પઞ્ચતન્ત્ર · અધ્યાય 2

એવં તેન સમ્બોધિતઃ પિઙ્ગલકઃ સઞ્જીવક-શોકં ત્યક્ત્વા દમનક-સાચિવ્યેન રાજ્યમ્ અકરોત્ ।
ઇતિ શ્રી-વિષ્ણુ-શર્મ-વિરચિતે પઞ્ચતન્ત્રે
મિત્ર-ભેદો નામ
પ્રથમં તન્ત્રમ્
॥1॥
અથ મિત્ર-સમ્પ્રાપ્તિઃ
અથેદમ્ આરભ્યતે મિત્ર-સમ્પ્રાપ્તિર્ નામ દ્વિતીયં તન્ત્રમ્ । યસ્યાયમ્ આદ્યઃ શ્લોકઃ-
અસાધના અપિ પ્રાજ્ઞા બુદ્ધિમનોત્ બહુ-શ્રુતાઃ ।
સાધયન્ત્ય્ આશુ કાર્યાણિ કાકાખુ-મૃગ-કૂર્મવત્

તદ્ યથાનુશ્રૂયતે-
પ્રસ્તાવના-કથા
લઘુપતનક-ચિત્રગ્રીવ-વૃત્તાન્તઃ
અસ્તિ દાક્ષિણાત્યે જનપદે મહિલારોપ્યં નામ નગરમ્ । તસ્ય નાતિદૂરસ્થો મહોચ્છ્રાયવાન્ નાના-વિહઙ્ગોપભુક્ત-ફલઃ કીટૈર્ આવૃત-કોટરશ્ છાયાશ્વાસિત-પથિક-જન-સમૂહો ન્યગ્રોધ-પાદપો મહાન્ । અથવા યુક્તમ્-
છાયા-સુપ્ત-મૃગઃ શકુન્ત-નિવહૈર્ વિષ્વગ્-વિલુપ્ત-ચ્છદઃ
કીટૈર્ આવૃત-કોટરઃ કપિ-કુલૈઃ સ્કન્ધે કૃત-પ્રશ્રયઃ ।
વિશ્રબ્ધં મધુપૈર્ નિપીત-કુસુમઃ શ્લાઘ્યઃ સ એવ દ્રુમઃ
સર્વાઙ્ગૈર્ બહુ-સત્ત્વ-સઙ્ગ-સુખદો ભૂ-ભાર-ભૂતો ઽપરઃ

તત્ર ચ લઘુપતનકો નામ વાયસઃ પ્રતિવસતિ સ્મ । સ કદાચિત્ પ્રાણ-યાત્રાર્થં પુરમ્ ઉદ્દિશ્ય પ્રચલિતો યાવત્ પશ્યતિ, તાવજ્ જાલ-હસ્તો ઽતિકૃષ્ણ-તનુઃ સ્ફુટિત-ચરણ ઊર્ધ્વ-કેશો યમ-કિઙ્કરાકારો નરઃ સંમુખો બભૂવ । અથ તં દૃષ્ટ્વા શઙ્કિત-મના વ્યચિન્તયત્-યદ્ અયં દુરાત્માદ્ય મમાશ્રય-વટ-પાદપ-સમ્મુખો ઽભ્યેતિ । તન્ ન જ્ઞાયતે કિમ્ અદ્ય વટ-વાસિનાં વિહઙ્ગમાનાં સઙ્ક્ષયો ભવિષ્યતિ ન વા ।
એવં બહુવિધં વિચિન્ત્ય તત્-ક્ષણાન્ નિવૃત્ય તમ્ એવ બટ-પાદપં ગત્વા સર્વાન્ વિહઙ્ગમાન્ પ્રોવાચ-ભોઃ ! અયં દુરાત્મા લુબ્ધકો જાલ-તણ્ડુલ-હસ્તઃ સમભ્યેતિ । તત્ સર્વથા તસ્ય ન વિશ્વસનીયમ્ । એષ જાલં પ્રસાર્ય તણ્ડુલાન્ પ્રક્ષેપ્સ્યતિ । તે તણ્ડુલા ભવદ્ભિઃ સર્વૈર્ અપિ કાલકૂટ-સદૃશા દ્રષ્ટવ્યાઃ ।
એવં વદતસ્ તસ્ય સ લુબ્ધકસ્ તત્ર બટ-તલ આગત્ય જાલં પ્રસાર્ય સિન્દુ-વાર-સદૃશાંસ્ તણ્ડુલાન્ પ્રક્ષિપ્ય નાતિદૂરં ગત્વા નિભૃતઃ સ્થિતઃ । અથ યે પક્ષિણસ્ તત્ર સ્થિતાસ્ તે લઘુ-પતનક-વાક્યાર્ગલયા નિવારિતાસ્ તાંસ્ તણ્ડુલાન્ હાલાહાલાઙ્કુરાન્ ઇવ વીક્ષમાણા નિભૃતાસ્ તસ્થુઃ ।
અત્રાન્તરે ચિત્રગ્રીવો નામ કપોતરાજઃ સહસ્ર-પરિવારઃ પ્રાણ-યાત્રાર્થ-પરિભ્રમંસ્ તાંસ્ તણ્ડુલાન્ દૂરતો ઽપિ પશ્યન્ લઘુપતનકેન નિવાર્યમાણો ઽપિ જિહ્વા-લૌલ્યાદ્ ભક્ષણાર્થમ્ અપતત્ । સ-પરિવારો નિબદ્ધશ્ ચ । અથવા સાધ્વ્ ઇદમ્ ઉચ્યતે-
જિહ્વા-લૌલ્ય-પ્રસક્તાનાં જલ-મધ્ય-નિવાસિનામ્ ।
અચિન્તિતો વધો ઽજ્ઞાનાં મીનાનામ્ ઇવ જાયતે

અથવા દૈવ-પ્રતિપતિકૂલતયા ભવત્ય્ એવમ્ । ન તસ્ય દોષો ઽસ્તિ । ઉક્તં ચ-
પૌલસ્ત્યઃ કથમ્ અન્ય-દાર-હરણે દોષં ન વિજ્ઞાતવાન્
રામેણાપિ કથં ન હેમ-હરિણસ્યાસમ્ભવો લક્ષિતઃ ।
અક્ષૈશ્ ચાપિ યુધિષ્ઠિરેણ સહસા પ્રાપ્તો હ્ય્ અનર્થઃ કથં
પ્રત્યાસન્ન-વિપત્તિ-મૂઢ-મનસાં પ્રાયો મતિઃ ક્ષીયતે

તથા ચ-
કૃતાન્ત-પાશ-બદ્ધાનાં દૈવોપહત-ચેતસામ્ ।
બુદ્ધયઃ કુબ્જ-ગામિન્યો ભવન્તિ મહતામ્ અપિ

અત્રાન્તરે લુબ્ધકસ્ તાન્ બદ્ધાન્ વિજ્ઞાય પ્રહૃષ્ટ-મનાઃ પ્રોદ્યત-યષ્ટિસ્ તદ્-વધાર્થં પ્રધાવિતઃ । ચિત્રગ્રીવો ઽપ્ય્ આત્માનં સ-પરિવારં બદ્ધં મત્વા લુબ્ધકમ્ આયાન્તં દૃષ્ટ્વા તાન્ કપોતાન્ ઊચે-અહો, ન ભેતવ્યમ્ । ઉક્તં ચ-
વ્યસનેષ્વ્ એવ સર્વેષુ યસ્ય બુદ્ધિર્ ન હીયતે ।
સ તેષાં પારમ્ અભ્યેતિ તત્-પ્રભાવાદ્ અસંશયમ્

સમ્પત્તૌ ચ વિપત્તૌ ચ મહતામ્ એક-રૂપતા ।
ઉદયે સવિતા રક્તો રક્તશ્ ચાસ્ત-મયે તથા

તત્ સર્વે વયં હેલયોડ્ડીય સ-પાશ-જાલા અસ્યાદર્શનં ગત્વા મુક્તિં પ્રાપ્નુમઃ । નો ચેદ્ ભય-વિક્લવાઃ સન્તો હેલયા સમુત્પાતં ન કરિષ્યથ । તતો મૃત્યુમ્ અવાપ્સ્યથ । ઉક્તં ચ-
તન્તવો ઽપ્ય્ આયતા નિત્યં તન્તવો બહુલાઃ સમાઃ ।
બહૂન્ બહુત્વાદ્ આયાસાન્ સહન્તીત્ય્ ઉપમા સતામ્

તથાનુષ્ઠિતે લુબ્ધકો જાલમ્ આદાયાકાશે ગચ્છતાં તેષાં પૃષ્ઠતો ભૂમિસ્થો ઽપિ પર્યધાવત્ । તત ઊર્ધ્વાનન્ઃ શ્લોકમ્ એનમ્ અપઠત્ ।
જાલમ્ આદાય ગચ્છન્તિ સંહતાઃ પક્ષિણો ઽપ્ય્ અમી ।
યાવચ્ ચ વિવદિષ્યન્તે પતિષ્યન્તિ ન સંશયઃ

લઘુપતનકો ઽપિ પ્રાણ-યાત્રા-ક્રિયાં ત્યક્ત્વા કિમ્ અત્ર ભવિષ્યન્તીતિ કુતૂહલાત્ તત્-પૃષ્ઠતો ઽનુસરતિ । અથ દૃષ્ટેર્ અગોચરતાં ગતાન્ વિજ્ઞાય લુબ્ધકો નિરાશઃ શ્લોકમ્ અપઠન્ નિવૃત્તશ્ ચ-
નહિ ભવતિ યન્ ન ભાવ્યં ભવતિ ચ ભાવ્યં વિનાપિ યત્નેન ।
કરતલ-ગતમ્ અપિ નશ્યતિ યસ્ય હિ ભવિતવ્યતા નાસ્તિ

તથા ચ-
પરાઙ્મુખે વિધૌ ચેત્ સ્યાત્ કથઞ્ચિદ્ દ્રવિણોદયઃ ।
તત્ સો ઽન્યદ્ અપિ સઙ્ગૃહ્ય યાતિ શઙ્ખ-નિધિર્ યથા

તદ્ આસ્તાં તાવદ્ વિહઙ્ગામિષ-લોભો યાવત્ કુટુમ્બ-વર્તનોપાય-ભૂતં જાલમ્ અપિ મે નષ્ટમ્ । ચિત્રગ્રીવો ઽપિ લુબ્ધકમ્ અદર્શનીભૂતં જ્ઞાત્વા તાન્ ઉવાચ-ભોઃ ! નિવૃત્તઃ સ દુરાત્મા લુબ્ધકઃ । તત્ સર્વૈર્ અપિ સ્વસ્થૈર્ ગમ્યતાં મહિલારોપ્યસ્ય પ્રાગ્-ઉત્તર-દિગ્-ભાગે । તત્ર મમ સુહૃદ્ ધિરણ્યકો નામ મૂષકઃ સર્વેષાં પાશ-ચ્છેદં કરિષ્યતિ । ઉક્તં ચ-
સર્વેષામ્ એવ મર્ત્યાનાં વ્યસને સમુપસ્થિતે ।
વાઙ્-માત્રેણાપિ સાહાય્યં મિત્રાદ્ અન્યો ન સન્દધે

એવં તે કપોતાશ્ ચિત્રગ્રીવેણ સમ્બોધિતા મહિલારોપ્યે નગરે હિરણ્યક-બિલ-દુર્ગં પ્રાપુઃ । હિરણ્યકો ઽપિ સહસ્ર-મુખ-બિલ-દુર્ગં પ્રવિષ્ટઃ સન્ન્ અકુતોભયઃ સુખેનાસ્ત । અથવા સાધ્વ્ ઇદમ્ ઉચ્યતે-
દંષ્ટ્રા-વિરહિતઃ સર્પો મદ-હીનો યથા ગજઃ ।
સર્વેષાં જાયતે વશ્યો દુર્ગ-હીનસ્ તથા નૃપઃ

તથા ચ-
ન ગજાનાં સહસ્રેણ ન ચ લક્ષેણ વાજિનામ્ ।
તત્ કર્મ સિધ્યતે રાજ્ઞાં દુરેણૈકેન યદ્ રણે

શતમ્ એકો ઽપિ સન્ધત્તે પ્રાકારસ્થો ધનુર્ધરઃ ।
તસ્માદ્ દુર્ગં પ્રશંસન્તિ નીતિ-શાસ્ત્ર-વિદો જનાઃ

