્મણ ! ચૌરો ઽયં ગો-યુગં તેઽપહર્તુમ્ ઇચ્છતિ ।
એવં શ્રુત્વોત્થાય બ્રાહ્મણઃ સાવધાનો ભૂત્વેષ્ટ-દેવતા-મન્ત્ર-ધ્યાનેનાત્માનં રાક્ષસાદ્ ઉદ્ગૂર્ણ-લગુડેન ચૌરાદ્ ગો-યુગં રરક્ષ ।
અતો ઽહં બ્રવીમિ-શત્રવો ઽપિ હિતાર્થૈવ (190) ઇતિ ।
અથ તસ્ય વચનમ્ અવધાર્યારિમર્દનઃ પુનર્ અપિ પ્રાકારકર્ણમ્ અપૃચ્છત્-કથય, કિમ્ અત્ર મન્યતે ભવાન્ ?
સો ઽબ્રવીત્-દેવ ! અવધ્ય એવાયમ્, યતો રક્ષિતેનાનેન કદાચિત્ પરસ્પર-પ્રીત્યા કાલઃ સુખેન ગચ્છતિ । ઉક્તં ચ-
પરસ્પરસ્ય મર્માણિ યે ન રક્ષન્તિ જન્તવઃ ।
ત એવ નિધનં યાન્તિ વલ્મીકોદર-સર્પવત્

અરિમર્દનો ઽબ્રવીત્-કથમ્ એતત્ ?
પ્રાકારકર્ણઃ કથયતિ-
કથા 10
વલ્મીકોદર-ગત-સર્પ-કથા
અસ્તિ કસ્મિંશ્ચિન્ નગરે દેવશક્તિર્ નામ રાજા । તસ્ય ચ પુત્રો જઠર-વલ્મીકાશ્રયેણોરગેણ પ્રતિદિનં પ્રત્યઙ્ગં ક્ષીયતે । અનેકોપચારૈઃ સદ્-વૈદ્યૈઃ સચ્-છાસ્ત્રોપદિષ્ટૌષધ-યુક્ત્યાપિ ચિકિત્સ્યમાનો ન સ્વાસ્થ્યમ્ એતિ । અથાસૌ રાજપુત્રો નિર્વેદાદ્ દેશાન્તરં ગતઃ ।
કસ્મિંશ્ચિન્ નગરે ભિક્ષાટનં કૃત્વા મહતિ દેવાલયે કાલં યાપયતિ । અથ તત્ર નગરે બલિર્ નામ રાજાસ્તે । તસ્ય ચ દ્વે દુહિતરૌ યૌવન-સ્થે તિષ્ઠતઃ । તે ચ પ્રતિદિવસમ્ આદિત્યોદયે પિતુઃ પાદાન્તિકમ્ આગત્ય નમસ્કારં ચક્રતુઃ । તત્ર ચૈકાબ્રવીત્-વિજયસ્વ મહારાજ ! યસ્ય પ્રસાદાત્ સર્વં સુખં લભ્યતે ।
દ્વિતીયા તુ-વિહિતં ભુઙ્ક્ષ્વ મહારાજ ! ઇતિ બ્રવીતિ ।
તચ્ છ્રુત્વા પ્રકુપિતો રાજાબ્રવીત્-ભો મન્ત્રિણઃ ! એનાં દુષ્ટ-ભાષિણીં કુમારિકાં કસ્યચિદ્ વૈદેશિકસ્ય પ્રયચ્છત તેન નિજ-વિહિતમ્ ઇયમ્ એવ ભુઙ્ક્તે ।
અથ તથેતિ પ્રતિપદ્યાલ્પ-પરિવારા સા કુમારિકા મન્ત્રિભિસ્ તસ્ય દેવ-કુલાશ્રિત-રાજ-પુત્રસ્ય પ્રતિપાદિતા । સાપિ પ્રહૃષ્ટ-મનસા તં પતિં દેવવત્ પ્રતિપદ્યાદાય ચાન્ય-વિષયં ગતા ।
તતઃ કસ્મિંશ્ચિદ્ દૂરતર-નગર-પ્રદેશે તડાગ-તટે રાજ-પુત્રમ્ આવાસ-રક્ષાયૈ નિરૂપ્ય સ્વયં ચ ઘૃત-તૈલ-લવણ-તણ્ડુલાદિ-ક્રય-નિમિત્તં સ-પરિવારા ગતા । કૃત્વા ચ ક્રય-વિક્રયં યાવદ્ આગચ્છતિ તાવત્ સ રાજ-પુત્રો વલ્મીકોપરિ કૃત-મૂર્ધા પ્રસુપ્તઃ । તસ્ય ચ મુખાદ્ ભુજગઃ ફણાં નિષ્કાસ્ય વાયુમ્ અશ્નાતિ । તત્રૈવ ચ વલ્મીકેઽપરઃ સર્પો નિષ્ક્રમ્ય તથૈવાસીત્ ।
અથ તયોઃ પરસ્પર-દર્શનેન ક્રોધ-સંરક્ત-લોચનયોર્ મધ્યાદ્ વલ્મીકસ્થેન સર્પેણોક્તમ્-ભો ભો દુરાત્મન્ ! કથં સુન્દર-સર્વાઙ્ગં રાજ-પુત્રમ્ ઇત્થં કદર્થયસિ ?
મુખસ્થો ઽરિર્ અબ્રવીત્-ભો ભોઃ ! ત્વયાપિ દુરાત્મનાસ્ય વલ્મીકસ્ય મધ્યે કથમ્ ઇદં દૂષિતં હાટક-પૂર્ણં કલશ-યુગલમ્ ઇત્ય્ એવં પરસ્પરસ્ય મર્માણ્ય્ ઉદ્ઘાટિતવન્તૌ ।
પુનર્ વલ્મીકસ્થો ઽહિર્ અબ્રવીત્-ભો દુરાત્મન્ ! ભેષજમ્ ઇદં તે કિં કો ઽપિ ન જાનાતિ યજ્ જીર્ણોત્કાલિત-કાઞ્જિકા-રાજિકા-પાનેન ભવાન્ વિનાશમ્ ઉપયાતિ ।
અથોદરસ્થો ઽહિર્ અબ્રવીત્-તવાપ્ય્ એતદ્ ભેષજં કિં કશ્ચિદ્ અપિ ન વેત્તિ યદ્ ઉષ્ણ-તૈલેન મહોષ્ણોદકેન વા તવ વિનાશઃ સ્યાદ્ ઇતિ । એવં ચ સા રાજ-કન્યા વિટપાન્તરિતા તયોઃ પરસ્પરાલાપાન્ મર્મ-મયાન્ આકર્ણ્ય તથૈવાનુષ્ઠિતવતી ।
વિધાય વ્યઙ્ગં નીરોગં ભર્તારં નિધિં ચ પરમમ્ આસાદ્ય સ્વદેશાભિમુખં પ્રાયાત્ । પિતૃ-માતૃ-સ્વજનૈઃ પ્રતિપૂજિતા વિહિતોપભોગં પ્રાપ્ય સુખેનાવસ્થિતા । અતો ઽહં બ્રવીમિ-પરસ્પરસ્ય મર્માણિ ઇતિ ।
તચ્ ચ શ્રુત્વા સ્વયમ્ અરિર્દનો ઽપ્ય્ એવં સમર્થિતવાન્ । તથા ચાનુષ્ઠિતમ્ । દૃષ્ટ્વાન્તર્-લીનં વિહસ્ય રક્તાક્ષઃ પુનર્ અબ્રવીત્-કષ્ટમ્ । વિનાશિતો ઽયં ભવદ્ભિર્ અન્યાયેન સ્વામી । ઉક્તં ચ-
અપૂજ્યા યત્ર પૂજ્યન્તે પૂજ્યાનાં તુ વિમાનના ।
ત્રીણિ તત્ર પ્રવર્તન્તે દુર્ભિક્ષં મરણં ભયમ્

તથા ચ-
પ્રત્યક્ષેઽપિ કૃતે પાપે મૂર્ખઃ સામ્ના પ્રશામ્યતિ ।
રથ-કારઃ સ્વકાં ભાર્યાં સજારાં શિરસાવહત્

મન્ત્રિણઃ પ્રાહુઃ-કથમ્ એતત્ ?
રક્તાક્ષઃ કથયતિ-
કથા 11
વીરવર-રથકાર-તત્-પત્ની-કથા
અસ્તિ કસ્મિંશ્ચિદ્ અધિષ્ઠાને વીરવરો નામ રથકારઃ । તસ્ય ભાર્યા કામદમની । સા પુંશ્ચલી જનાપવાદ-સંયુક્તા । સો ઽપિ તસ્યાઃ પરીક્ષણાર્થં વ્યચિન્તયત્-અથ મયાસ્યાઃ પરીક્ષણં કર્તવ્યમ્ । ઉક્તં ચ-
યદિ સ્યાત્ પાવકઃ શીતઃ પ્રોષ્ણી વા શશ-લાઞ્છનઃ ।
સ્ત્રીણાં તદા સતીત્વં સ્યાદ્ યદિ સ્યાદ્ દુર્જનો હિતઃ

જાનામિ ચૈનાં લોક-વચનાદ્ અસતીમ્ । ઉક્તં ચ-
યચ્ ચ વેદેષુ શાસ્ત્રેષુ ન દૃષ્ટં ન ચ સંશ્રુતમ્ ।
તત્ સર્વં વેત્તિ લોકો ઽયં યત્ સ્યાદ્ બ્રહ્માણ્ડ-મધ્યગમ્

એવં સમ્પ્રધાર્ય ભાર્યામ્ અવોચત્-પ્રિયે ! પ્રભાતેઽહં ગ્રામાન્તરં યાસ્યામિ । તત્ર કતિચિદ્ દિનાનિ લગિષ્યન્તિ । તત્ ત્વયા કિમ્ અપિ પાથેયં મમ યોગ્યં વિધેયમ્ ।
સાપિ તદ્-વચનં શ્રુત્વા હર્ષિત-ચિત્તા । ઔત્સુક્યાત્ સર્વ-કાર્યાણિ સન્ત્યજ્ય સિદ્ધમ્ અન્નં ઘૃત-શર્કરા-પ્રાયમ્ અકરોત્ । અથવા સાધ્વ્ ઇદમ્ ઉચ્યતે-
દુર્દિવસે ઘન-તિમિરે વર્ષતિ જલદે મહાટવી-પ્રભૃતૌ ।
પત્યુર્ વિદેશ-ગમને પરમ-સુખં જઘન-ચપલાયાઃ