અથ ચિત્રગ્રીવો બિલમ્ આસાદ્ય તાર-સ્વરેણ પ્રોવાચ-ભો ભો મિત્ર હિરણ્યક ! સત્વરમ્ આગચ્છ । મહતી મે વ્યસનાવસ્થા વર્તતે ।
તચ્ છ્રુત્વા હિરણ્યકો ઽપિ બિલ-દુર્ગાન્તર્ગતઃ સન્ પ્રોવાચ-ભોઃ ! કો ભવાન્ ? કિમ્ અર્થમ્ આયાતઃ ? કિં કારણમ્ ? કીદૃક્ તે વ્યસનાવસ્થાનામ્ ? તત્ કથ્યતામ્ ઇતિ ।
તચ્ છ્રુત્વા ચિત્રગ્રીવ આહ-ભોઃ ! ચિત્રગ્રીવો નામ કપોત-રાજો ઽહં તે સુહૃત્ । તત્ સત્વરમ્ આગચ્છ । ગુરુતરં પ્રયોજનમ્ અસ્તિ ।
તદ્ આકર્ણ્ય પુલકિત-તનુઃ પ્રહૃષ્ટાત્મા સ્થિર-મનાસ્ ત્વરમાણો નિષ્ક્રાન્તઃ । અથવા સાધ્વ્ ઇદમ્ ઉચ્યતે-
સુહૃદઃ સ્નેહ-સમ્પન્ના લોચનાનન્દ-દાયિનઃ ।
ગૃહે ગૃહવતાં નિત્યં નાગચ્છન્તિ મહાત્મનામ્

આદિત્યસ્યોદયં તાત તામ્બૂલં ભારતી કથા ।
ઇષ્ટા ભાર્યા સુમિત્રં ચ અપૂર્વાણિ દિને દિને

સુહૃદો ભવને યસ્ય સમાગચ્છન્તિ નિત્યશઃ ।
ચિત્તે ચ તસ્ય સૌખ્યસ્ય ન કિઞ્ચિત્ પ્રતિમં સુખમ્

અથ ચિત્રં ગ્રીવં સપરિવારં પાશ-બદ્ધમ્ આલોક્ય હિરણ્યકઃ સ-વિષાદમ્ ઇદમ્ આહ-ભોઃ, કિમ્ એતત્ ?
સ આહ-ભોઃ, જાનન્ન્ અપિ કિં પૃચ્છસિ ? ઉક્તં ચ યતઃ-
યસ્માચ્ ચ યેન ચ યદા ચ યથા ચ યચ્ ચ
યાવચ્ ચ યત્ર ચ શુભાશુભમ્ આત્મ-કર્મ ।
તસ્માચ્ ચ તેન ચ તદા ચ તથા ચ તચ્ ચ
તાવચ્ ચ તત્ર ચ કૃતાન્ત-વશાદ્ ઉપૈતિ

તત્ પ્રાપ્તં મયૈતદ્ બન્ધનં જિહ્વા-લૌલ્યાત્ । સામ્પ્રાપ્તં ત્વં સત્વરં પાશ-વિમોક્ષં કુરુ । તદ્ આકર્ણ્ય હિરણ્યકઃ પ્રાહ-
અર્ધાર્ધાદ્ યોજન-શતાદ્ આમિષં વીક્ષતે ખગઃ ।
સો ઽપિ પાર્શ્વ-સ્થિતં દૈવાદ્ બન્ધનં ન ચ પશ્યતિ

તથા ચ-
રવિ-નિશાકરયોર્ ગ્રહ-પીડનં
ગજ-ભુજઙ્ગ-વિહઙ્ગમ-બન્ધનમ્ ।
મતિમતાં ચ નિરીક્ષ્ય દરિદ્રતા
વિધિર્ અહો બલવાન્ ઇતિ મે મતિઃ

તથા ચ-
વ્યોમૈકાન્ત-વિચારિણો ઽપિ વિહગાઃ સમ્પ્રાપ્નુવન્ત્ય્ આપદં
બધ્યન્તે નિપુણૈર્ અગાધ-સલિલાન્ મીનાઃ સમુદ્રાદ્ અપિ ।
દુર્નીતં કિમ્ ઇહાસ્તિ કિં ચ સુકૃતં કઃ સ્થાન-લાભે ગુણઃ
કાલઃ સર્વ-જનાન્ પ્રસારિત-કરો ગૃહ્ણાતિ દૂરાદ્ અપિ

એવમ્ ઉક્ત્વા ચિત્રગ્રીવસ્ય પાશં છેત્તુમ્ ઉદ્યતં સ તમ્ આહ-ભદ્ર, મા મૈવં કુરુ । પ્રથમં મમ ભૃત્યાનાં પાશ-ચ્છેદં કુરુ । તદ્ અનુ મમાપિ ચ ।
તચ્ છ્રુત્વા કુપિતો હિરણ્યકઃ પ્રાહ-ભોઃ ! ન યુક્તમ્ ઉક્તં ભવતા । યતઃ સ્વામિનો ઽનન્તરં ભૃત્યાઃ ।
સ આહ-ભદ્ર, મા મૈવં વદ । મદ્-આશ્રયાઃ સર્વ એતે વરાકાઃ । અપરં સ્વ-કુટુમ્બં પરિત્યજ્ય સમાગતાઃ । તત્ કથમ્ એતાવન્-માત્રમ્ અપિ સંમાનં ન કરોમિ । ઉક્તં ચ-
યઃ સંમાનં સદા ધત્તે ભૃત્યાનાં ક્ષિતિપો ઽધિકમ્ ।
વિત્તાભાવેઽપિ તં દૃષ્ટ્વા તે ત્યજન્તિ ન કર્હિચિત્

તથા ચ-
વિશ્વાસઃ સમ્પદાં મૂલં તેન યૂથપતિર્ ગજઃ ।
સિંહો મૃગાધિપત્યેઽપિ ન મૃગૈઃ પરિવાર્યતે

અપરં મમ કદાચિત્ પાશ-ચ્છેદે કુર્વતસ્ તે દન્ત-ભઙ્ગો ભવતિ । અથવા દુરાત્મા લુબ્ધકઃ સમ્ભ્યેતિ । તન્ નૂનં નરક-પાત એવ । ઉક્તં ચ-
સદાચારેષુ ભૃત્યેષુ સંસીદત્સુ ચ યઃ પ્રભુઃ ।
સુખી સ્યાન્ નરકં યાતિ પરત્રેહ ચ સીદતિ

તચ્ છ્રુત્વા પ્રહૃષ્ટો હિરણ્યકઃ પ્રાહ-ભોઃ, વેદ્મ્ય્ અહં રાજ-ધર્મમ્ । પરં મયા તવ પરીક્ષા કૃતા । તત્ સર્વેષાં પૂર્વં પાશ-ચ્છેદં કરિષ્યામિ । ભવાન્ અપ્ય્ અનેન બહુ-કપોત-પરિવારેણ ભવિષ્યતિ । ઉક્તં ચ-
કારુણ્યં સંવિભાગશ્ ચ યથા ભૃત્યેષુ લક્ષ્યતે ।
ચિત્તેનાનેન તે શઙ્ક્યા ત્રૈલોક્યસ્યાપિ નાથતા

એવમ્ ઉક્ત્વા સર્વેષાં પાશ-ચ્છેદં કૃત્વા હિરણ્યકશ્ ચિત્રગ્રીવમ્ આહ-મિત્ર, ગમ્યતામ્ અધુના સ્વાશ્રયં પ્રતિ । ભૂયો ઽપિ વ્યસને પ્રાપ્તે સમાગન્તવ્યમ્ ઇતિ ।
તાન્ સમ્પ્રેષ્ય પુનર્ અપિ દુર્ગં પ્રવિષ્ટઃ । ચિત્રગ્રીવો ઽપિ સપરિવારઃ સ્વાશ્રયમ્ અગમત્ । અથવા સાધ્વ્ ઇદમ્ ઉચ્યતે-
મિત્રવાન્ સાધયત્ય્ અર્થાન્ દુઃસાધ્યાન્ અપિ વૈ યતઃ ।
તસ્માન્ મિત્રાણિ કુર્વીત સમાનાન્ય્ એવ ચાત્મનઃ

લઘુપતનકો ઽપિ વાયસઃ સર્વં તં ચિત્રગ્રીવ-બન્ધુ-મોક્ષમ્ અવલોક્ય વિસ્મિતમના વ્યચિન્તયત્-અહો બુદ્ધિર્ અસ્ય હિરણ્યકસ્ય શક્તિશ્ ચ દુર્ગ-સામગ્રી ચ । તદ્ ઈદૃગ્ એવ વિધિ-વિહઙ્ગાનાં બન્ધન-મોક્ષાત્મકઃ । અહં ચ ન કસ્યચિદ્ વિશ્વસિમિ ચલ-પ્રકૃતિશ્ ચ । તદાપ્ય્ એનં મિત્રં કરોમિ । ઉક્તં ચ-
અપિ સમ્પૂર્ણતા-યુક્તૈઃ કર્તવ્યાઃ સુહૃદો બુધૈઃ ।
નદીશઃ પરિપૂર્ણો ઽપિ ચન્દ્રોદયમ્ અપેક્ષતે

એવં સમ્પ્રધાર્ય પાદપાદ્ અવતીર્ય બિલ-દ્વારમ્ આશ્રિત્ય ચિત્રગ્રીવવચ્ છબ્દેન હિરણ્યકં સમાહૂતવાન્-એહ્ય્ એહિ ભો હિરણ્યક, એહિ ।
તચ્ છબ્દં શ્રુત્વા હિરણ્યકો વ્યચિન્તયત્-કિમ્ અન્યો ઽપિ કશ્ચિત્ કપોતો બન્ધન-શેષસ્ તિષ્ઠતિ યેન માં વ્યાહરતિ । આહ ચ-ભોઃ ! કો ભવાન્ ?
સ આહ-અહં લઘુપતનકો નામ વાયસઃ ।
તચ્ છ્રુત્વા વિશેષાદ્ અન્તર્લીનો હિરણ્યક આહ-ભોઃ ! દ્રુતં ગમ્યતામ્ અસ્માત્ સ્થાનાત્ ।
વાયસ આહ-અહં તવ પાર્શ્વે ગુરુ-કાર્યેણ સમાગતઃ । તત્ કિં ન ક્રિયતે મયા સહ દર્શનમ્ ?
હિરણ્યક આહ-ન મેઽસ્તિ ત્વયા સહ સઙ્ગમેન પ્રયોજનમ્ ઇતિ ।
સ આહ-ભોઃ ! ચિત્રગ્રીવસ્ય મયા તવ સકાશાત્ પાશ-મોક્ષણં દૃષ્ટમ્ । તેન મમ મહતી પ્રીતિઃ સઞ્જાતા । તત્ કદાચિન્ મમાપિ બન્ધને જાતે તવ પાર્શ્વાન્ મુક્તૈર્ ભવિષ્યતિ । તત્ ક્રિયતાં મયા સહ મૈત્રી ।
હિરણ્યક આહ-અહો ત્વં ભોક્તા । અહં તે ભોજ્ય-ભૂતઃ । તત્ કા ત્વયા સહ મમ મૈત્રી ? તદ્ ગમ્યતામ્ । મૈત્રી વિરોધ-ભાવાત્ કથમ્ ? ઉક્તં ચ-
યયોર્ એવ સમં વિત્તં યયોર્ એવ સમં કુલમ્ ।
તયોર્ મૈત્રી વિવાહશ્ ચ ન તુ પુષ્ટ-વિપુષ્ટયોઃ

તથા ચ-
યો મિત્રં કુરુતે મૂઢ આત્મનો ઽસદૃશં કુધીઃ ।
હીનં વાપ્ય્ અધિકં વાપિ હાસ્યતાં યાત્ય્ અસૌ જનઃ

તદ્ ગમ્યતામ્ ઇતિ ।
વાયસ આહ-ભો હિરણ્યક ! એષો ઽહં તવ દુર્ગ-દ્વાર ઉપવિષ્ટઃ । યદિ ત્વં મૈત્રી ન કરોષિ તતો ઽહં પ્રાણ-મોક્ષણં તવાગ્રે કરિષ્યામિ । અથવા પ્રાયોપવેશનં મે સ્યાત્ ઇતિ ।
હિરણ્યક આહ-ભોઃ ! ત્વયા વૈરિણા સહ કથં મૈત્રીં કરોમિ ? ઉક્તં ચ-
વૈરિણા ન હિ સન્દધ્યાત્ સુશ્લિષ્ટેનાપિ સન્ધિના ।
સુતપ્તમ્ અપિ પાનીયં શમયત્ય્ એવ પાવકમ્

વાયસ આહ-ભોઃ ! ત્વયા સહ દર્શનમ્ અપિ નાસ્તિ । કુતો વૈરમ્ ? તત્ કિમ્ અનુચિતં વદસિ ?
હિરણ્યક આહ-દ્વિવિધં વૈરં ભવતિ । સહજં કૃત્રિમં ચ । તત્ સહજ-વૈરી ત્વમ્ અસ્માકમ્ । ઉક્તં ચ-
કૃત્રિમં નાશમ્ અભ્યેતિ વૈરં દ્રાક્ કૃત્રિમૈર્ ગુણૈઃ ।
પ્રાણ-દાનં વિના વૈરં સહજં યાતિ ન ક્ષયમ્

વાયસ આહ-ભોઃ ! દ્વિવિધસ્ય વૈરસ્ય લક્ષણં શ્રોતુમ્ ઇચ્છામિ । તત્ કથ્યતામ્ ।
હિરણ્યક આહ-ભોઃ ! કારણેન નિર્વૃતં કૃત્રિમમ્ । તત્-તદ્-અર્હોપકાર-કરણાદ્ ગચ્છતિ । સ્વાભાવિકં પુનઃ કથમ્ અપિ ન ગચ્છતિ । તદ્ યથા નકુલ-સર્પાણાં, શષ્પભુઙ્-નખાયુધાનાં, જલ-વહ્ન્યોઃ, દેવ-દૈત્યાનાં, સારમેય-માર્જરાણાં, ઈશ્વર-દરિદ્રાણાં, સપત્નીનાં, સિંહ-ગજાનાં, લુબ્ધક-હરિણાનાં, શ્રોત્રિય-ભ્રષ્ટ-ક્રિયાણાં, મૂર્ક-પણ્ડિતાનાં, પતિવ્રતા-કુલટાનાં, સજ્જન-દુર્જનાનામ્ । ન કશ્ચિત્ કેનાપિ વ્યાપાદિતઃ, તથાપિ પ્રાણાન્ સન્તાપયન્તિ ।
વાયસ આહ-ભોઃ ! અકારણમ્ એતત્ । શ્રૂયતાં મે વચનમ્-
કારણાન્ મિત્રતામ્ એતિ કારણાદ્ યાતિ શત્રુતામ્ ।
તસ્માન્ મિત્રત્વમ્ એવાત્ર યોજ્યં વૈરં ન ધીમતા

તસ્માત્ કુરુ મયા સહ સમાગમં મિત્ર-ધર્માર્થમ્ ।
હિરણ્યક આહ-ભોઃ, શ્રૂયતાં નીતિ-સર્વસ્વમ્-
સકૃદ્ દુષ્ટમ્ અપીષ્ટં યઃ પુનઃ સન્ધાતુમ્ ઇચ્છતિ ।
સ મૃત્યુમ્ ઉપગૃહ્ણાતિ ગર્ભમ્ અશ્વતરી યથા

અથવા ગુણવાન્ અહં, ન મે કશ્ચિદ્ વૈર-યાતનાં કરિષ્યતિ । એતદ્ અપિ ન સમ્ભાવ્યમ્ । ઉક્તં ચ-
સિંહો વ્યાકરણસ્ય કર્તુર્ અહરત્ પ્રાણાન્ પિર્યાન્ પાણિનેર્
મીમાંસા-કૃતમ્ ઉન્મમાથ સહસા હસ્તી મુનિં જૈમિનિમ્ ।
છન્દો-જ્ઞાન-નિધિં જઘાન મકરો વેલા-તટે પિઙ્ગલમ્
અજ્ઞાનાવૃત-ચેતસામ્ અતિરુષા કો ઽર્થસ્ તિરશ્ચાં ગુણૈઃ

વાયસ આહ-અસ્ત્ય્ એતત્ । યથાપિ શ્રૂયતામ્-
ઉપકારાચ્ ચ લોકાનાં નિમિત્તાન્ મૃગ-પક્ષિણામ્ ।
ભયાલ્ લોભાચ્ ચ મૂર્ખાણાં મૈત્રી સ્યાદ્ દર્શનાત્ સતામ્

મૃદ્-ઘટ ઇવ સુખ-ભેદ્યો દુઃસન્ધાનશ્ ચ દુર્જનો ભવતિ ।
સુજનસ્ તુ કનક-ઘટ ઇવ દુર્ભેદઃ સુકર-સન્ધિશ્ ચ

ઇક્ષોર્ અગ્રાત્ ક્રમશઃ પર્વણિ પર્વણિ યથા રસ-વિશેષઃ ।
તદ્વત્ સજ્જન-મૈત્રી-વિપરીતાનાં તુ વિપરીતા

તથા ચ-
આરમ્ભ-ગુર્વી ક્ષયિણી ક્રમેણ લઘ્વી પુરા વૃદ્ધિમતી ચ પશ્ચાત્ ।
દિનસ્ય પૂર્વાર્ધ-પરાર્ધ-ભિન્ના છાયેવ મૈત્રી ખલ-સજ્જનાનામ્

તત્ સાધુર્ અહમ્ । અપરં ત્વાં શપથાદિભિર્ નિર્ભયં કરિષ્યામિ ।
સ આહ-ન મેઽસ્તિ તે શપથૈઃ પ્રત્યયઃ । ઉક્તં ચ-
શપથૈઃ સન્ધિતસ્યાપિ ન વિશ્વાસં વ્રજેદ્ રિપોઃ ।
શ્રૂયતે શપથં કૃત્વા વૃત્રઃ શક્રેણ સૂદિતઃ

ન વિશ્વાસં વિના શત્રુર્ દેવાનામ્ અપિ સિધ્યતિ ।
વિશ્વાસાત્ ત્રિદશેન્દ્રેણ દિતેર્ ગર્ભો વિદારિતઃ

અન્યચ્ ચ-
બૃહસ્પતેર્ અપિ પ્રાજ્ઞસ્ તસ્માન્ નૈવાત્ર વિશ્વસેત્ ।
ય ઇચ્છેદ્ આત્મનો બુદ્ધિમ્ આયુષ્યં ચ સુખાનિ ચ

તથા ચ-
સુસૂક્ષ્મેણાપિ રન્ધ્રેણ પ્રવિશ્યાભ્યન્તરં રિપુઃ ।
નાશયેચ્ ચ શનૈઃ પશ્ચાત્ પ્લવં સલિલ-પૂરવત્

ન વિશ્વસેદ્ અવિશ્વસ્તે વિશ્વસ્તેઽપિ ન વિશ્વસેત્ ।
વિશ્વાસાદ્ ભયમ્ ઉત્પન્નં મૂલાન્ય્ અપિ નિકૃન્તતિ

ન બધ્યતે હ્ય્ અવિશ્વસ્તો દુર્બલો ઽપિ બલોત્કટૈઃ ।
વિશ્વસ્તાશ્ ચાશુ બધ્યન્તે બલવન્તો ઽપિ દુર્બલૈઃ

સુકૃત્યં વિષ્ણુ-ગુપ્તસ્ય મિત્રાપ્તિર્ ભાર્ગવસ્ય ચ ।
બૃહસ્પતેર્ અવિશ્વાસો નીતિર્-સન્ધિસ્ ત્રિધા સ્થિતઃ

તથા ચ-
મહતાપ્ય્ અર્થ-સારેણ યો વિશ્વસિતિ શત્રુષુ ।
ભાર્યાસુ સુવિરક્તાસુ તદ્-અન્તં તસ્ય જીવિતમ્

તચ્ છ્રુત્વા લઘુપતનકો ઽપિ નિરુત્તરશ્ ચિન્તયામાસ-અહો, બુદ્ધિ-પ્રાગલ્ભ્યમ્ અસ્ય નીતિ-વિષયે । અથવા સ એવાસ્યોપરિ મૈત્રી-પક્ષપાતઃ । સ આહ-ભો હિરણ્યક !
સતાં સાપ્તપદં મૈત્રમ્ ઇત્ય્ આહુર્ વિબુધા જનાઃ ।
તસ્માત્ ત્વં મિત્રતાં પ્રાપ્તો વચનં મમ તચ્ છૃણુ

દુર્ગસ્થેનાપિ ત્વયા મયા સહ નિત્યમ્ એવાલાપો ગુણ-દોષ-સુભાષિત-ગોષ્ઠી-કથાઃ સર્વદા કર્તવ્યાઃ, યદ્ય્ એવં ન વિશ્વસિષિ ।
તચ્ છ્રુત્વા હિરણ્યકો ઽપિ વ્યચિન્તયત્-વિદગ્ધ-વચનો ઽયં દૃશ્યતે લઘુપતનકઃ સત્ય-વાક્યશ્ ચ તદ્ યુક્તમ્ અનેન મૈત્રી-કરણમ્ । પરં કદાચિન્ મમ દુર્ગે ચરણ-પાતો ઽપિ ન કાર્યઃ । ઉક્તં ચ-
ભીત-ભીતૈઃ પુરા શત્રુર્ મન્દં મન્દં વિસર્પતિ ।
ભૂમૌ પ્રહેલયા પશ્ચાજ્ જાર-હસ્તો ઽઙ્ગનાસ્વ્ ઇવ

તચ્ છ્રુત્વા વાયસ આહ-ભદ્ર, એવં ભવતુ । તતઃ-પ્રભૃતિ તૌ દ્વાવ્ અપિ સુભાષિત-ગોષ્ઠી-સુખમ્ અનુભવન્તૌ તિષ્ઠતઃ । પરસ્પરં કૃતોપકારૌ કાલં નયતઃ । લઘુપતનકો ઽપિ માંસ-શકલાનિ મેધ્યાનિ બલિશેષાણ્ય્ અન્યાનિ વાત્સલ્યાહૃતાનિ પક્વાન્ન-વિશેષાણિ હિરણ્યકાર્થમ્ આનયતિ । હિરણ્યકો ઽપિ તણ્ડુલાન્ અન્યાંશ્ ચ ભક્ષ્ય-વિશેષાલ્ લઘુપતનકાર્થં રાત્રાવ્ આહૃત્ય તત્-કાલાયાતસ્યાર્પયતિ । અથવા યુજ્યતે દ્વયોર્ અપ્ય્ એતત્ । ઉક્તં ચ-
દદાતિ પ્રતિગૃહ્ણાતિ ગુહ્યમ્ આખ્યાતિ પૃચ્છતિ ।
ભુઙ્ક્તે ભોજાયતે ચૈવ ષડ્-વિધં પ્રીતિ-લક્ષણમ્

નોપકારં વિના પ્રીતિઃ કથઞ્ચિત્ કસ્યચિદ્ ભવેત્ ।
ઉપયાચિત-દાનેન યતો દેવા અભીષ્ટદાઃ

તાવત્ પ્રીતિર્ ભવેલ્ લોકે યાવદ્ દાનં પ્રદીયતે ।
વત્સઃ ક્ષીર-ક્ષયં દૃષ્ટ્વા પરિત્યજતિ માતરમ્

પશ્ય દાનસ્ય માહાત્મ્યં સદ્યઃ પ્રત્યય-કારકમ્ ।
યત્-પ્રભાવાદ્ અપિ દ્વેષો મિત્રતાં યાતિ તત્-ક્ષણાત્

પુત્રાદ્ અપિ પ્રિયતરં ખલુ તેન દાનં
મન્યે પશોર્ અપિ વિવેક-વિવર્જિતસ્ય ।
દત્તે ખલે તુ નિખિલં ખલુ યેન દુગ્ધં
નિત્યં દદાતિ મહિષી સસુતાપિ પશ્ય

કિં બહુના-
પ્રીતિં નિરન્તરાં કૃત્વા દુર્ભેદ્યાં નખ-માંસવત્ ।
મૂષકો વાયસશ્ ચૈવ ગતૌ કૃત્રિમ-મિત્રતામ્

એવં સ મૂષકસ્ તદ્-ઉપકાર-રઞ્જિતસ્ તથા વિશ્વસ્તો યથા તસ્ય પક્ષ-મધ્યે પ્રવિષ્ટસ્ તેન સહ સર્વદૈવ ગોષ્ઠીં કરોતિ । અથાન્યસ્મિન્ન્ અહનિ વાયસો ઽશ્રુ-પૂર્ણ-નયનઃ સમભ્યેત્ય સગદ્ગદં તમ્ ઉવાચ-ભદ્ર હિરણ્યક, વિરક્તિઃ સઞ્જાતા મે સામ્પ્રતં દેશસ્યાસ્યોપરિ તદ્ અન્યત્ર યાસ્યામિ ।
હિરણ્યક આહ-ભદ્ર કિં વિરક્તેઃ કારણમ્ ।
સ આહ-ભદ્ર, શ્રૂયતાં । અત્ર દેશે મહત્યાનાવૃષ્ટ્યા દુર્ભિક્ષં સઞ્જાતમ્ । દુર્ભિક્ષત્વાજ્ જનો બુભુક્ષા-પીડિતઃ કો ઽપિ બલિ-માત્રમ્ અપિ ન પ્રયચ્છતિ । અપરં ગૃહે ગૃહે બુભુક્ષિત-જનૈર્ વિહઙ્ગાનાં બન્ધનાય પાશાઃ પ્રગુણીકૃતાઃ સન્તિ । અહમ્ અપ્ય્ આયુઃ-શેષતયા પાશેન બદ્ધ ઉદ્ધરિતો ઽસ્મિ । એતદ્ વિરક્તેઃ કારણમ્ æ। તેનાહં વિદેશં ચલિત ઇતિ બાષ્પ-મોક્ષં કરોમિ ।
હિરણ્યક આહ-અથ ભવાન્ ક્વ પ્રસ્થિતઃ ?
સ આહ-અસ્તિ દક્ષિણા-પથે વન-ગહન-મધ્યે મહાસરઃ । તત્ર ત્વત્તો ઽધિકઃ પરમ-સુહૃત્ કૂર્મો મન્થરકો નામ । સ ચ મે મત્સ્ય-માંસ-ખણ્ડાનિ દાસ્યતિ । તદ્-ભક્ષણાત્ તેન સહ સુભાષિત-ગોષ્ઠી-સુખમ્ અનુભવન્ સુખેન કાલં નેષ્યામિ । નાહમ્ અત્ર વિહઙ્ગાનાં પાશ-બન્ધનેન ક્ષયં દ્રષ્ટુમ્ ઇચ્છામિ । ઉક્તં ચ-
અનાવૃષ્ટિ-હતે દેશે સસ્યે ચ પ્રલયં ગતે ।
ધન્યાસ્ તાત ન પશ્યન્તિ દેશ-ભઙ્ગં કુલ-ક્ષયમ્