અથાસૌ પ્રત્યૂષે ઉત્થાય સ્વ-ગૃહાન્ નિર્ગતઃ સાપિ તં પ્રસ્થિતં વિજ્ઞાય પ્રહસિત-વદનાઙ્ગ-સંસ્કારં કુર્વાણા કથઞ્ચિત્ તં દિવસમ્ અત્યવાહયત્ । અથ પૂર્વ-પરિચિત-વિટ-ગૃહે ગત્વા તં પ્રત્યુક્તવતી-સ દુરાત્મા મે પતિર્ ગ્રામાન્તરં ગતઃ । તત્ ત્વયાસ્મદ્-ગૃહે પ્રસુપ્તે જને સમાગન્તવ્યમ્ ।
તથાનુષ્ઠિતે સ રથકારો ઽરણ્યે દિનમ્ અતિવાહ્ય પ્રદોષે સ્વ-ગૃહેઽપદ્વારેણ પ્રવિશ્ય શય્યાધસ્-તલે નિભૃતો ભૂત્વા સ્થિતઃ । એતસ્મિન્ન્ અન્તરે સ દેવદત્તઃ સમાગત્ય તત્ર શયને ઉપવિષ્ટઃ । દૃષ્ટ્વા રોષાવિષ્ટ-ચિત્તો રથકારો વ્યચિન્તયત્-કિમ્ એનમ્ ઉત્થાય હન્મિ ? અથવા હેલયૈવ પ્રસુપ્તૌ દ્વાવ્ અપ્ય્ એતૌ વ્યાપાદયામિ ? પરં પશ્યામિ તાવદ્ અસ્યાશ્ ચેષ્ટિતમ્ । શૃણોમિ ચાનેન સહાલાપમ્ ।
અત્રાન્તરે સા ગૃહ-દ્વારં નિભૃતં પિધાય શયન-તલમ્ આરૂઢા । તસ્યાસ્ તત્રારોહયન્ત્યા રથકાર-શરીરે પાદો વિલગ્નઃ । તતઃ સા વ્યચિન્તયત્-નૂનમ્ એતેન દુરાત્મના રથકારેણ મત્-પરીક્ષણાર્થં ભાવ્યમ્ । તતઃ સ્ત્રી-ચરિત્ર-વિજ્ઞાનં કિમ્ અપિ કરોમિ ।
એવં તસ્યાશ્ ચિન્તયન્યા સ દેવદત્તઃ સ્પર્શોત્સુકો બભૂવ । અથ તયા કૃતાઞ્જલિ-પુટયાભિહિતં-ભોઃ મહાનુભાવ ! ન મે શરીરં ત્વયા સ્પર્શનીયં યતો ઽહં પતિવ્રતા મહાસતી ચ । નો ચેચ્ છાપં દત્ત્વા ત્વાં બહ્સ્મસાત્કરિષ્યામિ ।
સ આહ-યદ્ય્ એવં તર્હિ ત્વયા કિમ્ અહમ્ આહૂતઃ ?
સાબ્રવીત્-ભોઃ શૃણુષ્વૈકાગ્ર-મનાઃ । અહમ્ અદ્ય પ્રત્યૂષે દેવતા-દર્શનાર્થં ચણ્ડ્કાયતનં ગતા તત્રાકસ્માત્ ખે વાણી સઞ્જાતા-પુત્રિ કિં કરોમિ ? ભક્તાસિ મે ત્વં, પરં ષણ્માસાભ્યન્તરે વિધિ-નિયોગાદ્ વિધવા ભવિષ્યસિ ।
તતો મયાભિહિતં-ભગવતિ ! યથા ત્વમ્ આપદં વેત્સિ, તથા તત્-પ્રતીકારમ્ અપિ જાનાસિ । તદ્ અસ્તિ કશ્ચિદ્ ઉપાયો યેન મે પતિઃ શત-સંવત્સર-જીવી ભવતિ ?
તતસ્ તયાભિહિતમ્-વત્સે, સન્ન્ અપિ નાસ્તિ, યતસ્ તવાયત્તઃ સ પ્રતીકારઃ ।
તચ્ છ્રુત્વા મયાભિહિતમ્-દેવિ ! યદિ તન્ મમ પ્રાણૈર્ ભવતિ તદ્ આદેશય યેન કરોમિ ।
અથ દેવ્યાભિહિતમ્-યદ્ય્ અદ્ય પર-પુરુષેણ સહૈકસ્મિન્ શયને સમારુહ્યાલિઙ્ગનં કરોષિ તત્ તવ ભર્તૃ-સક્તો ઽપમૃત્યુસ્ તસ્ય સઞ્ચરતિ । ભર્તાપિ તેન પુનર્ વર્ષ-શતં જીવતિ । તેન ત્વં મયાભ્યર્થિતઃ । તદ્ યત્ કિઞ્ચિત્ કર્તુ-મનાસ્ તત્ કુરુષ્વ । ન હિ દેવતા-વચનમ્ અન્યથા ભવિષ્યતીતિ નિશ્ચયઃ । તતો ઽન્તર્હાસ-વિકાસ-મુખઃ સ તદ્-ઉચિતમ્ આચચાર ।
સો ઽપિ રથકારો મૂર્ખસ્ તસ્યાસ્ તદ્-વચનમ્ આકર્ણ્ય પુલકાઞ્ચિત-તનુઃ શય્યાધસ્તલાન્ નિષ્ક્રમ્ય તામ્ ઉવાચ-સાધુ પતિવ્રતે ! સાધુ કુલ-નન્દિનિ ! અહં દુર્જન-વચન-શઙ્કિત-હૃદયસ્ ત્વત્-પરીક્ષા-નિમિત્તં ગ્રામાન્તર-વ્યાજં કૃત્વા ખટ્વાધસ્-તલે નિભૃતં લીનઃ । તદ્ એહિ, આલિઙ્ગ મામ્ । ત્વં સ્વ-ભર્તૃ-ભક્તાનાં મુખ્યા નારીણાં, યદ્ એવં બ્રહ્મ-વ્રતં પર-સઙ્ગેઽપિ પાલિતવતી । યદ્ આયુર્ બુદ્ધિ-કૃતેઽપમૃત્યુ-વિનાશાર્થં ચત્વમ્ એવં કૃતવતી । તામ્ એવમ્ ઉક્ત્વા સસ્નેહમ્ આલિઙ્ગિતવાન્ ।
સ્વ-સ્કન્ધે તામ્ આરોપ્ય તામ્ અપિ દેવદત્તમ્ ઉવાચ-ભો મહાનુભાવ ! મત્-પુણ્યૈસ્ ત્વમ્ ઇહાગતઃ । ત્વત્-પ્રસાદાન્ મયા પ્રાપ્તં વર્ષ-શત-પ્રમાણમ્ આયુઃ । તત્ ત્વમ્ અપિ મામ્ આલિઙ્ગ્ય મત્-સ્કન્ધે સમારોહ ઇતિ જલ્પન્ન્ અનિચ્છન્તમ્ અપિ દેવદત્તમ્ આલિઙ્ગ્ય બલાત્ સ્વકીય-સ્કન્ધે આરોપિતવાન્ ।
તતશ્ ચ નૃત્યં કૃત્વા-હે બ્રહ્મ-વ્રત-ધરાણાં ધુરીણ ! ત્વયાપિ મય્ય્ ઉપકૃતમ્ ઇત્ય્ આદ્ય્ ઉક્ત્વા સ્કન્ધાદ્ ઉત્તાર્ય યત્ર યત્ર સ્વજન-ગૃહ-દ્વારાદિષુ બભ્રામ તત્ર તત્ર તયોર્ ઉભયોર્ અપિ તદ્-ગુણ-વર્ણનમ્ અકરોત્ ।
અતો ઽહં બ્રવીમિ-પ્રત્યક્ષેઽપિ કૃતે પાપે (193) ઇતિ ।
તત્ સર્વથા મૂલોત્ખાતા વયં વિનષ્ટાઃ સ્મઃ । સુષ્ઠુ ખલ્વ્ ઇદમ્ ઉચ્યતે-
મિત્ર-રૂપા હિ રિપવઃ સમ્ભાવ્યન્તે વિચક્ષણૈઃ ।
યે હિતં વાક્યમ્ ઉત્સૃજ્ય વિપરીતોપસેવિનઃ

તથા ચ-
સન્તો ઽપ્ય્ અર્થા વિનશ્યન્તિ દેશ-કાલ-વિરોધિનઃ ।
અપ્રાજ્ઞાન્ મન્ત્રિણઃ પ્રાપ્ય તમઃ સૂર્યોદયે યથા

તતસ્ તદ્-વચો ઽનાદૃત્ય સર્વે તે સ્થિરજીવિનમ્ ઉત્ક્ષિપ્ય સ્વ-દુર્ગમ્ આનેતુમ્ આરબ્ધાઃ । અથાનીયમાનઃ સ્થિરજીવ્ય્ આહ-દેવ ! અદ્યાકિઞ્ચિત્કરેણૈતદ્ અવસ્થેન કિં મયોપસઙ્ગૃહીતેન ? યત્ કારણમ્ ઇચ્છામિ દીપ્તં વહ્નિમ્ અનુપ્રવેષ્ટુમ્ । તદ્ અર્હસિ મામ્ અગ્નિ-પ્રદાનેન સમુદ્ધર્તુમ્ ।
અથ રક્તાક્ષસ્યાન્તર્ગત-ભાવં જ્ઞાત્વાહ-કિમ્-અર્થમ્ અગ્નિ-પતનમ્ ઇચ્છસિ ?
સો ઽબ્રવીત્-અહં તાવદ્ યુષ્મદ્-અર્થમ્ ઇમામ્ આપદં મેઘવર્ણેન પ્રાપિતઃ । તદ્ ઇચ્છામિ તેષાં વૈર-યાતનાર્થમ્ ઉલૂકત્વમ્ ઇતિ ।
તચ્ ચ શ્રુત્વા રાજનીતિ-કુશલો રક્તાક્ષઃ પ્રાહ-ભદ્ર ! કુટિલસ્ ત્વં કૃતક-વચન-ચતુરશ્ ચ । તાવદ્ ઉલૂક-યોનિ-ગતો ઽપિ સ્વકીયામ્ એવ વાયસ-યોનિં બહુ મન્યસે । શ્રૂયતે ચૈતદ્ આખ્યાનકમ્ ।
સૂર્યં ભર્તારમ્ ઉત્સૃજ્ય પર્જન્યં મારુતં ગિરિમ્ ।
સ્વ-જાતિં મૂષિકા પ્રાપ્તા સ્વજાતિર્ દુરતિક્રમા