કો ઽતિભારઃ સમર્થાનાં કિં દૂરં વ્યવસાયિનામ્ ।
કો વિદેશઃ સવિદ્યાનાં કઃ પરઃ પ્રિય-વાદિનામ્

વિદ્વત્ત્વં ચ નૃપત્વં ચ નૈવ તુલ્યં કદાચન ।
સ્વ-દેશે પૂજ્યતે રાજા વિદ્વાન્ સર્વત્ર પૂજ્યતે

હિરણ્યક આહ-યદ્ય્ એવં તદ્ અહમ્ અપિ ત્વયા સહ ગમિષ્યામિ । મમાપિ મહદ્ દુઃખં વર્તતે ।
વાયસ આહ-ભોઃ ! તવ કિં દુઃખમ્ ? તત્ કથય ।
હિરણ્યક આહ-ભોઃ ! બહુ વક્તવ્યમ્ અસ્ત્ય્ અત્ર વિષયે । તત્રૈવ ગત્વા સર્વં સવિસ્તરં કથયિષ્યામિ ।
વાયસ આહ-અહં તાવદ્ આકાશ-ગતિઃ । તત્ કથં ભવતો મયા સહ ગમનમ્ ?
સ આહ-યદિ મે પ્રાણાન્ રક્ષસિ તદા સ્વ-પૃષ્ઠમ્ આરોપ્ય માં તત્ર પ્રાપયિષ્યસિ । નાન્યથા મમ ગતિર્ અસ્તિ ।
તચ્ છ્રુત્વા સાનન્દં વાયસ આહ-યદ્ય્ એવં તદ્ ધન્યો ઽહં યદ્ ભવતાપિ સહ તત્ર કાલં નયામિ । અહં સમ્પાતાદિકાન્ અષાવ્ ઉડ્ડીન-ગતિ-વિશેષાન્ વેદ્મિ । તત્ સમારોહ મમ પૃષ્ઠં, યેન સુખેન ત્વાં તત્-સરઃ પ્રાપયામિ ।
હિરણ્યક આહ-ઉડ્ડીનાનાં નામાનિ શ્રોતુમ્ ઇચ્છામિ ।
સ આહ-
સમ્પાતં વિપ્ર-પાતં ચ મહા-પાતં નિપાતનમ્ ।
વક્રં તિર્યક્ તથા ચોર્ધ્વમ્ અષ્ટમં લઘુ-સંજ્ઞકમ્

તચ્ છ્રુત્વા હિરણ્યકસ્ તત્-ક્ષણાદ્ એવ તદ્ ઉપરિ સમારૂઢઃ । સો ઽપિ શનૈઃ શનૈસ્ તમ્ આદાય સમ્પાતોડ્ડીન-પ્રસ્થિતઃ ક્રમેણ તત્-સરઃ પ્રાપ્તઃ । તતો લઘુપતનકં મૂષકાધિષ્ઠિતં વિલોક્ય દૂરતો ઽપિ દેશ-કાલ-વિદ-સામાન્ય-કાકો ઽયમ્ ઇતિ જ્ઞાત્વા સત્વરં મન્થરકો જલે પ્રવિષ્ટઃ । લઘુપતનકો ઽપિ તીરસ્થ-તરુ-કોટરે હિરણ્યકં મુક્ત્વા શાખાગ્રમ્ આરુહ્ય તાર-સ્વરેણ પ્રોવાચ-ભો મન્થરક ! આગચ્છાગચ્છ । તવ મિત્રમ્ અહં લઘુપતનકો નામ વાયસશ્ ચિરાત્ સોત્કણ્ઠઃ સમાયાતઃ । તદ્ આગત્યાલિઙ્ગય મામ્ । ઉક્તં ચ-
કિં ચન્દનૈઃ સ-કર્પૂરૈસ્ તુહિનૈઃ કિં ચ શીતલૈઃ ।
સર્વે તે મિત્ર-ગાત્રસ્ય કલાં નાર્હન્તિ ષોડશીમ્

તથા ચ-
કેનામૃતમ્ ઇદં સૃષ્ટં મિત્રમ્ ઇત્ય્ અક્ષર-દ્વયમ્ ।
આપદાં ચ પરિત્રાણં શોક-સન્તાપ-ભેષજમ્

તચ્ છ્રુત્વા નિપુણતરં પરિજ્ઞાય સત્વરં સલિલાન્ નિષ્ક્રમ્ય પુલકિત-તનુર્ આનન્દાશ્રુ-પૂરિત-નયનો મન્થરકઃ પ્રોવાચ-એહ્ય્ એહિ મિત્ર, આલિઙ્ગય મામ્ । ચિર-કાલાન્ મયા ત્વં ન સમ્યક્ પરિજ્ઞાતઃ । તેનાહં સલિલાન્તઃ-પ્રવિષ્ટઃ । ઉક્તં ચ-
યસ્ય ન જ્ઞાયતે વીર્યં ન કુલં ન વિચેષ્ટિતમ્ ।
ન તેન સઙ્ગતિં કુર્યાદ્ ઇત્ય્ ઉવાચ બૃહસ્પતિઃ

એવમ્ ઉક્તે લઘુપતનકો વૃક્ષાદ્ અવતીર્ય તમ્ આલિઙ્ગિતવાન્ । અથવા સાધ્વ્ ઇદમ્ ઉક્તમ્-
અમૃતસ્ય પ્રવાહૈઃ કિં કાય-ક્ષાલન-સમ્ભવૈઃ ।
ચિરાન્ મિત્ર-પરિષ્વઙ્ગો યો ઽસૌ મૂલ્ય-વિવર્જિતઃ

એવં દ્વાવ્ અપિ તૌ વિહિતાલિઙ્ગિતૌ પરસ્પરં પુલકિત-શરીરી વૃક્ષાદ્ અધઃ સમુપવિષ્ટૌ પ્રોચતુર્ આત્મ-ચરિત્ર-વૃત્તાન્તમ્ । હિરણ્યકો ઽપિ મન્થરકસ્ય પ્રણામં કૃત્વા વાયસાભ્યાશે સમુપવિષ્ટઃ । અથ તં સમાલોક્ય મન્થરકો લઘુપતનકમ્ આહ-ભોઃ હિરણ્યકો નામ મૂષકો ઽયમ્ । મમ સુહૃદ્-દ્વિતીયમ્ ઇવ જીવિતમ્ । તત્ કિં બહુના-
પર્જન્યસ્ય યથા ધારા યથા ચ દિવિ તારકાઃ ।
સિકતા-રેણવો યદ્વત્ સઙ્ખ્યયા પરિવર્જિતા

ગુણાઃ સઙ્ખ્યા-પરિત્યક્તાસ્ તદ્વદ્ અસ્ય મહાત્મનઃ ।
પરં નિર્વેદમ્ આપન્નઃ સમ્પ્રાપ્તો ઽયં તવાન્તિકમ્

મન્થરક આહ-કિમ્ અસ્ય વૈરાગ્ય-કારણમ્ ?
વાયસ આહ-પૃષ્ટો મયા, પરમ્ અનેનાભિહિતં, યદ્ બહુ વક્તવ્યમ્ ઇતિ । તત્ તત્રૈવ ગતઃ કથયિષ્યામિ । મમાપિ ન નિવેદિતમ્ । તદ્ ભદ્ર હિરણ્યક ! ઇદાનીં નિવેદ્યતામ્ ઉભયોર્ અપ્ય્ આવયોસ્ તદ્ આત્મનો વૈરાગ્ય-કારણમ્ ।
સો ઽબ્રવીત્-
કથા 1
હિરણ્યક-તામ્રચૂડ-કથા
અસ્તિ દક્ષિણાત્યે જનપદે મહિલારોપ્યં નામ નગરમ્ । તસ્ય નાતિદૂરે મઠાયતનં ભગવતઃ શ્રી-મહાદેવસ્ય । તત્ર ચ તામ્રચૂડો નામ પરિવ્રાજકઃ પ્રતિવસતિ સ્મ । સ ચ નગરે ભિક્ષાટનં કૃત્વા પ્રાણ-યાત્રાં સમાચરતિ । ભિક્ષા-શેષં ચ તત્રૈવ ભિક્ષા-પાત્રે નિધાય તદ્-ભિક્ષા-પાત્રં નાગદન્તેઽવલમ્બ્ય પશ્ચાદ્ રાત્રૌ સ્વપિતિ । પ્રત્યૂષે ચ તદ્-અન્નં કર્મકરાણાં દત્ત્વા સમ્યક્ તત્રૈવ દેવતાયતને સંમાર્જનોપલેપન-મણ્ડનાદિકં સમાજ્ઞાપયતિ । અન્યસ્મિન્ન્ અહનિ મમ બાન્ધવૈર્ નિવેદિતમ્-સ્વામિન્, મઠાયતને સિદ્ધમ્ અન્નં મૂષક-ભયાત્ તત્રૈવ ભિક્ષા-પાત્રે નિહિતં નાગદન્તેઽવલમ્બિતં તિષ્ઠતિ સદૈવ । તદ્ વયં ભક્ષયિતું ન શક્નુમઃ । સ્વામિનઃ પુનર્ આગમ્ય કિમ્ અપિ નાસ્તિ । તત્ કિં વૃથાટનેનાન્યત્ર । અદ્ય
તત્ર ગત્વા યથેચ્છં ભુઞ્જામહે તવ પ્રસાદાત્ ।
તદ્ આકર્ણ્યાહં સકલ-યૂથ-પરિવૃતસ્ તત્-ક્ષણાદ્ એવ તત્ર ગતઃ । ઉત્પત્ય ચ તસ્મિન્ ભિક્ષા-પાત્રે સમારૂઢઃ । તત્ર ભક્ષ્ય-વિશેષાણિ સેવકેભ્યો દત્ત્વા પશ્ચાત્ સ્વયમ્ એવ ભક્ષયામિ । સર્વેષાં તૃપ્તૌ જાતાયાં ભૂયઃ સ્વ-ગૃહં ગચ્છામિ । એવં નિત્યમ્ એવ તદ્ અન્નં ભક્ષયામિ । પરિવ્રાજકો ઽપિ યથા-શક્તિ રક્ષતિ । પરં યદૈવ નિદ્રાન્તરિતો ભવતિ, તદાહં તત્રારુહ્યાત્મ-કૃત્યં કરોમિ । અથ કદાચિત્ તેન મમ રક્ષણાર્થં મહાન્ યત્નઃ કૃતઃ । જર્જર-વંશઃ સમાનીતઃ । તેન સુપ્તો ઽપિ મમ ભયાદ્ ભિક્ષા-પાત્રં તાડયતિ । અહમ્ અપ્ય્ અભિક્ષિતેઽપ્ય્ અન્ને પ્રહાર-ભયાદ્ અપસર્પામિ । એવં તેન સહ સકલાં રાત્રિં વિગ્રહ-પરસ્ય કાલો વ્રજતિ ।
અથાન્યસ્મિન્ન્ અહનિ તસ્ય મઠે બૃહત્સ્ફિઙ્-નામા પરિવ્રાજકસ્ તસ્ય સુહૃત્ તીર્થ-યાત્રા-પ્રસઙ્ગેન પાન્થઃ પ્રાઘુણિકઃ સમાયાતઃ । તં દૃષ્ટ્વા પ્રત્યુત્થાન-વિધિના સમ્ભાવ્ય પ્રતિપત્તિ-પૂર્વકમ્ અભ્યાગત-ક્રિયયા નિયોજિતઃ । તતશ્ ચ રાત્રાવ્ એકત્ર કુશ-સંસ્તરે દ્વાવ્ અપિ પ્રસુપ્તૌ ધર્મ-કથાં કથયિતુમ્ આરબ્ધૌ ।
અથ બૃહસ્ફિક્-કથા-ગોષ્ઠીષુ સ તામ્રચૂડો મૂષક-ત્રાસાર્થં વ્યાક્ષિપ્ત-મના જર્જર-વંશેન ભિક્ષા-પાત્રં તાડયંસ્ તસ્ય શૂન્યં પ્રતિવચનં પ્રયચ્છતિ । તન્-મયો ન કિઞ્ચિદ્ ઉદાહરતિ । અથાસાવ્ અભ્યાગતઃ પરં કોપમ્ ઉપાગતસ્ તમ્ ઉવાચ-ભોસ્ તામ્રચૂડ ! પરિજ્ઞાતઃ ન ત્વં સમ્યક્ સુહૃત્ । તેન મયા સહ સાહ્લાદં ન જલ્પસિ । તદ્-રાત્રાવ્ અપિ ત્વદીયં મઠં ત્યક્ત્વાન્યત્ર મઞ્હે યાસ્યામિ । ઉક્તં ચ-
એહ્ય્ આગચ્છ સમાવિશાસનમ્ ઇદં કસ્માચ્ ચિરાદ્ દૃશ્યસે કા વાર્તેતિ સુદુર્બલો ઽસિ કુશલં પ્રીતો ઽસ્મિ તે દર્શનાત્ ।
એવં યે સમુપાગતાન્ પ્રણયિનઃ પ્રત્યાલપન્ત્ય્ આદરાત્ તેષાં યુક્તમ્ અશઙ્કિતેન મનસા હર્મ્યાણિ ગન્તું સદા

ગૃહી યત્રાગતં દૃષ્ટ્વા દિશો વીક્ષેત વાપ્ય્ અધઃ ।
તત્ર યે સદને યાન્તિ તે શૃઙ્ગ-રહિતા વૃષાઃ

સાભ્યુત્થાન-ક્રિયા યત્ર નાલાપા મધુરાક્ષરાઃ ।
ગુણ-દોષ-કથા નૈવ તત્ર હર્મ્યં ન ગમ્યતે

તદ્ એક-મઠ-પ્રાપ્ત્યાપિ ત્વં ગર્વિતઃ । ત્યક્તઃ સુહૃત્-સ્નેહઃ । નૈતદ્ વેત્સિ યત્ ત્વયા મઠાશ્રય-વ્યાજેન નરકોપાર્જનં કૃતમ્ । ઉક્તં ચ-
નરકાય મતિસ્ તે ચેત્ પૌરોહિત્યં સમાચાર ।
વર્ષં યાવત્ કિમ્ અન્યેન મઠ-ચિન્તાં દિન-ત્રયમ્

તન્-મુખં, શોચિતવ્યસ્ ત્વં ગર્વં ગતઃ । તદ્ અહં ત્વદીયં મઠં પરિત્યજ્ય યાસ્યામિ ।
અથ તચ્ છ્રુત્વા ભય-ત્રસ્ત-મનાસ્ તામ્રચૂડસ્ તમ્ ઉવાચ-ભો ભગવન્ ! મૈવં વદ । ન ત્વત્-સમો ઽન્યો મમ સુહૃત્ કશ્ચિદ્ અસ્તિ । પરં તચ્ છ્રૂયતાં ગોષ્ઠી-શૈથિલ્ય-કારણમ્ । એષ દુરાત્મા મૂષકઃ પ્રોન્નત-સ્થાને ધૃતમ્ અપિ ભિક્ષા-પાત્રમ્ ઉત્પ્લુત્યારોહતિ, ભિક્ષા-શેષંચ તત્રસ્થં ભક્ષયતિ । તદ્-અભાવાદ્ એવ મઠે માર્જન-ક્રિયાપિ ન ભવતિ । તન્ મૂષક
મુહુર્ મુહુસ્ તાડયામિ । નાન્યત્ કારણમ્ ઇતિ । અપરમ્ એતત્ કુતૂહલં પશ્યાસ્ય દુર્તાત્મનો યન્ માર્જાર-મર્કટાદયો ઽપિ તિરસ્કૃતા અસ્યોત્પતનેન ।
બૃહત્સ્ફિગ્ આહ-અથ જ્ઞાયતે તસ્ય બિલં કસ્મિંશ્ચિત્ પ્રદેશે ।
તામ્રચૂડ આહ-ભગવન્ ન વેદ્મિ સમ્યક્ ।
સ આહ-નૂનં નિધાનસ્યોપરિ તસ્ય બિલમ્ । નિધાનોષ્મણા પ્રકૂર્દતે । ઉક્તં ચ-
ઊષ્માપિ વિત્તજો વૃદ્ધિં તેજો નયતિ દેહિનામ્ ।
કિં પુનસ્ તસ્ય સમ્ભોગસ્ ત્યાગ-ધર્મ-સમન્વિતઃ

તથા ચ-
નાકસ્માચ્ છાણ્ડિલી માતર્ વિક્રીણાતિ તિલૈસ્ તિલાન્ ।
લુઞ્ચિતાન્ ઇતરૈર્ યેન હેતુર્ અત્ર ભવિષ્યતિ

તામ્રચૂડ આહ-કથમ્ એતત્ ?
સ આહ-
કથા 2
તિલચૂર્ણ-વિક્રય-કથા
યદાહં કસ્મિંશ્ચિત્ સ્થાને પ્રાવૃટ્-કાલે વ્રત-ગ્રહણ-નિમિત્તં કઞ્ચિદ્ બ્રાહ્મણં વાસાર્થં પ્રાર્થિતવાન્ । તતશ્ ચ તદ્-વચનાત્ તેનાપિ શુશ્રૂષિતઃ સુખેન દેવાર્ચન-પરસ્ તિષ્ઠામિ । અથાન્યસ્મિન્ન્ અહનિ પ્રત્યૂષે પ્રબુદ્ધો ઽહં બ્રાહ્મણ-બ્રાહ્મણી-સંવાદે દત્તાવધાનઃ શૃણોમિ । તત્ર બ્રાહ્મણ આહ-બ્રાહ્મણિ, પ્રભાતે દક્ષિણાયન-સઙ્ક્રાન્તિર્ અનન્ત-દાન-ફલદા ભવિષ્યતિ । તદ્ અહં પ્રતિગ્રહાર્થં ગ્રામાન્તરં યાસ્યામિ । ત્વયા બ્રાહ્મણસ્યૈકસ્ય ભગવતઃ સૂર્યસ્યોદ્દેશેન કિઞ્ચિદ્ ભોજનં દાતવ્યમ્ ઇતિ ।
અથ તચ્ છ્રુત્વા બ્રાહ્મણી પરુષતર-વચનૈસ્ તં ભર્ત્સયમાના પ્રાહ-કુતસ્ તે દારિદ્ર્યોપહતસ્ય ભોજન-પ્રાપ્તિઃ । તત્ કિં લજ્જસ એવં બ્રુવાણઃ । અપિ ચ ન મયા તવ હસ્ત-લગ્નયા ક્વચિદ્ અપિ લબ્ધં સુખમ્ । ન મિષ્ઠાન્નસ્યાસ્વાદનમ્ । ન ચ હસ્ત-પાદ-કણ્ઠાદિ-ભૂષણમ્ ।
તચ્ છ્રુત્વા ભય-ત્રસ્તો ઽપિ વિપ્રો મન્દં મન્દં પ્રાહ-બ્રાહ્મણિ ! નૈતદ્ યુજ્યતે વક્તુમ્ । ઉક્તં ચ-
ગ્રાસાદ્ અપિ તદ્ અર્ધં ચ કસ્માન્ નો દીયતેઽર્થિષુ ।
ઇચ્છાનુરૂપો વિભવઃ કદા કસ્ય ભવિષ્યતિ

ઈશ્વરા ભૂરિ-દાનેન યલ્ લભન્તે ફલં કિલ ।
દરિદ્રસ્ તચ્ ચ કાકિણ્યા પ્રાપ્નુયાદ્ ઇતિ ન શ્રુતિઃ

દાતા લઘુર્ અપિ સેવ્યો ભવતિ ન કૃપણો મહાન્ અપિ સમૃદ્ધ્યા ।
કૂપો ઽન્તઃ-સ્વાદુ-જલઃ પ્રીત્યૈ લોકસ્ય ન સમુદ્રઃ

તથા ચ-
અકૃત-ત્યાગ-મહિમ્નાં મિથ્યા કિં રાજ-રાજ-શબ્દેન ।
ગોપ્તારં ન નિધીનાં મહયન્તિ મહેશ્વરં વિબુધાઃ

અપિ ચ-
સદા દાન-પરિક્ષીણઃ શસ્ત એવ કરીશ્વરઃ ।
અદાનઃ પીન-ગાત્રો ઽપિ નિન્દ્ય એવ હિ ગર્દભઃ

સુશીલો ઽપિ સુવૃત્તો ઽપિ યાત્ય્ અદાનાદ્ અધો ઘટઃ ।
પુનઃ કુબ્જાપિ કાણાપિ દાનાદ્ ઉપરિ કર્કટી

યચ્છન્ જલમ્ અપિ જલદો વલ્લભતામ્ એતિ સકલ-લોકસ્ય ।
નિત્યં પ્રસારિત-કરો મિત્રો ઽપિ ન વીક્ષિતું શક્યઃ

એવં જ્ઞાત્વા દરિદ્ર્યાભિભૂતૈર્ અપિ સ્વલ્પાત્ સ્વલ્પતરં કાલે પાત્રે ચ દેયમ્ । ઉક્તં ચ-
સત્-પાત્રં મહતી શ્રદ્ધા દેશે કાલે યથોચિતે ।
યદ્ દીયતે વિવેક-જ્ઞૈસ્ તદ્ અનન્તાય કલ્પતે

તથા ચ-
અતિતૃષ્ણા ન કર્તવ્યા તૃષ્ણાં નૈવ પરિત્યજેત્ ।
અતિતૃષ્ણાભિભૂતસ્ય શિખા ભવતિ મસ્તકે

બ્રાહ્મણ્ય્ આહ-કથમ્ એતત્ ?
સ આહ-
કથા 3
શવર-શૂકર-કથા
અસ્તિ કસ્મિંશ્ચિદ્ વનોદ્દેશે કશ્ચિત્ પુલિન્દઃ । સ ચ પાપર્દ્ધિં કર્તું વનં પ્રતિ પ્રસ્થિતઃ । અથ તેન પ્રસર્પતા મહાન્ અઞ્જન-પર્વત-શિખરાકારઃ ક્રોડઃ સમાસાદિતઃ । તં દૃષ્ટ્વા કર્ણાન્તાકૃષ્ટ-નિશિત-સાયકેન સમાહતઃ । તેનાપિ કોપાવિષ્ટેન ચેતસા બાલેન્દુ-દ્યુતિના દંષ્ટ્રાગ્રેણ પાટિતોદરઃ પુલિન્દો ગતાસુર્ ભૂતલેઽપતત્ ।
અથ લુબ્ધકં વ્યાપાદ્ય શૂકરો ઽપિ શર-પ્રહાર-વેદનયા પઞ્ચત્વં ગતઃ । એતસ્મિન્ન્ અન્તરે કશ્ચિદ્ આસન્ન-મૃત્યુઃ શૃગાલ ઇતસ્ તતો નિરાહારતયા પીડિતઃ પરિભ્રમંસ્ તં પ્રદેશમ્ આજગામ । યાવદ્ વરાહ-પુલિન્દૌ દ્વાવ્ અપિ પશ્યતિ તાવત્ પ્રહૃષ્ટો વ્યચિન્તયત્-ભોઃ ! સાનુકૂલો મે વિધિઃ । તેનૈતદ્ અપ્ય્ અચિન્તિતં ભોજનમ્ ઉપસ્થિતમ્ । અથવા સાધ્વ્ ઇદમ્ ઉક્તમ્-
અકૃતેઽપ્ય્ ઉદ્યમે પુંસામ્ અન્ય-જન્મ-કૃતં ફલમ્ ।
શુભાશુભં સમભ્યેતિ વિધિના સંનિયોજિતમ્

તથા ચ-
યસ્મિન્ દેશે ચ કાલે ચ વયસા યાદૃશેન ચ ।
કૃતં શુભાશુભં કર્મ તત્ તથા તેન ભુજ્યતે

તદ્ અહં તથા ભક્ષયામિ યથા બહૂન્ય્ અહાનિ મે પ્રાણ-યાત્રા ભવતિ । તત્ તાવદ્ એનં સ્નાયુ-પાશં ધનુષ્કોટિ-ગતં ભક્ષયામિ । ઉક્તં ચ-
શનૈઃ શનૈશ્ ચ ભોક્તવ્યં સ્વયં વિત્તમ્ ઉપાર્જિતમ્ ।
રસાયનમ્ ઇવ પ્રાજ્ઞૈર્ હેલયા ન કદાચન