મન્ત્રિણઃ પ્રોચુઃ--કથમ્ એતત્ ?
રક્તાક્ષઃ કથયતિ-
કથા 11
શાલઙ્કાયન-રક્ષિત-મૂષિકા-કથા
અસ્તિ કસ્મિંશ્ચિદ્ અધિષ્ઠાને શાલઙ્કાયનો નામ તપોધનો જાહ્નવ્યાં સ્નાનાર્થં ગતઃ । તસ્ય ચ સૂર્યોપસ્થાનં કુર્વતસ્ તત્ર પ્રદેશે મૂષિકા કાચિત્ ખરતર-નખાગ્ર-પુટેન શ્યેનેન ગૃહીતા । દૃષ્ટ્વા સ મુનિઃ કરુણાર્દ્ર-હૃદયો મુઞ્ચ મુઞ્ચેતિ કુર્વાણસ્ તસ્યોપરિ પાષાણ-ખણ્ડં પ્રાક્ષિપત્ । સો ઽપિ પાષાણ-ખણ્ડ-પ્રહાર-વ્યાકુલેન્દ્રિયો ભ્રષ્ટ-મૂષિકો ભૂમૌ નિપપાત મૂષિકાપિ ભય-ત્રસ્તા કર્તવ્યમ્ અજાનન્તી રક્ષ રક્ષેતિ જલ્પન્તી મુનિ-ચરણાન્તિકમ્ ઉપાવિશત્ । શ્યેનેનાપિ ચેતનં લબ્ધ્વા મુનિર્ ઉક્તો, યદ્-ભો મુને ! ન યુક્તમ્ અનુષ્ઠિતં ભવતા યદ્ અહં પાષાણેન તાડિતઃ । કિં ત્વમ્ અધર્માન્ ન બિભેષિ ? તત્ સમર્પય મામ્ એનામ્ મૂષિકામ્ । નો ચેત્ પ્રભૂતં પાતકમ્ અવાપ્સ્યસિ ।
ઇતિ બ્રુવાણં શ્યેનં પ્રોવાચ સઃ-ભો વિહઙ્ગાધમ ! રક્ષણીયાઃ પ્રાણિનાં પ્રાણાઃ । દણ્ડનીયા દુષ્ટાઃ । સમ્માનનીયાઃ સાધવઃ । પૂજનીયા ગુરવઃ । સ્તુત્યા દેવાઃ । તત્ કિમ્ અસમ્બદ્ધં પ્રજલ્પસિ ?
શ્યેન આહ-મુને ! ન ત્વં સૂક્ષ્મ-ધર્મં વેત્સિ । ઇહ હિ સર્વેષાં પ્રાણિનાં વિધિના સૃષ્ટિં કુર્વતાહારો ઽપિ વિનિર્મિતઃ । તતો યથા ભવતામ્ અન્નં તથાસ્માકં મૂષિકાદયો વિહિતાઃ । તત્ સ્વાહાર-કાઙ્ક્ષિણં માં કિં દૂષયસિ ? ઉક્તં ચ-
યદ્ય્ અસ્ય વિહિતં ભોજ્યં ન તત્ તસ્ય પ્રદુષ્યતિ ।
અભક્ષ્યે બહુ-દોષઃ સ્યાત્ તસ્માત્ કાર્યો ન વ્યત્યયઃ

ભક્ષ્યં યથા દ્વિજાતીનાં મદ્યપાનાં યથા હવિઃ ।
અભક્ષ્યં ભક્ષ્યતામ્ એતિ તથાન્યેષામ્ અપિ દ્વિજ

ભક્ષ્યં ભક્ષ્યતાં શ્રેય અભક્ષ્યં તુ મહદ્ અઘમ્ ।
તત્ કથં માં વૃથાચાર ત્વં દણ્ડયિતુમ્ અર્હસિ

અપરં મુનીનાં ન ચૈષ ધર્મો યતસ્ તૈર્ દૃષ્ટં શ્રુતમ્ અશ્રુતમ્ અલૌલ્યત્વમ્ અશત્રુત્વં પ્રશસ્યતે । ઉક્તં ચ-
સમઃ શત્રૌ ચ મિત્રે ચ સમ-લોષ્ટાશ્મ-કાઞ્ચનઃ ।
સુહૃન્-મિત્રે હ્ય્ ઉદાસીનો મધ્યસ્થો દ્વેષ્ય-બન્ધુષુ ।
સાધુષ્વ્ અપિ ચ પાપેષુ સમ-બુદ્ધિર્ વિશિષ્યતે

સાધૂનાં નિરવદ્યાનાં સદાચાર-વિચારિણામ્ ।
યોગી યુઞ્જીત સતતં સતતમ્ આત્માનં રહસિ સ્થિતઃ

તત્ ત્વમ્ અનેન કર્મણા ભ્રષ્ટ-તપાઃ સઞ્જાતઃ । ઉક્તં ચ-
મુઞ્ચ મુઞ્ચ પતત્ય્ એકો મા મુઞ્ચેતિ દ્વિતીયકઃ ।
ઉભયોઃ પતનં દૃષ્ટ્વા મૌનં સર્વાર્થ-સાધનમ્

શાલઙ્કાયન આહ--કથમ્ એતત્ ?
શ્યેન આહ-
કથા 12
?
કસ્મિંશ્ચિદ્ નદી-તટ એકત-દ્વિત-ત્રિતાભિધાનાસ્ ત્રયો ઽપિ ભ્રાતરો મુનયસ્ તપઃ કુર્વન્તિ । તેષાં ચ તપઃ-પ્રભાવાદ્ આકાશસ્થા ધૌત-પોતિકા નિરાલમ્બા જલાર્દ્રા ભૂ-સ્પર્શન-ભયેન સ્નાન-સમયે તિષ્ઠન્તિ । અથાન્યે-દ્યુર્ મમૈવ કાચિન્ મણ્ડૂકિકા કેનાપિ ગૃધ્રેણ બલેન નીતા । અથ તાં ગૃહીતા વિલોક્ય તેષાં જ્યેષ્ઠેન કરુણાર્દ્ર-હૃદયેન ભવતેવ વ્યાહૃતં-મુઞ્ચ મુઞ્ચેતિ । અત્રાન્તરે તસ્ય ધૌત-પોતિકાકાશાદ્ ભૂમૌ પતિતા । તાં પતિતાં દૃષ્ટ્વા દ્વિતીયેન તદ્-ભયાર્તેન મા મુઞ્ચેત્ય્ અભિહિતં યાવત્ તસ્યાપિ પપાત । તતસ્ તૃતીયો દ્વયોર્ અપિ ધૌત-પોતિકાં ભૂમૌ પતિતાં દૃષ્ટ્વા તૂષ્ણીં બભૂવ ।
અતો ઽહં બ્રવીમિ-મુઞ્ચ મુઞ્ચ પતત્ય્ એક ઇત્ય્ આદિ ।
તચ્ છ્રુત્વા મુનિર્ વિહસ્યાહ-ભો મૂર્ખ વિહઙ્ગમ ! કૃત-યુગે ધર્મઃ સ આસીત્, યતઃ કૃત-યુગે પાપાલાપતો ઽપિ પાપં જાયતે તેન ધૌત-પોતિકે પતિતે અશિષ્ટાલાપેન ન સદ્-અપવચન-દોષતઃ । એષ પુનઃ કલિ-યુગઃ । અત્ર સર્વો ઽપિ પાપાત્મા । તત્ કર્મ કૃતં વિના પાપં ન લગતિ । ઉક્તં ચ-
સઞ્ચરન્તીહ પાપાનિ યુગેષ્વ્ અન્યેષુ દેહિનામ્ ।
કલૌ તુ પાપ-સંયુક્તે યઃ કરોતિ સ લિપ્યતે

ઉક્તં ચ-
આસનાચ્ છયનાદ્ યાનાત્ સંગતેશ્ ચાપિ ભોજનાત્ ।
કૃતે સઞ્ચરતે પાપં તૈલ-બિન્દુર્ ઇવામ્ભસિ

તત્ કિં વૃથા પ્રલપિતેન ? ગચ્છ ત્વમ્ । નો ચેચ્ છાપયિષ્યામિ । અથ ગતે શ્યેને મૂષિકયા સ મુનિર્ અભિહિતઃ-ભગવન્ ! નય માં સ્વાશ્રયમ્ । નો ચેદ્ અન્યો દુષ્ટ-પક્ષી માં વ્યાપાદયિષ્યતિ । તદ્ અહં તત્રૈવાશ્રમે ત્વદ્-દત્તાન્નાહાર-મુષ્ટ્યા કાલં નેષ્યામિ ।
સો ઽપિ દાક્ષિણ્યવાન્ સ-કરુણો વ્યચિન્તયત્-કથં મયા મૂષિકા હસ્તે ધૃત્વા નેયા જન-હાસ્ય-કારિણી । તદ્ એનાં કુમારિકાં કૃત્વા નયામિ । એવં સા કન્યકા કૃતા । તથાનુષ્ઠિતે કન્યા-સહિતં મુનિમ્ અવલોક્ય પત્ની પપ્રચ્છ-ભગવન્ ! કુત ઇયં કન્યા ?
સ આહ-એષા મૂષિકા શ્યેન-ભયાચ્ છરણાર્થિની કન્યા-રૂપેણ તવ ગૃહમ્ આનીતા । તત્ ત્વયા યત્નેન રક્ષણીયા । ભૂયો ઽપ્ય્ એનાં મૂષિકાં કરિષ્યામિ ।
સા પ્રાહ-ભગવન્ ! મૈવં કાર્ષીઃ । અસ્યાસ્ ત્વં ધર્મ-પિતા । ઉક્તં ચ-
જનિતા ચોપનેતા ચ યસ્ તુ વિદ્યાં પ્રયચ્છતિ ।
અન્ન-દાતા ભય-ત્રાતા પઞ્ચૈતે પિતરઃ સ્મૃતાઃ

તત્ ત્વયાસ્યાઃ પ્રાણ-પ્રદત્તા । અપરં મમાપ્ય્ અપત્યં નાસ્તિ । તસ્માદ્ એષા મમ સુતા ભવિષ્યતિ ।
તથાનુષ્ઠિતે સા કન્યા શુક્લ-પક્ષ-ચન્દ્ર-કલિકેવ નિત્યં વૃદ્ધિં પ્રાપ્નોતિ । સાપિ તસ્ય મુનેઃ શુશ્રૂષાં કુર્વતી સપત્નીકસ્ય યૌવનમ્ આશ્વ્ અયાત્ । અથ તાં યૌવનોન્મુખીમ્ અવલોક્ય શાલઙ્કાયનઃ સ્વ-પત્નીમ્ ઉવાચ-પ્રિયે ! યૌવનોન્મુખી વર્તત ઇયં કન્યા । અનર્હા સ સામ્પ્રતં મદ્-ગૃહ-વાસસ્ય । ઉક્તં ચ-
અનૂઢા મન્દિરે યસ્ય રજઃ પ્રાપ્નોતિ કન્યકા ।
પતન્તિ પિતરસ્ તસ્ય સ્વર્ગ-સ્થા અપિ તૈર્ ગુણૈઃ

વરં વરયતે કન્યા માતા વિત્તં પિતા શ્રુતમ્ ।
બાન્ધવાઃ કુલમ્ ઇચ્છન્તિ મિષ્ટાન્નમ્ ઇતરે જનાઃ

તથા ચ-
યાવન્ ન લજ્જતે કન્યા યાવત્ ક્રીડતિ પાંસુના ।
યાવત્ તિષ્ઠતિ ગો-માર્ગે તાવત્ કન્યાં વિવાહયેત્