ઇત્ય્ એવં મનસા નિશ્ચિત્ય ચાપ-ઘટિત-કોટિં મુખ-મધ્યે પ્રક્ષિપ્ય સ્નાયું ભક્ષિતું પ્રવૃત્તઃ । તતશ્ ચ ત્રુટિતે પાશે તાલુ-દેશં વિદાર્ય ચાપ-કોટિર્મસ્તક-મધ્યેન નિષ્ક્રાન્તા । સો ઽપિ તદ્વદ્ એનયા તત્-ક્ષણાન્તન્ મૃતઃ । અતો ઽહં બ્રવીમિ-અતિતૃષ્ણા ન કર્તવ્યા ઇતિ ।
સ પુનર્ અપ્ય્ આહ-બ્રાહ્મણિ, ન શ્રુતં ભવત્યા ।
આયુઃ કર્મ ચ વિત્તં ચ વિદ્યા નિધનમ્ એવ ચ ।
પઞ્ચૈતાનિ હિ સૃજ્યન્તે ગર્ભસ્થસ્યૈવ દેહિનઃ

અથૈવં સા તેન પ્રબોધિતા બ્રાહ્મણ્ય્ આહ-યદ્ય્ એવં તદ્ અસ્તિ મે ગૃહે સ્તોકસ્ તિલ-રાશિઃ । તતસ્ તિલાન્ લુઞ્ચિત્વા તિલ-ચૂર્ણેન બ્રાહ્મણં ભોજયિષ્યામિ ઇતિ ।
તતસ્ તદ્-વચનં શ્રુત્વા બ્રાહ્મણો ગ્રામં ગતઃ । સાપિ તિલાનુષ્ણોદકેન સમ્મર્દ્ય કુટિત્વા સૂર્યાતપે દત્તવતી । અત્રાન્તરે તસ્યા ગ્ર્હ-કર્મ-વ્યગ્રાયાસ્ તિલાનાં મધ્યે કશ્ચિત્ સારમેયો મૂત્રોત્સર્ગં ચકાર । તં દૃષ્ટ્વા સા ચિન્તિતવતી-અહો નૈપુણ્યં પશ્ય પરાઙ્મુખીભૂતસ્ય વિધેઃ । યદ્ એતે તિલા અભોજ્યાઃ કૃતાઃ । તદ્ અહમ્ એતાન્ સમાદાય કસ્યચિત્ ગૃહં ગત્વા લુઞ્ચિતૈર્ અલુઞ્ચિતાન્ આનયામિ । સર્વો ઽપિ જનો ઽનેન વિધિના પ્રદાસ્યતિ ઇતિ ।
અથ યસ્મિન્ ગૃહેઽહં ભિક્ષાર્થં પ્રવિષ્ટસ્ તત્ર ગૃહે સાપિ તિલાન્ આદાય પ્રવિષ્ટા વિક્રયં કર્તુમ્ । આહ ચ-ગૃહ્ણાતુ કશ્ચિદ્ અલુઞ્ચિતૈર્ લુઞ્ચિતાંસ્ તિલાન્ ।
અથ તદ્-ગૃહ-ગૃહિણી-ગૃહં પ્રવિષ્ટા યાવદ્ અલુઞ્ચિતૈર્ લુઞ્ચિતાન્ ગૃહ્ણાતિ તાવદ્ અસ્યાઃ પુત્રેણ કામન્દકી-શાસ્ત્રં દૃષ્ટ્વા વ્યાહૃતમ્-માતઃ ! અગ્રાહ્યાઃ ખલ્વ્ ઇમે તિલાઃ । નાસ્યા અલુઞ્ચિતૈર્ લુઞ્ચિતા ગ્રાહ્યાઃ । કારણં કિઞ્ચિદ્ ભવિષ્યતિ । તેનૈષાલુઞ્ચિતૈર્ લુઞ્ચિતાન્ પ્રયચ્છતિ ।
તચ્ છ્રુત્વા અયા પરિત્યક્તાસ્ તે તિલાઃ । અતો ઽહં બ્રવીમિ-નાકસ્માચ્ છાણ્ડિલી-માતઃ ઇતિ ।
એતદ્ ઉક્ત્વા સ ભૂયો ઽપિ પ્રાહ-અથ જ્ઞાયતે તસ્ય ક્રમણ-માર્ગઃ ।
તામ્રચૂડ આહ-ભગવન્, જ્ઞાયતે । યત એકાકી ન સમાગચ્છતિ, કિન્ત્વ્ અસઙ્ખ્ય-યૂથ-પરિવૃતઃ પશ્યતો મે પરિભ્રમન્ન્ ઇતસ્ તતઃ સર્વ-જનેન સહાગચ્છતિ યાતિ ચ ।
અભ્યાગત આહ-અસ્તિ કિઞ્ચિત્ ખનિત્રકમ્ ।
સ આહ-બાઢમ્ અસ્તિ । એષા સર્વ-લોહ-મયી સ્વ-હસ્તિકા ।
અભ્યાગત આહ-તર્હિ પ્રત્યૂષે ત્વયા મયા સહ સ્થાતવ્યમ્ । યેન દ્વાવ્ અપિ જન-ચરણ-મલિનાયાં ભૂમૌ તત્-પદાનુસારેણ ગચ્છાવઃ । મયાપિ તદ્-વચનમ્ આકર્ણ્ય ચિન્તિતમ્-અહો વિનષ્ટો ઽસ્મિ, યતો ઽસ્ય સાભિપ્રાય-વચાંસિ શ્રૂયન્તે । નૂનં, યથા નિધાનં જ્ઞાતં તથા દુર્ગમ્ અપ્ય્ અસ્માકં જ્ઞાસ્યતિ । એતદ્ અભિપ્રાયાદ્ એવ જ્ઞાયતે । ઉક્તં ચ-
સકૃદ્ અપિ દૃષ્ટ્વા પુરુષં વિબુધા જાનન્તિ સારતાં તસ્ય ।
હસ્ત-તુલયાપિ નિપુણાઃ પલ-પ્રમાણા વિજાનન્તિ

વાઞ્છૈવ સૂચયતિ પૂર્વતરં ભવિષ્યં
પુંસાં યદ્ અન્ય-તનુજં ત્વ્ અશુભં શુભં વા ।
વિજ્ઞાયતે શિશુર્ અજાત-કલાપ-ચિહ્નઃ
પ્રત્યુદ્ગતૈર્ અપસરન્ સરલઃ કલાપી

તતો ઽહં ભય-ત્રસ્ત-મનાઃ સપરિવારો દુર્ગ-માર્ગં પરિત્યજ્યાન્ય-માર્ગેણ ગન્તું પ્રવૃત્તઃ । સપરિજનો યાવદ્ અગ્રતો ગચ્છામિ તાવત્ સમ્મુખો બૃહત્કાયો માર્જારઃ સમાયાતિ । સ ચ મૂષક-વૃન્દમ્ અવલોક્ય તન્-મધ્યે સહસોત્પપાત । અથ તે મૂષકા માં કુમાર્ગ-ગામિનમ્ અવલોક્ય ગર્હયન્તો હત-શેષા રુધિર-પ્લાવિત-વસુન્ધરાસ્ તમ્ એવ દુર્ગં પ્રવિષ્ટાઃ । અથવા સાધ્વ્ ઇદમ્ ઉચ્યતે-
છિત્ત્વા પાશમ્ અપાસ્ય કૂટ-રચનાં ભઙ્ક્ત્વા બલાદ્ વાગુરાં
પર્યન્તાગ્નિ-શિખા-કલાપ-જટિલાન્ નિર્ગત્ય દૂરં વનાત્ ।
વ્યાધાનાં શર-ગોચરાદ્ અપિ જવેનોત્પત્ય ધાવન્ મૃગઃ
કૂપાન્તઃ-પતિતઃ કરોતુ વિધુરે કિં વા વિધૌ પૌરુષમ્

અથાહમ્ એકો ઽન્યત્ર ગતઃ । શેષા મૂઢતયા તત્રૈવ દુર્ગે પ્રવિષ્ટાઃ । અત્રાન્તરે સ દુષ્ટ-પરિવ્રાજકો રુધિર-બિન્દુ-ચર્ચિતાં ભૂમિમ્ અવલોક્ય તેનૈવ દુર્ગ-માર્ગેણાગત્યોપસ્થિતઃ ।
યદ્ ઉત્સાહી સદા મર્ત્યઃ પરાભવતિ યજ્ જનાન્ ।
યદ્ ઉદ્ધતં વદેદ્ વાક્યં તત્ સર્વં વિત્તજં બલમ્

અથાહં તચ્ છ્રુત્વા કોપાવિષ્ટો ભિક્ષા-પાત્રમ્ ઉદ્દિશ્ય વિશેષાદ્ ઉત્કૂર્દિતો ઽપ્રાપ્ત એવ ભૂમૌ નિપતિતઃ । તચ્ છ્રૂત્વાસૌ મે શત્રુર્ વિહસ્ય તામ્રચૂડમ્ ઉવાચ-ભોઃ ! પશ્ય પશ્ય કૌતૂહલમ્ । આહ ચ-
અર્થેન બલવાન્ સર્વો ઽપ્ય્ અર્થ-યુક્તઃ સ પણ્ડિતઃ ।
પશ્યૈનં મૂષકં વ્યર્થં સજાતેઃ સમતાં મતમ્

તત્ સ્વપિહિ ત્વં ગત-શઙ્કઃ । યદ્ અસ્યોત્પતન-કારણં તદ્ આવયોર્ હસ્ત-ગતં જાતમ્ । અથવા સાધ્વ્ ઇદમ્ ઉચ્યતે-
દંષ્ટ્રા-વિરહિતઃ સર્પો મદ-હીનો યથા ગજઃ ।
તથાર્થેન વિહીનો ઽત્ર પુરુષો નામ-ધારકઃ

તચ્ છ્રુત્વાહં મનસા વિચિન્તિતવાન્-યતો ઽઙ્ગુલિ-માત્રમ્ અપિ કૂર્દન-શક્તિર્ નાસ્તિ, તદ્ ધિગ્ અર્થ-હીનસ્ય પુરુષસ્ય જીવિતમ્ । ઉક્તં ચ-
અર્થેન ચ વિહીનસ્ય પુરુષસ્યાલ્પ-મેધસઃ ।
વ્યુચ્છિદ્યન્તે ક્રિયાઃ સર્વા ગ્રીષ્મે કુસરિતો યથા

યથા કાક-યવાઃ પ્રોક્તા યથારણ્ય-ભવાસ્ તિલાઃ ।
નામ-માત્રા ન સિદ્ધૌ હિ ધન-હીનાસ્ તથા નરાઃ

સન્તો ઽપિ ન હિ રાજન્તે દરિદ્રસ્યેતરે ગુણાઃ ।
આદિત્ય ઇવ ભૂતાનાં શ્રીર્ ગુણાનાં પ્રકાશિની

ન તથા બાધ્યતે લોકે પ્રકૃત્યા નિર્ધનો જનઃ ।
યથા દ્રવ્યાણિ સમ્પ્રાપ્ય તૈર્ વિહીનો ઽસુખે સ્થિતઃ

શુષ્કસ્ય કીટ-ખાતસ્ય વહ્નિ-દગ્ધસ્ય સર્વતઃ ।
તરોર્ અપ્ય્ ઊષરસ્થસ્ય વરં જન્મ ન ચાર્થિનઃ

શઙ્કનીયા હિ સર્વત્ર નિષ્પ્રતાપા દરિદ્રતા ।
ઉપકર્તુમ્ અપિ હિ પ્રાપ્તં નિઃસ્વં સન્ત્યજ્ય ગચ્છતિ

ઉન્નમ્યોન્નમ્ય તત્રૈવ દરિદ્રાણાં મનોરથાઃ ।
પતન્તિ હૃદયે વ્યર્થા વિધવાસ્ત્રીસ્તના ઇવ

વ્યક્તેઽપિ વાસરે નિત્યં દૌર્ગત્ય-તમસાવૃતઃ ।
અગ્રતો ઽપિ સ્થિતો યત્નાન્ ન કેનાપીહ દૃશ્યતે

એવં વિલપ્યાહં ભગ્નોત્સાહસ્ તન્-નિધાનં ગણ્ડોપધાનીકૃતં દૃષ્ટ્વા સ્વં દુર્ગં પ્રભાતે ગતઃ । તતશ્ ચ મદ્-ભૃત્યાઃ પ્રભાતે ગચ્છન્તો મિથો જલ્પન્તિ-અહો, અસમર્થો ઽયમ્ ઉદર-પૂરણેઽસ્માકમ્ । કેવલમ્ અસ્ય પૃષ્ઠ-લગ્નાનાં વિડાલાદિ-વિપત્તયઃ તત્ કિમ્ અનેનારાધિતેન ? ઉક્તં ચ-
યત્-સકાશાન્ ન લાભાઃ સ્યાત્ કેવલાઃ સ્યુર્ વિપત્તયઃ ।
સ સ્વામી દૂરતસ્ ત્યાજ્યો વિશેષાદ્ અનુજીવિભિઃ