માતા ચૈવ પિતા ચૈવ જ્યેષ્ઠ-ભ્રાતા તથૈવ ચ ।
ત્રયસ્ તે નરકં યાન્તિ દૃષ્ટ્વા કન્યાં રજસ્વલામ્

કુલં ચ શીલં ચ સનાથતાં ચ
વિદ્યાં ચ વિત્તં ચ વપુર્ વયશ્ ચ ।
એતાન્ ગુણાન્ સપ્તાન્ સપ્ત પરીક્ષ્ય દેયા
કન્યા બુધૈઃ શેષમ્ અચિન્તનીયમ્

તદ્ યદ્ યસ્યા રોચતે તદ્ ભગવન્તં આદિત્યમ્ આકાર્ય તસ્મૈ પ્રયચ્છામિ । ઉક્તં ચ-
અનિષ્ટઃ કન્યકાયા યો વરો રૂપાન્વિતો ઽપિ યઃ ।
યદિ સ્યાત્ તસ્ય નો દેયા કન્યા શ્રેયો ઽભિવાઞ્છતા

સા પ્રાહ-કો દોષો ઽત્ર વિષયે ? એવં ક્રિયતામ્ ।
અથ મુનિના રવિર્ આહૂતઃ । વેદ-મન્ત્રામન્ત્રણ-પ્રભાવાત્ તત્-ક્ષણાદ્ એવાભ્યુપગમ્યાદિત્યઃ પ્રોવાચ-ભગવન્ ! વદ દ્રુતં કિમ્-અર્થમ્ આહૂતઃ ?
સ આહ-એષા મદીયા કન્યકા તિષ્ઠતિ । યદ્ય્ એષા ત્વાં વૃણોતિ તર્હ્ય્ ઉદ્વહસ્વ તામ્ ઇતિ । એવમ્ ઉક્ત્વા ભગવાંસ્ તસ્યા દર્શિતઃ । પ્રોવાચ-પુત્રિ ! કિં તવ રોચત એષ ભગવાંસ્ ત્રૈલોક્ય-દીપઃ ?
સા પ્રાહ-તાત ! અતિદહનાત્મકો ઽયમ્ । નાહમ્ એનમ્ અભિલષામિ । અસ્માદ્ અપિ ય ઉત્કૃષ્ટતરઃ સ આહૂયતામ્ ।
અથ તસ્યાસ્ તદ્-વચનમ્ આકર્ણ્ય ભાસ્વરો ઽપિ તાં મૂષિકાં વિદિત્વા નિઃસ્પૃહસ્ તમ્ ઉવાચ-ભગવન્ ! અસ્તિ મમાપ્ય્ અધિકો મેઘો યેનાચ્છાદિતસ્ય મે નામાઇ ન જ્ઞાયતે ?
અથ મુનિના મેઘમ્ અપ્ય્ આહૂય કન્યાભિહિતા-એષ તે રોચતે ?
સા પ્રાહ-કૃષ્ણ-વર્ણો ઽયં જડાત્મા ચ । તદ્ અસ્માદ્ અન્યસ્ય કસ્યચિત્ પ્રધાનસ્ય માં પ્રયચ્છ ।
અથ મુનિના મેઘો ઽપિ પૃષ્ટઃ-ભોઃ ! ત્વત્તો ઽપ્ય્ અધિકઃ કો ઽપ્ય્ અસ્તિ ?
સ આહ-મત્તો ઽપ્ય્ અધિકો ઽસ્તિ વાયુઃ । વાયુના હતો ઽહં સહસ્રધા યામિ ।
તચ્ છ્રુત્વા મુનિના વાયુર્ આહૂતઃ, આહ ચ-પુત્રિકે કિમ્ એષ વાયુસ્ તે વિવાહાય ઉત્તમઃ પ્રતિભાતિ ?
સા આહ-પ્રબલો ઽપ્ય્ અયં ચઞ્ચલઃ । તદ્ અભ્યધિકઃ કશ્ચિદ્ આહૂયતામ્ ।
મુનિર્ આહ-ભો વાયો ! ત્વત્તો ઽપ્ય્ અધિકો ઽસ્તિ કશ્ચિત્ ?
સ આહ-મત્તો ઽપ્ય્ અધિકો ઽસ્તિ પર્વતો યેન સંસ્તભ્ય બલવાન્ અપ્ય્ અહં ધ્રિયે ।
અથ મુનિઃ પર્વતમ્ આહૂય કન્યાયા અદર્શયત્-પુત્રિકે ! ત્વામ્ અસ્મૈ પ્રયચ્છામિ ?
સા આહ-તાત ! કઠિનાત્મકો ઽયં સ્તબ્ધશ્ ચ । તદ્ અન્યસ્મૈ દેહિ મામ્ ।
અથ સ મુનિના પૃષ્ટઃ, યદ્-ભોઃ પર્વત-રાજ ! ત્વત્તો ઽપ્ય્ અધિકો ઽસ્તિ કશ્ચિત્ ?
સ આહ-સન્તિ મત્તો ઽપ્ય્ અધિકા મૂષિકાઃ, યે મદ્-દેહં બલાત્ સર્વતો ભેદયન્તિ ।
તદ્ આકર્ણ્ય મુનિર્ મૂષકમ્ આહૂય તસ્યા અદર્શયત્-પુત્રિકે ! એષ તે પ્રતિભાતિ મૂષક-રાજો યેન યથોચિતમ્ અનુષ્ઠીયતે । સાપિ તં દૃષ્ટ્વા સ્વ-જાતીય એષ ઇતિ મન્યમાના પુલકોદ્ભૂષિત-શરીરા પ્રોવાચ-તાત ! માં મૂષિકાં કૃત્વાસ્મૈ પ્રયચ્છ યેન સ્વજાતિ-વિહિતં ગૃહ-ધર્મમ્ અનુતિષ્ઠામિ ।
તચ્ છ્રુત્વા તેન સ્ત્રી-ધર્મ-વિચક્ષણેન તાં મૂષિકાં કૃત્વા મૂષકાય પ્રદત્તા ।
અતો ઽહં બ્રવીમિ-સૂર્યં ભર્તારમ્ ઉત્સૃજ્ય ઇત્યાદિ ।
અથ રક્તાક્ષ-વચનમ્ અનાદૃત્ય તૈઃ સ્વ-વંશ-વિનાશાય સ સ્વ-દુર્ગમ્ ઉપનીતઃ । નીયમાનશ્ ચાન્તર્-લીનમ્ અવહસ્ય સ્થિરજીવ્ય્ અચિન્તયત્-
હન્યતામ્ ઇતિ યેનોક્તં સ્વામિનો હિત-વાદિના ।
સ એવૈકો ઽત્ર સર્વેષાં નીતિ-શાસ્ત્રાર્થ-તત્ત્વ-વિત્

તદ્ યદિ તસ્ય વચનમ્ અચરિષ્યન્ન્ એતે, તતો ન સ્વલ્પો ઽપ્ય્ અનર્થો ઽભવિષ્યદ્ એતેષામ્ ।
અથ દુર્ગ-દ્વારં પ્રાપ્યારિમર્દનો ઽબ્રવીત્-ભો ભો હિતૈષિણો ઽસ્ય સ્થિરજીવિનો યથા-સમીહિતં સ્થાનં પ્રયચ્છત ।
તચ્ ચ શ્રુત્વા સ્થિરજીવી વ્યચિન્તયત્-મયા તાવદ્ એતેષાં વધોપાયશ્ ચિન્તનીયઃ । સ મયા મધ્યસ્થેન ન સાધ્યતે । યતો મદીયમ્ ઇઙ્ગિતાદિકં વિચારયન્તસ્ તેઽપિ સાવધાના ભવિષ્યન્તિ । તદ્ દુર્ગ-દ્વારમ્ અધિશ્રિતો ઽભિપ્રેતં સાધયામિ । ઇતિ નિશ્ચિત્યોલૂક-પતિમ્ આહ-દેવ ! યુક્તમ્ ઇદં યત્ સ્વામિના પ્રોક્તમ્ । પરમ્ અહમ્ અપિ નીતિજ્ઞસ્ તેઽહિતશ્ ચ । યદ્યપ્ય્ અનુરક્તઃ શુચિસ્ તથાપિ દુર્ગ-મધ્યે આવાસો નાર્હઃ । તદ્ અહં અત્રૈવ દુર્ગ-દ્વાર-સ્થઃ પ્રત્યહં ભવત્-પાદ-પદ્મ-રજઃ પવિત્રી-કૃત-તનુઃ સેવાં કરિષ્યામિ ।
તથેતિ પ્રતિપન્ને પ્રતિદિનમ્ ઉલૂક-પતિ-સેવકાસ્ તે પ્રકામમ્ આહારં કૃત્વોલૂક-રાજાદેશાત્ પ્રકૃષ્ટ-માંસાહારં સ્થિરજીવિને પ્રયચ્છન્તિ । અથ કતિપયૈર્ એવાહોભિર્ મયૂર ઇવ સ બલવાન્ સંવૃત્તઃ । અથ રક્તાક્ષઃ સ્થિરજીવિનં પોષ્યમાણં દૃષ્ટ્વા સ-વિસ્મયો મન્ત્રિ-જનં રાજાનં ચ પ્રત્ય્ આહ-અહો મૂર્ખો ઽયં મન્ત્રિ-જનો ભવાંશ્ ચેત્ય્ એવમ્ અહમ્ અવગચ્છામિ । ઉક્તં ચ-
પૂર્વં તાવદ્ અહં મૂર્ખો દ્વિતીયઃ પશુ-બન્ધકઃ ।
તતો રાજા ચ મન્ત્રી ચ સર્વં વૈ મૂર્ખ-મણ્ડલમ્