એવં તેષાં વચાંસિ શ્રુત્વા સ્વ-દુર્ગં પ્રવિષ્ટો ઽહમ્ । યાવન્ ન કશ્ચિન્ મમ સંમુખેઽભ્યેતિ તાવન્ મયા ચિન્તિતમ્-ધિગ્ ઇયં દરિદ્રતા । અથવા સાધ્વ્ ઇદમ્ ઉચ્યતે-
મૃતો દરિદ્રઃ પુરુષો મૃતં મૈથુનમ્ અપ્રજમ્ ।
મૃતમ્ અશ્રોત્રિયં શ્રાદ્ધં મૃતો યજ્ઞસ્ ત્વ્ અદક્ષિણમ્

વ્યથયન્તિ પરં ચેતો મનોરથ-શતૈર્ જનાઃ ।
નાનુષ્ઠાનૈર્ ધનૈર્ હીનાઃ કુલજાઃ વિધવા ઇવ

દૌર્ગત્યં દેહિનાં દુઃખમ્ અપમાન-કરં પરમ્ ।
યેન સ્વૈર્ અપિ મન્યન્તે જીવન્તો ઽપિ મૃતા ઇવ

દૈન્યસ્ય પાત્રતામ્ એતિ પરાભૃતેઃ પરં પદમ્ ।
વિપદામ્ આશ્રયઃ શશ્વદ્ દૌર્ગત્ય-કલુષી-કૃતઃ

લજ્જન્તે બાન્ધવાસ્ તેન સમ્બન્ધં ગોપયન્તિ ચ ।
મિત્રાણ્ય્ અમિત્રતાં યાન્તિ યસ્ય ન સ્યુઃ કપર્દકાઃ

મૂર્તં લાઘવમ્ એવૈતદ્ અપાયાનામ્ ઇદં ગૃહમ્ ।
પર્યાયો મરણસ્યાયં નિર્ધનત્વં શરીરિણામ્

અજા-ધૂલિર્ ઇવ ત્રસ્તૈર્ માર્જની-રેણુવજ્ જનૈઃ ।
દીપ-ખટ્વોત્થ-ચ્છાયેવ ત્યજ્યતે નિર્ધનો જનઃ

શૌચાવશિષ્ટયાપ્ય્ અસ્તિ કિઞ્ચિત્ કાર્યં ક્વચિન્ મૃદા ।
નિર્ધનેન જનેનૈવ ન તુ કિઞ્ચિત્ પ્રયોજનમ્

અધનો દાતુ-કામો ઽપિ સમ્પ્રાપ્તો ધનિનાં ગૃહમ્ ।
મન્યતે યાચકો ઽયં ધિગ્ દારિદ્ર્યં ખલુ દેહિનામ્

સ્વ-વિત્ત-હરણં દૃષ્ટ્વા યો હિ રક્ષત્ય્ અસૂન્ નરઃ ।
પિતરો ઽપિ ન ગૃહ્ણન્તિ તદ્-દત્તં સલિઆઞ્જલિમ્

તથા ચ-
ગવાર્થે બ્રાહ્મણાર્થે ચ સ્ત્રી-વિત્ત-હરણે તથા ।
પ્રાણાંસ્ ત્યજતિ યો યુદ્ધે તસ્ય લોકાઃ સનાતનાઃ

એવં નિશ્ચિત્ય રાત્રૌ તત્ર ગત્વા નિદ્રાવશમ્ ઉપાગતસ્ય પેટાયાં મયા છિદ્રં કૃતં યાવત્, તાવત્ પ્રબુદ્ધો દુષ્ટ-તાપસઃ । તતશ્ ચ જર્જર-વંશ-પ્રહારેણ શિરસિ તાડિતઃ કથઞ્ચિદ્ આયુઃ-શેષતયા નિર્ગતો ઽહમ્, ન મૃતશ્ ચ । ઉક્તં ચ-
પ્રાપ્તવ્યમ્ અર્થં લભતે મનુષ્યો
દેવો ઽપિ તં લઙ્ઘયિતું ન શક્તઃ ।
તસ્માન્ ન શોચામિ ન વિસ્મયો મે
યદ્ અસ્મદીયં ન હિ તત્ પરેષામ્
કાક-કૂર્મૌ પૃચ્છતઃ-કથમ્ એતત્ ?
હિરણ્યક આહ-
કથા 4
સાગરદત્ત-કથા
અસ્તિ કસ્મિંશ્ચિન્ નગરે સાગરદત્તો નામ વણિક્ । તત્-સૂનુના રૂપક-શતેન વિક્રીયમાણં પુસ્તકં ગૃહીતમ્ । તસ્મિંશ્ ચ લિખિતમ્ અસ્તિ-
પ્રાપ્તવ્યમ્ અર્થં લભતે મનુષ્યો
દેવો ઽપિ તં લઙ્ઘયિતું ન શક્તઃ ।
તસ્માન્ ન શોચામિ ન વિસ્મયો મે
યદ્ અસ્મદીયં ન હિ તત્ પરેષામ્

તદ્ દૃષ્ટ્વા સાગરદત્તેન તનુજઃ પૃષ્ટઃ-પુત્ર, કિયતા મૂલ્યેનૈતત્ પુસ્તકં ગૃહીતમ્ ?
સો ઽબ્રવીત્-રૂપક-શતેન ।
તચ્ છ્રુત્વા સાગરદત્તો ઽબ્રવીત્-ધિઙ્ મૂર્ખ ! ત્વં લિખિતૈક-શ્લોકં રૂપક-શતેન યદ્ ગૃહ્ણાસિ, એતયા બુદ્ધ્યા કથં દ્રવ્યોપાર્જનં કરિષ્યસિ । તદ્ અદ્ય-પ્રભૃતિ ત્વયા મે ગૃહે ન પ્રવેષ્ટવ્યમ્ ।
એવં નિર્ભર્ત્સ્ય ગૃહાન્ નિઃસારિતઃ । સ ચ તેન નિર્વેદેન વિપ્રકૃષ્ટં દેશાન્તરં ગત્વા કિમ્ અપિ નગરમ્ આસાદ્યાવસ્થિતઃ । અથ કતિપય-દિવસૈસ્ તન્-નગર-નિવાસિના કેનચિદ્ અસૌ પૃષ્ટઃ-કુતો ભવાન્ આગતઃ ? કિં નામ-ધેયો વા ? ઇતિ ।
અસાવ્ અબ્રવીત્-પ્રાપ્તવ્યમ્ અર્થં લભતે મનુષ્ય ઇતિ । અથાન્યેનાપિ પૃષ્ટેનાનેન તથૈવોત્તરં દત્તમ્ । એવં ચ તસ્ય નગરસ્ય મધ્યે પ્રાપ્તવ્યમર્થ ઇતિ તસ્ય પ્રસિદ્ધ-નામ જાતમ્ ।
અથ રાજ-કન્યા ચન્દ્રવતી નામાભિનવ-રૂપ-યૌવન-સમ્પન્ના સખી-દ્વિતીયૈકસ્મિન્ મહોત્સવ-દિવસે નગરં નિરીક્ષમાણાસ્તિ । તત્રૈવ ચ કશ્ચિદ્ રાજ-પુત્રો ઽતીવ-રૂપ-સમ્પન્નો મનોરમશ્ ચ કથમ્ અપિ તસ્યા દૃષ્ટિ-ગોચરે ગતઃ । તદ્-દર્શન-સમ-કાલમ્ એવ કુસુમ-બાણાહતયા તયા નિજ-સખ્ય્-અભિહિતા-સખિ ! યથા કિલાનેન સહ સમાગમો ભવતિ તથાદ્ય ત્વયા યતિતવ્યમ્ ।
એવં ચ શ્રુત્વા સા સખી તત્-સકાશં ગત્વા શીઘ્રમ્ અબ્રવીત્-યદ્ અહં ચન્દ્રવત્યા તવાન્તિકં પ્રેષિતા । ભણિતં ચ ત્વાં પ્રતિ તયા યન્ મમ ત્વદ્-દર્શનાન્ મનોભવેન પશ્ચિમાવસ્થા કૃતા । તદ્ યદિ શીઘ્રમ્ એવ મદ્-અન્તિકે ન સમેષ્મસિ તદા મે મરણં શરણમ્ ।
ઇતિ શ્રુત્વા તેનાભિહિતં-યદ્ય્ અવશ્યં મયા તત્રાગન્તવ્યં, તત્ કથય કેનોપાયેન પ્રવેષ્ટવ્યમ્ ?
અથ સખ્યાભિહિતમ્-રાત્રૌ સૌધાવલમ્બિતયા દૃઢ-વરત્રયા ત્વયા તત્રારોઢવ્યમ્ ।
સો ઽબ્રવીત્-યદ્ય્ એવં નિશ્ચયો ભવત્યાસ્ તદ્ અહમ્ એવં કરિષ્યામિ ।
ઇતિ નિશ્ચિત્ય સખી ચન્દ્રવતી-સકાશં ગતા । અથાગતાયાં રજન્યાં સ રાજ-પુત્રઃ સ્વ-ચેતસા વ્યચિન્તયત્-અહો મહદ્ અકૃત્યમ્ એતત્ । ઉક્તં ચ-
ગુરોઃ સુતાં મિત્ર-ભાર્યાં સ્વામિ-સેવક-ગેહિનીમ્ ।
યો ગચ્છતિ પુમાંલ્ લોકે તમ્ આહુર્ બ્રહ્મ-ઘાતિનમ્

અપરં ચ-
અયશઃ પ્રાપ્યતે યેન યેન ચાધો-ગતિર્ ભવેત્ ।
સ્વાર્થાચ્ ચ ભ્રશ્યતે યેન તત્ કર્મ ન સમાચરેત્