તે પ્રાહુઃ-કથમ્ એતત્ ?
રક્તાક્ષઃ કથયતિ-
કથા 13
સ્વર્ણ-ષ્ઠીવી-સિન્ધુક-પક્ષી-કથા
અસ્તિ કસ્મિંશ્ચિત્ પર્વતૈક-દેશે મહાન્ વૃક્ષઃ । તત્ર ચ સિન્ધુક-નામા કો ઽપિ પક્ષી પ્રતિવસતિ સ્મ । તસ્ય પુરીષે સુવર્ણમ્ ઉત્પદ્યતે । અથ કદાચિત્ તમ્ ઉદ્દિશ્ય વ્યાધઃ કો ઽપિ સમાયયૌ । સ ચ પક્ષી તદ્-અગ્રત એવ પુરીષમ્ ઉત્સસર્જ । અથ પાત-સમ-કાલમ્ એવ તત્-સુવર્ણીભૂતં દૃષ્ટ્વા વ્યાધો વિસ્મયમ્ અગમત્-અહો મમ શિશુ-કાલાદ્ આરભ્ય શકુનિ-બન્ધ-વ્યસનિનો ઽશીતિ-વર્ષાણિ સમભૂવન્,ન ચ કદાચિત્ પક્ષિ-પુરીષે સુવર્ણં દૃષ્ટમ્ ઇતિ વિચિન્ત્ય તત્ર વૃક્ષે પાશં બબન્ધ । અથાસાવ્ અપિ પક્ષી મૂર્ખસ્ તત્રૈવ વિશ્વસ્ત-ચિત્તો યથા-પૂર્વમ્ ઉપવિષ્ટસ્ તત્-કાલમ્ એવ પાશેન બદ્ધઃ । વ્યાધસ્ તુ તં પાશાદ્ ઉન્મુચ્ય પઞ્જરકે સંસ્થાપ્ય નિજાવાસં નીતવાન્ । અથ ચિન્તયામાસ-કિમ્ અનેન સાપાયેન પક્ષિણાહં કરિષ્યામિ ? યદિ કદાચિત્ કો
ઽપ્ય્ અમુમ્ ઈદૃશં જ્ઞાત્વા રાજ્ઞે નિવેદયિષ્યતિ તન્ નૂનં પ્રાણ-સંશયો મે ભવેત્ । અતઃ સ્વયમ્ એવ પક્ષિણં રાજ્ઞે નિવેદયામિ । ઇતિ વિચાર્ય તથૈવાનુષ્ઠિતવાન્ ।
અથ રાજાપિ તં પક્ષિણં દૃષ્ટ્વા વિકસિત-નયન-વદન-કમલઃ પરાં તુષ્ટિમ્ ઉપગતઃ । પ્રાહ ચૈવં-હંહો રક્ષા-પુરુષાઃ ! એનં પક્ષિણં યત્નેન રક્ષત । અશન-પાનાદિકં ચાસ્ય યથેચ્છં પ્રયચ્છત ।
અથ મન્ત્રિણાભિહિતમ્-કિમ્ અનેનાશ્રદ્ધેય-વ્યાધ-વચન-માત્ર-પરિગૃહીતેનાણ્ડજેન ? કિં કદાચિત્ પક્ષી-પુરીષે સુવર્ણં સમ્ભવતિ ? તન્ મુચ્યતાં પઞ્જર-બન્ધનાદ્ અયં પક્ષી । ઇતિ મન્ત્રિ-વચનાદ્ રાજ્ઞા મોચિતો ઽસૌ પક્ષ્ય્ ઉન્નત-દ્વાર-તોરણે સમુપવિશ્ય સુવર્ણ-મયીં વિષ્ઠાં વિધાય-પૂર્વં તાવદ્ અહં મૂર્ખઃ ઇતિ શ્લોકં પઠિત્વા યથા-સુખમ્ આકાશ-માર્ગેણ પ્રાયાત્ ।
અતો ઽહં બ્રવીમિ-પૂર્વં તાવદ્ અહં મૂર્ખઃ ઇતિ ।
અથ તે પુનર્ અપિ પ્રતિકૂલ-દૈવતયા હિતમ્ અપિ રક્તાક્ષ-વચનમ્ અનાદૃત્ય ભૂયસ્ તં પ્રભૂત-માંસાદિ-વિવિધાહારેણ પોષયામાસુઃ । અથ રક્તાક્ષઃ સ્વ-વર્ગમ્ આહૂય રહઃ પ્રોવાચ-અહો ! એતાવદ્ એવાસ્મદ્-ભૂપતેઃ કુશલં દુર્ગં ચ । તદ્ ઉપદિષ્ટં મયા યત્ કુલ-ક્રમાગતઃ સચિવો ઽભિધત્તે । તદ્ વયમ્ અન્યત્ પર્વત-દુર્ગં સમ્પ્રતિ સમાશ્રયામઃ । ઉક્તં ચ યતઃ-
અનાગતં યઃ કુરુતે સ શોભતે
સ શોચતે યો ન કરોત્ય્ અનાગતમ્ ।
વને વસન્ન્ એવ જરામ્ ઉપાગતો
બિલસ્ય વાચા ન કદાપિ હિ શ્રુતા

તે પ્રોચુઃ-કથમ્ એતત્ ?
રક્તાક્ષઃ કથયતિ-
કથા 14
ખરનખર-સિંહ-કથા
કસ્મિંશ્ચિદ્ વનોદ્દેશે ખરનખરો નામ સિંહઃ પ્રતિવસતિ સ્મ । સ કદાચિદ્ ઇતશ્ ચેતશ્ ચ પરિભ્રમન્ ક્ષુત્ક્ષામ-કણ્ઠો ન કિઞ્ચિદ્ અપિ સત્ત્વમ્ આસસાદ । તતશ્ ચાસ્તમ્ અનસમયે મહતીં ગિરિ-ગુહામ્ આસાદ્ય પ્રવિષ્ટશ્ ચિન્તયામાસ-નૂનમ્ એતસ્યાં ગુહાયાં રાત્રૌ કેનાપિ સત્ત્વેનાગન્તવ્યમ્ । તન્ નિભૃતો ભૂત્વા તિષ્ઠામિ ।
એતસ્મિન્ન્ અન્તરે તત્-સ્વામી દધિપુચ્છો નામ શૃગાલઃ સમાયાતઃ । સ ચ યાવત્ પશ્યતિ તાવત્ સિંહ-પદ-પદ્ધતિર્ ગુહાયાં પ્રવિષ્ટઃ, ન ચ નિષ્ક્રાન્તા ઇતિ દૃષ્ટવાન્ । તતશ્ ચાચિન્તયત્-અહો વિનષ્ટો ઽસ્મિ, નૂનમ્ અસ્યાન્તર્ગતેન સિંહેન ભાવ્યમ્ । તત્ કિં કરોમિ ? કથં જ્ઞાસ્યામિ ? એવં વિચિન્ત્ય દ્વારસ્થઃ ફૂત્કર્તુમ્ આરબ્ધઃ-અહો બિલ ! અહો બિલ ! ઇત્ય્ ઉક્ત્વા તૂષ્ણીંભૂય ભૂયો ઽપિ તથૈવ પ્રત્યભાષત-ભોઃ ! કિં ન સ્મરસિ યન્ મયા ત્વયા સહ સમયઃ કૃતો ઽસ્તિ ? યન્ મયા બાહ્યાત્ સમાગતેન ત્વં વક્તવ્યઃ, ત્વયા ચાહમ્ આકરણીયઃ ઇતિ । તદ્ યદિ માં નાહ્વયસિ તતો ઽહં દ્વિતીયં બિલં યાસ્યામિ ।
અથ તચ્ છ્રુત્વા સિંહશ્ ચિન્તિતવાન્-નૂનમ્ એષા ગુહાસ્ય સમાગતસ્ય સદા સમાહ્વાનં કરોતિ । પરમ્ અદ્ય મદ્-ભયાન્ ન કિંચિદ્ બ્રૂતે । અથવા સાધ્વ્ ઇદમ્ ઉચ્યતે-
ભય-સન્ત્રસ્ત-મનસાં હસ્ત-પાદાદિકાઃ ક્રિયાઃ ।
પ્રવર્તન્તે ન વાણી ચ વેપથુશ્ ચાધિકો ભવેત્

તદ્ અહમ્ અસ્યાહ્વાનં કરોમિ યેન તદ્-અનુસારેણ પ્રવિષ્ટો ઽયં મે ભોજ્યતાં યાસ્યતિ । એવં સમ્પ્રધાર્ય સિંહસ્ તસ્યાહ્વાનમ્ અકરોત્ । અથ સિંહ-શબ્દેન સા ગુહા પ્રતિરવ-સમ્પૂર્ણા અન્યાન્ અપિ દૂર-સ્થાન્ અરણ્ય-જીવાંસ્ ત્રાસયામાસ । શૃગાલો ઽપિ પલાયમાન ઇમં શ્લોકમ્ અપઠત્-અનાગતં યઃ કુરુતે સ શોભતે ઇત્ય્ આદિ ।
તદ્ એવં મત્વા યુષ્માભિર્ મયા સહ ગન્તવ્યમ્ ઇતિ । એવમ્ અભિધાયાત્માનુયાયિ-પરિવારાનુગતો દૂર-દેશાન્તરં રક્તાક્ષો જગામ ।
અથ રક્તાક્ષે ગતે સ્થિરજીવ્ય્ અતિહૃષ્ટ-મના વ્યચિન્તયત્-અહો ! કલ્યાણમ્ અસ્માકમ્ ઉપસ્થિતમ્, યદ્ રક્તાંશો ગતઃ સ દીર્ઘદર્શી એતે ચ મૂઢ-મનસઃ । તતો મમ સુખ-ઘાત્યાઃ સઞ્જાતાઃ । ઉક્તં ચ યતઃ-
ન દીર્ઘ-દર્શિનો યસ્ય મન્ત્રિણઃ સ્યુર્ મહીપતેઃ ।
ક્રમાયાતા ધ્રુવં તસ્ય ન ચિરાત્ સ્યાત્ પરિક્ષયઃ

અથવા સાધ્વ્ ઇદમ્ ઉચ્યતે-
મન્ત્રિ-રૂપા હિ રિપવઃ સમ્ભાવ્યાસ્ તે વિચક્ષણૈઃ ।
યે સન્તં નયમ્ ઉત્સૃજ્ય સેવન્તે પ્રતિલોમતઃ

એવં વિચિન્ત્ય સ્વ-કુલાય એકૈકાં વન-કાષ્ઠિકાં ગુહા-પ્રદીપનાર્થં દિને દિને પ્રક્ષિપતિ । ન ચ તે મૂર્ખા ઉલૂકા વિજાનન્તિ, યદ્ એષ કુલાયમ્ અસ્મદ્-દાહાય વૃદ્ધિં નયતિ । અથવા સાધ્વ્ ઇદમ્ ઉચ્યતે-
અમિત્રં કુરુતે મિત્રં મિત્રં દ્વેષ્ટિ હિનસ્તિ ચ ।
શુભં વેત્ત્ય્ અશુભં પાપં ભદ્રં દૈવ-હતો નરઃ

અથ કુલાય-વ્યાજેન દુર્ગ-દ્વારે કૃતે કાષ્ઠ-નિચયે, સઞ્જાતે સૂર્યોદયે, અન્ધતાં પ્રાપ્તેષૂલૂકેષુ સત્સુ સ્થિરજીવી શીઘ્રમ્ ઋષ્યમૂકં ગત્વા મેઘવર્ણમ્ આહ-સ્વામિન્ ! દાહ-સાધ્યા કૃતા રિપુ-ગુહાઃ । તત્ સપરિવારઃ સમેત્યૈકૈકા વન-કાષ્ઠિકાં જ્વલન્તી ગૃહીત્વા ગુહા-દ્વારેઽસ્મત્-કુલાયે પ્રક્ષિપ યેન સર્વે શત્રવઃ કુમ્ભીપાક-નરક-પ્રાયેણ દુઃખેન મ્રિયન્તે ।
તચ્ છ્રુત્વા પ્રહૃષ્ટો મેઘવર્ણ આહ-તાત ! કથયાત્મ-વૃત્તાન્તમ્ । ચિરાદ્ અદ્ય દૃષ્ટો ઽસિ ।
સ આહ-વત્સ ! નાયં કથનસ્ય કાલઃ । યતઃ કદાચિત્ તસ્ય રિપો કશ્ચિત્ પ્રણિધિર્ મમેહાગમનં નિવેદયિષ્યતિ । યજ્ જ્ઞાનાદ્ અન્ધો ઽન્યત્રાપસરણં કરિષ્યતિ । તત્ ત્વર્યતામ્ । ઉક્તં ચ-
શીઘ્ર-કૃત્યેષુ કાર્યેષુ વિલમ્બયતિ યો નરઃ ।
તત્ કૃત્યં દેવતાસ્ તસ્ય કોપાદ્ વિઘ્નન્ત્ય્ અસંશયમ્

તથા ચ-
યસ્ય યસ્ય હિ કાર્યસ્ય ફલિતસ્ય વિશેષતઃ ।
ક્ષિપ્રમ્ અક્રિયમાણસ્ય કાલઃ પિબતિ તત્-ફલમ્

તદ્-ગુહાયામ્ આયાતસ્ય તે હત-શત્રોઃ સર્વં સવિસ્તરં નિર્વ્યાકુલતયા કથયિષ્યામિ અથાસૌ તદ્-વચનમ્ આકર્ણ્ય સ-પરિજન એકૈકાં જ્વલન્તીં વન-કાષ્ઠિકાં ચઞ્ચ્વ્-અગ્રેણ ગૃહીત્વા તદ્-ગુહા-દ્વારં પ્રાપ્ય સ્થિરજીવિ-કુલાયે પ્રાક્ષિપત્ । તતઃ સર્વે તે દિવાન્ધા રક્તાક્ષ-વાક્યાનિ સ્મરન્તો દ્વારસ્યાવૃતત્વાદ્ અનિઃસરન્તો ગુહા-મધ્યે કુમ્ભીપાક-ન્યાયમ્ આપન્ના મૃતાશ્ ચ । એવં શત્રૂન્ નિઃશેષતાં નીત્વા ભૂયો ઽપિ મેઘવર્ણસ્ તદ્ એવ ન્યગ્રોધ-પાદપ-દુર્ગં જગામ । તતઃ સિંહાસન-સ્થો ભૂત્વા સભા-મધ્યે પ્રમુદિત-મનાઃ સ્થિરજીવિનમ્ અપૃચ્છત્-તાત ! કથં ત્વયા શત્રુ-મધ્યે ગતેન એતાવત્-પર્યન્તં કાલો નીતઃ ? તદ્ અત્ર કૌતુકમ્ અસ્માકં વર્તતે, તત્ કથ્યતામ્ । યતઃ-
વર-મગ્નૌ પ્રદીપ્તે તુ પ્રપાતઃ પુણ્ય-કર્મણામ્ ।
ન ચારિજન-સંસર્ગો મુહૂર્તમ્ અપિ સેવિતઃ

તદ્ આકર્ણ્ય સ્થિરજીવ્ય્ આહ-ભદ્ર ! આગામિ-ફલ-વાઞ્છયા કષ્ટમ્ અપિ સેવકો ન જાનાતિ । ઉક્તં ચ યતઃ-
કાર્યસ્યાપેક્ષયા ભુક્તં વિષમ્ અપ્ય્ અમૃતાયતે ।
સર્વેષાં પ્રાણિનાં યત્ર નાત્ર કાર્યા વિચારણા

ઉપનત-ભયે યો યો માર્ગો હિતાર્થ-કરો ભવેત્- સ સ નિપુણયા બુદ્ધ્યા સેવ્યો મહાન્ કૃપણો ઽપિ વા ।
કરિકર-નિભૌ જ્યાઘાતા કૌ મહાસ્ત્ર-વિશારદૌ વલય-રચિતૌ સ્ત્રીવદ્ બાહૂ કૃતૌ ન કિરીટિના

શક્તેનાપિ સતા જનેન વિદુષા કાલાન્તરાપેક્ષિણા
વસ્તવ્યં ખલુ વાક્ય-વજ્ર-વિષમે ક્ષુદ્રેઽપિ પાપે જને ।
દર્વી-વ્યગ્ર-કરેણ ધૂમ-મલિનેનાયાસ-યુક્તે ચ
ભીમેનાતિબલેન મત્સ્ય-ભવને કિં નોષિતં સૂદવત્

યદ્ વા તદ્ વા વિષમ-પતિતઃ સાધુ વા ગર્હિતં વા
કાલાપેક્ષી હૃદય-નિહિતં બુદ્ધિમાન્ કર્મ કુર્યાત્ ।
કિં ગાણ્ડીવ-સ્ફુરદ્-ઉરુ-ગુણાસ્ફાલન-ક્રૂર-પાણિર્
નાસીલ્ લીલા-નટન-વિલસન્ મેખલી સવ્યસાચી

સિદ્ધિં પ્રાર્થયતા જનેન વિદુષા તેજો નિગૃહ્ય સ્વકં
સત્ત્વોત્સાહવતાપિ દૈવ-વિધિષુ સ્થૈર્યં પ્રકાર્ય ક્રમાત્ ।
દેવેન્દ્ર-દ્રવિણેશ્વરાન્તક-સમૈર્ અપ્ય્ અન્વિતો ભ્રાતૃભિઃ
કિં ક્લિષ્ટઃ સુચિરં વિરાટ-ભવને શ્રીમાન્ ન ધર્માત્મજઃ

રૂપાભિજન-સમ્પન્નો માદ્રી-પુત્રૌ બલાન્વિતૌ ।
ગોકર્મ-રક્ષા-વ્યાપારે વિરાટ-પ્રેષ્યતાં ગતૌ

રૂપેણાપ્રતિમેન યૌવન-ગુણૈઃ શ્રેષ્ઠે કુલે જન્મના
કાન્ત્યા શ્રીર્ ઇવ યાત્ર સાપિ વિદશાં કાલ-ક્રમાદ્ આગતા ।
સૈરન્ધ્રીતિ સ-ગર્વિતં યુવતિભિઃ સાક્ષેપમ્ આખ્યાતયા
દ્રૌપદ્યા નનુ મત્સ્ય-રાજ-ભવને ધૃષ્ટં ન કિં ચન્દનમ્

મેઘવર્ણ આહ-તાત ! અસિ-ધારા-વ્રતમ્ ઇદં મન્યે યદ્ અરિણા સહ સંવાસઃ ।
સો ઽબ્રવીત્-દેવ ! એવમ્ એતત્ । પરં ન તાદૃઙ્-મૂર્ખ-સમાગમઃ ક્વાપિ મયા દૃષ્ટઃ । ન ચ મહાપ્રજ્ઞમ્ અનેક-શાસ્ત્રેષ્વ્ અપ્રતિમ-બુદ્ધિં રક્તાક્ષં વિના ધીમાન્ । યત્-કારણં તેન મદીયં યથાવસ્થિતં ચિત્તં જ્ઞાતમ્ । યે પુનર્ અન્યે મન્ત્રિણસ્ તે મહા-મૂર્ખા મન્ત્રિ-માત્ર-વ્યપદેશોપજીવિનો ઽતત્ત્વ-કુશલા, યૈર્ ઇદમ્ અપિ ન જ્ઞાતમ્ । યતઃ-
અરિતો ઽભ્યાગતો ભૃત્યો દુષ્ટસ્ તત્-સઙ્ગ-તત્-પરઃ ।
અપસર્પ-સધર્મત્વાન્ નિત્યોદ્વેગી ચ દૂષિતઃ

આસને શયને યાને પાન-ભોજન-વસ્તુષુ ।
દૃષ્ટ્વાન્તરં પ્રમત્તેષુ પ્રહરન્ત્ય્ અરયો ઽરિષુ

તસ્માત્ સર્વ-પ્રયત્નેન ત્રિવર્ગ-નિલયં બુધઃ ।
આત્માનમ્ આદૃતો રક્ષેત્ પ્રમાદાદ્ ધિ વિનશ્યતિ

સાધુ ચેદમ્ ઉચ્યતે-
સન્તાપયન્તિ કમ્ અપથ્ય-ભુજં ન રોગા
દુર્મન્ત્રિણં કમ્ ઉપયાન્તિ ન નીતિ-દોષાઃ ।
કં શ્રીર્ ન દર્પયતિ કં ન નિહન્તિ મૃત્યુઃ
કં સ્વીકૃતા ન વિષયા પરિપીડયન્તિ

લુબ્ધસ્ય નશ્યતિ યશઃ પિશુનસ્ય મૈત્રી
નષ્ટ-ક્રિયસ્ય કુલ અર્થ-પરસ્ય ધર્મઃ ।
વિદ્યા-ફલં વ્યસનિનઃ કૃપણસ્ય સૌખ્યં
રાજ્યં પ્રમત્ત-સચિવસ્ય નરાધિપસ્ય

તદ્ રાજન્ ! અસિ-ધારા-વ્રતં મયાચરિતમ્ અરિતમ્ અરિ-સંસર્ગાદ્ ઇતિ યદ્ ભવતોક્તં, તન્ મયા સાક્ષાદ્ એવાનુભૂતમ્ । ઉક્તં ચ-
અપમાનં પુરસ્કૃત્ય માનં કૃત્વા તુ પૃષ્ઠતઃ ।
સ્વાર્થમ્ અભ્યુદ્ધરેત્ પ્રાજ્ઞઃ કાર્ય-ધ્વંસો હિ મૂર્ખતા

સ્કન્ધેનાપિ વહેચ્ છત્રું કાલમ્ આસાદ્ય બુદ્ધિમાન્ ।
મહતા કૃષ્ણ-સર્પેણ મણ્ડૂકા બહવો હતાઃ

મેઘવર્ણ આહ-કથમ્ એતત્ ?
સ્થિરજીવી કથયતિ-
કથા 15
મન્દવિષ-સર્પ-કથા
અસ્તિ વરુણાદ્રિ-સમીપ એકસ્મિન્ પ્રદેશે પરિણત-વયા મન્દ-વિષો નામ કૃષ્ણ-સર્પઃ । સ એવં ચિત્તે સઞ્ચિન્તિતવાન્-કથં નામ મયા સુખોપાય-વૃત્ત્યા વર્તિતવ્યમ્ ઇતિ । તતો બહુ-મણ્ડૂકં હ્રદમ્ ઉપગમ્ય ધૃતિ-પરીતમ્ ઇવાત્માનં દર્શિતવાન્ ।
અથ તથા સ્થિતે સૌદક-પ્રાન્ત-ગતેનૈકેન મણ્ડૂકેન પૃષ્ટઃ-મામ ! કિમ્ અદ્ય યથા-પૂર્વમ્ આહારાર્થં ન વિહરસિ ।
સો ઽબ્રવીત્-ભદ્ર ! કુતો મે મન્દ-ભાગ્યસ્યાહારાભિલાષઃ ? યત્ કારણમ્ અદ્ય રાત્રૌ પ્રદોષ એવ મયાહારાર્થં વિહરમાણેન દૃષ્ટ એકો મણ્ડૂકઃ । તદ્-ગ્રહણાર્થં મયા ક્રમઃ સજ્જિતઃ । સો ઽપિ માં દૃષ્ટ્વા મૃત્યુ-ભયેન સ્વાધ્યાય-પ્રસક્તાનાં બ્રાહ્મણાનામ્ અન્તરમ્ અપક્રાન્તો ન વિભાવિતો મયા ક્વાપિ ગતઃ । તત્-સાદૃશ્ય-મોહિત-ચિત્તેન મયા કસ્યચિદ્ બ્રાહ્મણસ્ય સૂનોર્ હ્રદ-તટ-જલાન્તઃ-સ્થો ઽઙ્ગુષ્ઠો દષ્ટઃ । તતો ઽસૌ સપદિ પઞ્ચત્વમ્ ઉપાગતઃ ।
અથ તસ્ય પિત્રા દુઃખિતેનાહં શપ્તો યથા-દુરાત્મન્ ! ત્વયા નિરપરાધો મત્-સુતો દષ્ટઃ । તદ્ અનેન દોષેણ ત્વં મણ્ડૂકાનાં વાહનં ભવિષ્યસિ, તત્-પ્રસાદ-લબ્ધ-જીવિકયા વર્તિષ્યે ઇતિ । તતો ઽહં યુષ્માકં વાહનાર્થમ્ આગતો ઽસ્મિ ।
તેન ચ સર્વ-મણ્ડૂકાનામ્ ઇદમ્ આવેદિતમ્ । તતસ્ તૈઃ પ્રહૃષ્ટ-મનોભિઃ સર્વૈર્ એવ ગત્વા જલ-પાદ-નામ્નો દર્દુર-રાજસ્ય વિજ્ઞપ્તમ્ । અથાસાવ્ અપિ મન્ત્રિ-પરિવૃતો ઽત્યદ્ભુતમ્ ઇદમ્ ઇતિ મન્યમાનો સ-સમ્ભ્રમં હ્રદાદ્ ઉત્તીર્ય મન્દ-વિષસ્ય ફણિનઃ ફણા-પ્રદેશમ્ અધિરૂઢઃ । શેષા અપિ યથા-જ્યેષ્ઠં તત્-પૃષ્ઠોપરિ સમારુરુહુઃ । કિં બહુના, ઉપરિત-સ્થાનમ્ અપ્રાપ્તવન્તસ્ તસ્યાનુપદં ધાવન્તિ । મન્દવિષો ઽપિ તેષાં તુષ્ટ્ય્-અર્થમ્ અનેક-પ્રકારાન્ ગતિ-વિશેષાન્ અદર્શયત્ । અથ જલપાદો લબ્ધ-સુખસ્ તમ્ આહ-
ન તથા કરિણા યાનં તુરગેણ રથેન વા ।
નર-યાનેન વા યાનં યથા મન્દવિષેણ મે

અથાન્યેદ્યુર્ મન્દ-વિષશ્ છદ્મના મન્દં મન્દં વિસર્પતિ । તચ્ ચ દૃષ્ટ્વા જલપાદો ઽબ્રવીત્-ભદ્ર ! મન્દવિષ ! યથા-પૂર્વં કિમ્ અદ્ય સાધુ નોહ્યતે ?
મન્દવિષો ઽબ્રવીત્-દેવ અદ્યાહાર-વૈકલ્યાન્ ન મે વોઢું શક્તિર્ અસ્તિ ।
અથાસાવ્ અબ્રવીત્-ભદ્ર ! ભક્ષય ક્ષુદ્ર-મણ્ડૂકાન્ ।
તચ્ છ્રુત્વા પ્રહર્ષિત-સર્વ-ગાત્રો મન્દવિષઃ સ-સમ્ભ્રમમ્ અબ્રવીત્-મમાયમ્ એવ વિપ્ર-શાપો ઽસ્તિ । તત્ તવાનેનાનુજ્ઞા-વચનેન પ્રીતો ઽસ્મિ ।
તતો ઽસૌ નૈરન્તર્યેણ મણ્ડૂકાન્ ભક્ષયન્ કતિપયૈર્ એવાહોભિર્ બલવાન્ સંવૃત્તઃ । પ્રહૃષ્ટશ્ ચાન્તર્-લીનમ્ અવહસ્યેદમ્ અબ્રવીત્-
મણ્ડૂકા વિવિધા હ્ય્ એતે છલ-પૂર્વોપસાધિતાઃ ।
કિયન્તં કાલમ્ અક્ષીણા ભવેયુઃ ખાદિતા મમ

જલ-પાદો ઽપિ મન્દવિષેણ કૃત-કવચ-નવ્યામોહિત-ચિત્તઃ કિમ્ અપિ નાવબુધ્યતે । અત્રાન્તરેઽન્યો મહાકાયઃ કૃષ્ણ-સર્પસ્ તમ્ ઉદ્દેશં સમાયાતઃ । તં ચ મણ્ડૂકૈર્ વાહ્યમાનં દૃષ્ટ્વા વિસ્મય-ગતમ્ । આહ ચ-વયસ્ય ! યદ્ અસ્માકમ્ અશનં તૈઃ કથં વાહ્યસે । વિરુદ્ધમ્ એતત્ ।
મન્દવિષો ઽબ્રવીત્-
સર્વમ્ એતદ્ વિજાનામિ યથા વાહ્યો ઽસ્મિ દર્દુરૈઃ ।
કિઞ્ચિત્ કાલં પ્રતીક્ષેઽહં ઘૃતાન્ધો બ્રાહ્મણો યથા

સો ઽબ્રવીત્-કથમ્ એતત્ ?
મન્દવિષઃ કથયતિ-
કથા 16
ઘૃતાન્ધ-બ્રાહ્મણ-કથા
અસ્તિ કસ્મિંશ્ચિદ્ અધિષ્ઠાને યજ્ઞદત્તો નામ બ્રાહ્મણઃ । તસ્ય ભાર્યા પુંશ્ચલ્ય્ અન્યાસક્ત-મના અજસ્રં વિટાયસ-ખણ્ડ-ઘૃતાન્ ઘૃત-પૂરાન્ કૃત્વા ભર્તુશ્ ચૌરિકયા પ્રયચ્છતિ । અથ કદાચિદ્ ભર્તા દૃષ્ટ્વાબ્રવીત્-ભદ્રે ! કિમ્ એતત્ પરિપચ્યતે ? કુત્ર વાજસ્રં નયસીદમ્ ? તત્ કથય સત્યમ્ ।
સા ચોત્પન્ન-પ્રતિભા કૃતક-વચનૈર્ ભર્તારમ્ અબ્રવીત્-અસ્ત્ય્ અત્ર નાતિદૂરે ભગવત્યા દેવ્યા આયતનમ્ । તત્રાહમ્ ઉપોષિતા સતી બલિં ભક્ષ્ય-વિશેષાંશ્ ચાપૂર્વાન્ નયામિ ।
અથ તત્ પશ્યતા ગૃહીત્વા તત્ સકલં દેવ્યાયતનાભિમુખી પ્રતસ્થે । યત્ કારણં દેવ્યા નિવેદિતેનાનેન મદીયો ભર્તૈવં મંસ્યતે યત્ મમ બ્રાહ્મણી ભગવત્યાઃ કૃતે નદ્યામ્ અવતીર્ય યાવત્ સ્નાનં કરોતિ તાવત્ તદ્ ભર્તાપિ માર્ગાન્તરેણાગત્ય દેવ્યાઃ પૃષ્ઠતો ઽદૃશ્યો ઽવતસ્થે ।
અથ સા બ્રાહ્મણી સ્નાત્વા દેવ્ય્-આયતનમ્ આગત્ય સ્નાનાનુલેપન-માલ્ય-ધૂપ-બલિ-ક્રિયાદિકં કૃત્વા દેવીં પ્રણમ્ય વ્યજિજ્ઞપત્-ભગવતિ ! કેન પ્રકારેણ મમ ભર્તાન્ધો ભવિષ્યતિ ?
તચ્ છ્રુત્વા સ્વર-ભેદેન દેવી-પૃષ્ઠ-સ્થિતો બ્રાહ્મણો જગાદ-યદિ ત્વમ્ અજસ્રં ઘૃત-પૂરાદિ-ભક્ષ્યં તસ્મૈ ભર્ત્રે પ્રયચ્છસિ, તતઃ શીઘ્રમ્ અન્ધો ભવિષ્યતિ ।
સા તુ બન્ધકી કૃતક-વચન-વઞ્ચિત-માનસા તસ્મૈ બ્રાહ્મણાય તદ્ એવ નિત્યં પ્રદદૌ । અથાન્યેદ્યુર્ બ્રાહ્મણેનાભિહિતમ્-ભદ્રે, નાહં સુતરાં પશ્યામિ ।
તચ્ છ્રુત્વા ચિન્તિતમ્ અનયા-દેવ્યાઃ પ્રસાદો ઽયં પ્રાપ્ત ઇતિ । અથ તસ્યા હૃદય-વલ્લભો વિટસ્ તત્-સકાશમ્-અન્ધીભૂતો ઽયં બ્રાહ્મણઃ કિં મમ કરિષ્યતીતિ નિઃશઙ્કં પ્રતિદિનમ્ અભ્યેતિ । અથાન્યેદ્યુસ્ તં પ્રવિશન્તમ્ અભ્યાશ-ગતં દૃષ્ટ્વા કેશૈર્ ગૃહીત્વા લગુડ-પાર્ષ્ણિ-પ્રભૃતિ-પ્રહારૈસ્ તાવદ્ અતાડયત્ યાવદ્ અસૌ પઞ્ચત્વમ્ આપ । તામ્ અપિ પુષ્ટ-પત્નીં વિચ્છન્ન-નાસિકાં કૃત્વા વિસસર્જ ।
અતો ઽહં બ્રવીમિ-સ્કન્ધેનાપિ વહેચ્ છત્રુમ્ (238) ઇત્ય્ આદિ ।
અથ રાજન્ ! યથા મન્દવિષેણ બુદ્ધિ-બલેન મણ્ડૂકા નિહતાસ્ તથા મયાપિ સર્વે વૈરિણઃ । સાધુ ચેદમ્ ઉચ્યતે-
વને પ્રજ્વલિતો વહ્નિર્ દહન્ મૂલાનિ રક્ષતિ ।
સમૂલોન્મૂલનં કુર્યાદ્ વાયુર્ યો મૃદુ-શીતલઃ

મેઘવર્ણ આહ-તાત ! સત્યમ્ એવૈતત્ । યે મહાત્માનો ભવન્તિ તે મહા-સત્ત્વા આપદ્-ગતા અપિ પ્રારબ્ધં ન ત્યજન્તિ । ઉક્તં ચ યતઃ-
મહત્ત્વમ્ એતન્ મહતાં નયાલઙ્કાર-ધારિણામ્ ।
ન મુઞ્ચન્તિ યદ્ આરબ્ધં કૃચ્છ્રેઽપિ વ્યસનોદયે

તથા ચ-
પ્રારભ્યતે ન ખલુ વિઘ્ન-ભયેન નીચૈઃ
પ્રારભ્ય વિઘ્ન-વિહતા વિરમન્તિ મધ્યાઃ ।
વિઘ્નૈઃ સહસ્ર-ગુણિતૈર્ અપિ હન્યમાનાઃ
પ્રારબ્ધમ્ ઉત્તમ-ગુણા ન પરિત્યજન્તિ

તત્ કૃતં નિષ્કણ્ટકં મમ રાજ્યં શત્રૂન્ નિઃશેષતાં નયતા ત્વયા । અથવા યુક્તમ્ એતન્ નય-વેદિનામ્ । ઉક્તં ચ યતઃ-
ઋણ-શેષં ચાગ્નિ-શેષં ચ શત્રુ-શેષં તથૈવ ચ ।
વ્યાધિ-શેષં ચ નિઃશેષં કૃત્વા પ્રાજ્ઞો ન સીદતિ

સો ઽબ્રવીત્-દેવ ! ભાગ્યવાન્ ત્વમ્ એવાસિ, યસ્યારબ્ધં સર્વમ્ એવ સંસિદ્ધ્યતિ । તન્ ન કેવલં શૌર્યં કૃત્યં સાધયતિ, કિન્તુ પ્રજ્ઞયા યત્ ક્રિયતે તદ્ એવ વિજયાય ભવતિ । ઉક્તં ચ-
શસ્ત્રૈર્ હતા ન હિ હતા રિપવો ભવન્તિ
પ્રજ્ઞા-હતાસ્ તુ રિપવઃ સુહતા ભવન્તિ ।
શસ્તં નિહન્તિ પુરુષસ્ય શરીરમ્ એકં
પ્રજ્ઞા કુલં ચ વિભવશ્ ચ યશશ્ ચ હન્તિ

તદ્ એવં પ્રજ્ઞા-પુરુષકારાભ્યાં યુક્તસ્યાયત્નેન કાર્ય-સિદ્ધયઃ સમ્ભવન્તિ । ઉક્તં ચ-
પ્રસરતિ મતિઃ કાર્યારમ્ભે દૃઢીભવતિ સ્મૃતિઃ
સ્વયમ્ ઉપનયન્ન્ અર્થાન્ મન્ત્રો ન ગચ્છતિ વિપ્લવમ્ ।
સ્ફુરતિ સફલસ્ તર્કશ્ ચિત્તં સમુન્નતિમ્ અશ્નુતે
ભવતિ ચ રતિઃ શ્લાઘ્યે કૃત્યે નરસ્ય ભવિષ્યતઃ

તથા ચ નય-ત્યાગ-શૌર્ય-સમ્પન્ને પુરુષે રાજ્યમ્ ઇતિ । ઉક્તં ચ-
ત્યાગિનિ શૂરે વિદુષિ ચ સંસર્ગ-રુચિર્ જનો ગુણી ભવતિ ।
ગુણવતિ ધનં ધનાચ્ છ્રીઃ શ્રીમત્ય્ આજ્ઞા તતો રાજ્યમ્

મેઘવર્ણ આહ-નૂનં સદ્યઃ-ફલાનિ નીતિ-શાસ્ત્રાણિ યત્ ત્વયાનુકૃત્યેનાનુપ્રવિશ્યારિ-મર્દનઃ સપરિજનો નિઃશેષિતઃ ।
સ્થિરજીવ્ય્ આહ-
તીક્ષ્ણોપાય-પ્રાપ્તિ-ગમ્યો ઽપિ યો ઽર્થસ્
તસ્યાપ્ય્ આદૌ સંશ્રયઃ સાધુ યુક્તઃ ।
ઉત્તુઙ્ગાગ્રઃ સાર-ભૂતો વનાનાં
માન્યાભ્યર્ચ્ય ચ્છિદ્યતે પાદપેન્દ્રઃ

અથવા સ્વામિન્ ! કિં તેનાભિહિતેન ? યદ્ અનન્તર-જાલે ક્રિયા-રહિતમ્ અસુખ-સાધ્યં વા ભવતિ । સાધુ ચેદમ્ ઉચ્યતે-
અનિશ્ચિતૈર્ અધ્યવસાય-ભીરુભિર્
યથેષ્ટ-સંલાપ-રતિ-પ્રયોજનૈઃ ।
ફલે વિસંવાદમ્ ઉપાગતા ગિરઃ
પ્રયાન્તિ લોકે પરિહાસ-વસ્તુતામ્

ન ચ લઘુષ્વ્ અપિ કર્તવ્યેષુ ધીમદ્ભિર્ અનાદરઃ કર્તવ્યઃ । યતઃ-
શક્ષ્યામિ કર્તુમ્ ઇદમ્ અલ્પમ્ અયત્ન-સાધ્યમ્
અનાદરઃ ક ઇતિ કૃત્યમ્ ઉપેક્ષમાણાઃ ।
કેચિત્ પ્રમત્ત-મનસઃ પરિતાપ-દુઃખમ્
આપત્-પ્રસઙ્ગ-સુલભં પુરુષા પ્રયાન્તિ

તદ્ અદ્ય જિતારેર્ મદ્-વિભોર્ યથા-પૂર્વં નિદ્રા-લાભો ભવિષ્યતિ । ઉચ્યતે ચૈતત્-
નિઃસર્પે બદ્ધ-સર્પે વા ભવને સુષ્યતે સુખમ્ ।
સદા દૃષ્ટ-ભુજઙ્ગે તુ નિદ્રા દુઃખેન લભ્યતે

તથા ચ-
વિસ્તીર્ણ-વ્યવસાય-સાધ્ય-મહતાં સ્નિઘ્દોપયુક્તાશિષાં
કાર્યાણાં નય-સાહસોન્નતિ-મતામ્ ઇચ્છાપદ્-આરોહિણામ્ ।
માનોત્સેક-પરાક્રમ-વ્યસનિનઃ પારં ન યાવદ્-ગતાઃ
સામર્ષે હૃદયેઽવકાશ-વિષયા તાવત્ કથં નિર્વૃતિઃ

તદ્ અવસિત-કાર્યારમ્ભસ્ય વિશ્રામ્યતીવ મે હૃદયમ્ । તદ્ ઇદમ્ અધુના નિહત-કણ્ટકં રાજ્યં પ્રજા-પાલન-તત્પરો ભૂત્વા પુત્ર-પૌત્રાદિ-ક્રમેણાચલ-ચ્છત્રાસન-શ્રીઃ ચિરં ભુઙ્ક્ષ્વ । અપિ ચ-
પ્રજા ન રઞ્જયેદ્ યસ્ તુ રાજા રક્ષાદિભિર્ ગુણૈઃ ।
અજાગલ-સ્તનસ્યેવ તસ્ય રાજ્યં નિરર્થકમ્

ગુણેષુ રાગો વ્યસનેષ્વ્ અનાદરો
રતિઃ સુભૃત્યેષુ ચ યસ્ય ભૂપતેઃ ।
ચિરં સ ભુઙ્ક્તે ચલ-ચામરાંશુકાં
સિતાતપત્રાભરણાં નૃપ-શ્રિયમ્

ન ચ ત્વયા પ્રાપ્ત-રાજ્યો ઽહમ્ ઇતિ મત્વા શ્રી-મદેનાત્મા વ્યસયિતવ્યઃ । યત્ કારણમ્-ચલા હિ રાજ્ઞો વિભૂતયઃ વંશારોહણવદ્ રાજ્ય-લક્ષ્મી-દુરારોહા, ક્ષણ-વિનિપાત-રતા, પ્રયત્ન-શતૈર્ અપિ ધાર્યમાણા દુર્ધરા, પ્રશસ્તારાધિતાપ્ય્ અન્તે વિપ્રલમ્ભિની, વાનર-જાતિર્ ઇવ વિદ્રુતાનેક-ચિત્તા, પદ્મ-પત્રમ્ ઇવાઘટિત-સંશ્લેષા, પવન-ગતિર્ ઇવાતિચપલા, અનાર્ય-સઙ્ગતિર્ ઇવાસ્થિરા, આશીવિષ ઇવ દુરુપચારા, સન્ધ્યાભ્ર-લેખેવ મુહૂર્ત-રાગા, જલ-બુદ્બુદાવલીવ સ્વભાવ-ભઙ્ગુરા, શરીર-પ્રકૃતિર્ ઇવ કૃતઘ્ના, સ્વપ્ન-લબ્ધ-દ્રવ્ય-રાશિર્ ઇવ ક્ષણ-દૃષ્ટ-નષ્ટા । અપિ ચ-
યદૈવ રાજ્યે ક્રિયતેઽભિષેકસ્
તદૈવ બુદ્ધિર્ વ્યસનેષુ યોજ્યા ।
ઘટા હિ રાજ્ઞામ્ અભિષેક-કાલે
સહામ્ભસૈવાપદમ્ ઉદ્ગિરન્તિ

ન ચ કશ્ચિદ્ અનધિગમનીયો નામાસ્ત્ય્ આપદામ્ । ઉક્તં ચ-
રામસ્ય વ્રજનં વને નિવસનં પાણ્ડોઃ સુતાનાં વને
વૃષ્ણીનાં નિધનં નલસ્ય નૃપતે રાજ્યાત્ પરિભ્રંશનમ્ ।
નાટ્યાચાર્યકમ્ અર્જુનસ્ય પતનં સઞ્ચિન્ત્ય લઙ્કેશ્વરે
સર્વે કાલ-વશાજ્ જનો ઽત્ર સહતે કઃ કં પરિત્રાયતે

ક્વ સ દશરથઃ સ્વર્ગે ભૂત્વા મહેન્દ્ર-સુહૃદ્ ગતઃ
ક્વ સ જલનિધેર્ વેલાં બદ્ધ્વા નૃપઃ સગરસ્ તથા ।
ક્વ સ કરતલાજ્ જાતો વૈન્યઃ ક્વ સૂર્ય-તનુર્ મનુઃ
નનુ બલવતા કાલેનૈતે પ્રબોધ્ય નિમીલિતાઃ

માન્ધાતા ક્વ ગતસ્ ત્રિલોક-વિજયી રાજા ક્વ સત્યવ્રતઃ
દેવાનાં નૃપતિર્ ગતઃ ક્વ નહુષઃ સચ્-છાસ્ત્રવાન્ કેશવઃ ।
મન્યન્તે સરથાઃ સ-કુઞ્જર-વરાઃ શક્રાસનાધ્યાસિનઃ
કાલેનૈવ મહાત્મના ત્વ્ અનુકૃતાઃ કાલેન નિર્વાસિતાઃ

અપિ ચ-
સ ચ નૃપતિસ્ તે સચિવાસ્ તાઃ પ્રમદાસ્ તાનિ કાનન-વનાનિ ।
સ ચ તે ચ તાશ્ ચ તાનિ ચ કૃતાન્ત-દૃષ્ટાનિ નષ્ટાનિ