ઇતિ સમ્યગ્ વિચાર્ય તત્-સકાશં ન જગામ । અથ પ્રાપ્તવ્યમર્થઃ પર્યટન્ ધવલ-ગૃહ-પાર્શ્વે રાત્રાવ્ અવલમ્બિત-વરત્રાં દૃષ્ટ્વા કૌતુકાવિષ્ટ-હૃદયસ્ તામ્ આલમ્બ્યાધિરૂઢઃ । તયા ચ રાજ-પુત્ર્યા સ એવાયમ્ ઇત્ય્ આશ્વસ્ત-ચિત્તયા સ્નાન-ખાદન-પાનાચ્છાદનાદિના સમ્માન્ય તેન સહ શયન-તલમ્ આશ્રિતયા તદ્-અઙ્ગ-સંસ્પર્શ-સઞ્જાત-હર્ષ-રોમાઞ્ચિત-ગાત્રયોક્તં-યુષ્મદ્-દર્શન-માત્રાનુરક્તયા મયાત્મા પ્રદત્તો ઽયમ્ । ત્વદ્-વર્જમ્ અન્યો ભર્તા મનસ્ય્ અપિ મે ન ભવિષ્યતિ ઇતિ । તત્ કસ્માન્ અમ્યા સહ ન બ્રવીષિ ?
સો ઽબ્રવીત્- પ્રાપ્તવ્યમ્ અર્થં લભતે મનુષ્યઃ ।
ઇત્ય્ ઉક્તે તયાન્યો ઽયમ્ ઇતિ મત્વા ધવલ-ગૃહાદ્ ઉત્તાર્ય મુક્તઃ । સ તુ ખણ્ડ-પાશકઃ પ્રાપ્તઃ । તાવદ્ અસૌ ખણ્ડ-દેવ-કુલે ગત્વા સુપ્તઃ । અથ તત્ર કયાચિત્ સ્વૈરિણ્યા દત્ત-સઙ્કેતકો યાવદ્ દણ્ડ-પાશકઃ પ્રાપ્તઃ, તાવદ્ અસૌ પૂર્વ-સુપ્તસ્ તેન દૃષ્ટો રહસ્ય-સંરક્ષણાર્થમ્ અભિહિતશ્ ચ-કો ભવાન્ ?
સો ઽબ્રવીત્-પ્રાપ્તવ્યમ્ અર્થં લભતે મનુષ્યઃ ।
ઇતિ શ્રુત્વા દણ્ડ-પાશકેનાભિહિતમ્-યચ્ છૂન્યં દેવ-ગૃહમ્ ઇદમ્ । તદ્ અત્ર મદીય-સ્થાને ગત્વા સ્વપિહિ ।
તથા પ્રતિપદ્ય સ મતિર્ વિપર્યાસાદ્ અન્ય-શયને સુપ્તઃ । અથ તસ્ય રક્ષકસ્ય કન્યા વિનયવતી નામ રૂપ-યૌવન-સમ્પન્ના કસ્યાપિ પુરુષસ્યાનુરક્તા સઙ્કેતં દત્ત્વા તત્ર શયને સુપ્તાસીત્ । અથ સા તમ્ આયાતં દૃષ્ટ્વા સ એવાયમ્ અસ્મદ્-વલ્લભ ઇતિ રાત્રૌ ઘનતરાન્ધકાર-વ્યામોહિતોત્થાય ભોજનાચ્છાદનાદિ-ક્રિયાં કારયિત્વા ગાન્ધર્વ-વિવાહેનાત્માનં વિવાહયિત્વા તેન સમં શયને સ્થિતા વિકસિત-વદન-કમલા તમ્ આહ-કિમ્ અદ્યાપિ મયા સહ વિશ્રબ્ધં ભવાન્ ન બ્રવીતિ ।
સો ઽબ્રવીત્-પ્રાપ્તવ્યમ્ અર્થં લભતે મનુષ્યઃ ।
ઇતિ શ્રુત્વા તયા ચિન્તિતમ્-યત્ કાર્યમ્ અસમીક્ષિતં ક્રિયતે તસ્યેદૃક્-ફલ-વિપાકો ભવતિ ઇતિ । એવં વિમૃશ્ય સ-વિષાદયા તયા નિઃસારિતો ઽસૌ । સ ચ યાવદ્-વીથી-માર્ગેણ ગચ્છતિ તાવદ્ અન્ય-વિષય-વાસી વર-કીર્તિર્ નામ વરો મહતા વાદ્ય-શબ્દેનાગચ્છતિ । પ્રાપ્તવ્યમર્થો ઽપિ તૈઃ સમં ગન્તુમ્ આરબ્ધઃ ।
અથ યાવત્ પ્રત્યાસન્ને લગ્ન-સમયે રાજ-માર્ગાસન્ન-શ્રેષ્ઠિ-ગૃહ-દ્વારે રચિત-મણ્ડપ-વેદિકાયાં કૃત-કૌતુક-મઙ્ગલ-વેશા વણિક્-સુતાસ્તિ, તાવન્ મદ-મત્તો હસ્ત્ય્-આરોહકં હત્વા પ્રણશ્યજ્-જન-કોલાહલેન લોકમ્ આકુલયંસ્ તમ્ એવોદ્દેશં પ્રાપ્તઃ । તં ચ દૃષ્ટ્વા સર્વે વરાનુયાયિનો વરેણ સહ પ્રણશ્ય દિશો જગ્મુઃ ।
અથાસ્મિન્ન્ અવસરે ભય-તરલ-લોચનામ્ એકાકિનીં કન્યામ્ અવલોક્ય-મા ભૈષીઃ । અહં પરિત્રાતેતિ સુધીરં સ્થિરીકૃત્ય દક્ષિણ-પાણૌ સઙ્ગૃહ્ય મહા-સાહસિકતયા પ્રાપ્તવ્યમર્થઃ પુરુષ-વાક્યૈર્ હસ્તિનં નિર્ભર્ત્સિતવાન્ । તતઃ કથમ્ અપિ દૈવ-યોગાદ્ અપાયે હસ્તિનિ સ-સુહૃદ્-બાન્ધવેનાતિક્રાન્ત-લગ્ન-સમયે વર-કીર્તિર્ નાગત્ય તાવત્ તાં કન્યામ્ અન્ય-હસ્ત-ગતાં દૃષ્ટ્વાભિહિતમ્-ભોઃ શ્વશુર, વિરુદ્ધમ્ ઇદં ત્વયાનુષ્ઠિતં યન્ મહ્યં પ્રદાય કન્યાન્યસ્મૈ પ્રદત્તા ઇતિ ।
સો ઽબ્રવીત્-ભોઃ ! અહમ્ અપિ હસ્તિ-ભય-પલાયિતોભવદ્ભિઃ સહાયાતો ન જાને કિમ્ ઇદં વૃતમ્ ઇત્ય્ અભિધાય દુહિતરં પ્રષ્ટુમ્ આરબ્ધઃ-વત્સે, ન ત્વયા સુન્દરં કૃતમ્ । તત્ કથ્યતાં કો ઽયં વૃત્તાન્તઃ ।
સો ઽબ્રવીત્-યદ્ અહમ્ અનેન પ્રાણ-સંશયાદ્ રક્ષિતા, તદ્ એનં મુક્ત્વા મમ જીવન્ત્યા નાન્યઃ પાણિં ગ્રહીષ્યતિ ઇતિ ।
અનેન વાર્તા-વ્યતિકરેણ રજની વ્યુષ્ટા । અથ પ્રાતસ્ તત્ર સઞ્જાતે મહા-જન-સમવાયે વાર્તા-વ્યતિકરં શ્રુત્વા રાજ-દુહિતા તમ્ ઉદ્દેશમ્ આગતા । કર્ણ-પરમ્પરયા શ્રુત્વા દણ્ડપાશક-સુતાપિ તત્રૈવાગતા । અથ તં મહાજન-અમવાયં શ્રુત્વા રાજાપિ તત્ર એવાજગામ ।
પ્રાપ્તવ્યમર્થં પ્રાહ-ભોઃ વિશ્રબ્ધં કથય । કીદૃશો ઽસૌ વૃત્તાન્તઃ ?
અથ સો ઽબ્રવીત્-પ્રાપ્તવ્યમર્થં લભતે મનુષ્યઃ ઇતિ ।
રાજ-કન્યા સ્મૃત્વા પ્રાહ-દેવો ઽપિ તં લઙ્ઘયિતું ન શક્ત ઇતિ ।
તતો દણ્ડપાશક-સુતાબ્રવીત્-તસ્માન્ ન શોચામિ ન વિસ્મયો મે ઇતિ ।
તમ્ અખિલલોક-વૃત્તાન્તમ્ આકર્ણ્ય વણિક્-સુતાબ્રવીત્-યદ્ અસ્મદીયં ન હિ તત્ પરેષામ્ ઇતિ ।
તતો ઽભય-દાનં દત્ત્વા રાજા પૃથક્ પૃથગ્ વૃત્તાન્તાન્ જ્ઞાત્વાવગત-તત્ત્વસ્ તસ્મૈ પ્રાપ્તવ્યમ્ અર્થાય સ્વ-દુહિતરં સ-બહુ-માનં ગ્રામ-સહસ્રેણ સમં સર્વાલઙ્કાર-પરિવાર-યુતાં દત્ત્વા ત્વં મે પુત્રો ઽસીતિ નગર-વિદિતં તં યૌવરાજ્યેઽભિષિક્તવાન્ । દણ્ડ-પાસકેનાપિ સ્વ-દુહિતા સ્વ-શક્ત્યા વસ્ત્ર-દાનાદિના સમ્ભાવ્ય પ્રાપ્તવ્યમર્થાય પ્રદત્તા ।
અથ પ્રાપ્તવ્યમર્થેનાપિ સ્વીય-પિતૃ-માતરૌ સમસ્ત-કુટુમ્બાવૃતૌ તસ્મિન્ નગરે સમ્માન-પુરઃસરં સમાનીતૌ । અથ સો ઽપિ સ્વ-ગોત્રેણ સહ વિવિધ-ભોગાનુપભુઞ્જાનઃ સુખેનાવસ્થિતઃ । અતો ઽહં બ્રવીમિ-પ્રાપ્તવ્યમ્ અર્થં લભતે મનુષ્યઃ ઇતિ ।
તદ્ એતત્ સકલં સુખ-દુઃખમ્ અનુભૂય પરં વિષાદમ્ ઉપાગતો ઽનેન મિત્રેણ ત્વત્-સકાશમ્ આનીતઃ । તદ્ એતન્ મે વૈરાગ્ય-કારણમ્ । મન્થરક આહ-ભદ્ર, ભવતિ સુહૃદ્ અયમ્ અસન્દિગ્ધં યઃ ક્ષુત્-ક્ષામો ઽપિ શત્રુ-ભૂતં ત્વાં ભક્ષ્ય-સ્થાને સ્થિતમ્ એવં પૃષ્ઠમ્ આરોપ્યાનયતિ ન માર્ગેઽપિ ભક્ષયતિ । ઉક્તં ચ યતઃ-
વિકારં યાતિ નો ચિત્તં વિત્તે યસ્ય કદાચન ।
મિત્રં સ્યાત્ સર્વ-કાલે ચ કારયેન્ મિત્રમ્ ઉત્તમમ્

વિદ્વદ્ભિઃ સુહૃદામ્ અત્ર ચિહ્નૈર્ એતૈર્ અસંશયમ્ ।
પરીક્ષા-કરણં પ્રોક્તં હોમાગ્નેર્ ઇવ પણ્ડિતૈઃ

તથા ચ-
આપત્-કાલે તુ સમ્પ્રાપ્તે યન્ મિત્રં મિત્રમ્ એવ તત્ ।
વૃદ્ધિ-કાલે તુ સમ્પ્રાપ્તે દુર્જનો ઽપિ સુહૃદ્ ભવેત્

તન્ મમાપ્ય્ અદ્યાસ્ય વિષયે વિશ્વાસઃ સમુત્પન્નો યતો નીતિ-વિરુદ્ધેયં મૈત્રી માંસાશિભિર્ વાયસૈઃ સહ જલચરાણામ્ । અથવા સાધ્વ્ ઇદમ્ ઉચ્યતે-
મિત્રં કો ઽપિ ન કસ્યાપિ નિતાન્તં ન ચ વૈર-કૃત્ ।
દૃશ્યતે મિત્ર-વિધ્વસ્તાત્ કાર્યાદ્ વૈરી પરીક્ષિતઃ

તત્ સ્વાગતં ભવતઃ । સ્વ-ગૃહ-વદાસ્યતામ્ અત્ર સરસ્-તીરે । યચ્ ચ વિત્ત્-નાશો વિદેશ-વાસશ્ ચ તે સઞ્જાતસ્ તત્ર વિષયે સન્તાપો ન કર્તવ્યઃ । ઉક્તં ચ-
અભ્રચ્-છાયા ખલ-પ્રીતિઃ સમુદ્રાન્તે ચ મેદિની ।
અલ્પેનૈવ વિનશ્યન્તિ યૌવનાનિ ધનાનિ ચ

અત એવ વિવેકિનો જિતાત્માનો ધન-સ્પૃહાં ન કુર્વન્તિ । ઉક્તં ચ-
સુસઞ્ચિતૈર્ જીવનવત્ સુરક્ષિતૈર્
નિજેઽપિ દેહે ન વિયોજિતૈઃ ક્વચિત્ ।
પુંસો યમાન્તં વ્રજતો ઽપિ નિષ્ઠુરૈર્
એતૈર્ ધનૈઃ પઞ્ચપદી ન દીયતે

અન્યચ્ ચ-
યથામિષં જલે મત્સ્યૈર્ ભક્ષ્યતે શ્વાપદૈર્ ભુવિ ।
આકાશે પક્ષિભિશ્ ચૈવ તથા સર્વત્ર વિત્તવાન્

નિર્દોષમ્ અપિ વિત્તાઢ્ય દોષૈર્ યોજયતે નૃપઃ ।
નિધનઃ પ્રાપ્ત-દોષો ઽપિ સર્વત્ર નિરુપદ્રવઃ

અર્થાનામ્ અર્જનં કાર્યં વર્ધનં રક્ષણં તથા ।
ભક્ષ્યમાણો નિરાદાયઃ સુમેરુરપિ હીયતે

અર્થાર્થી યાનિ કષ્ટાનિ મૂઢો ઽયં સહતે જનઃ ।
શતાંશેનાપિ મોક્ષાર્થી તાનિ ચેન્ મોક્ષમ્ આપ્નુયાત્

કો ધીરસ્ય મનસ્વિનઃ સ્વ-વિષયઃ કો વા વિદેશઃ સ્મૃતો
યં દેશં શ્રયતે તમ્ એવ કુરુતે બાહુ-પ્રતાપાર્જિતમ્ ।
યદ્ દંષ્ટ્રાનખલાઙ્ગુલ-પ્રહરણૈઃ સિંહો વનં ગાહતે
તસ્મિન્ એવ હત-દ્વિપેન્દ્ર-રુધિરૈસ્ તૃષ્ણાં છિનત્ત્ય્ આત્મનઃ

અર્થ-હીનઃ પરે દેશે ગતો ઽપિ યઃ પ્રજ્ઞાવાન્ ભવતિ સ કથઞ્ચિદ્ અપિ ન સીદતિ । ઉક્તં ચ-
કો ઽતિભારઃ સમર્થાનાં કિં દૂરં વ્યવસાયિનામ્ ।
કો વિદેશઃ સુવ્દ્યાનાં કઃ પરઃ પ્રિય-વાદિનામ્

તત્ પ્રજ્ઞા-નિધિર્ ભવાન્ ન પ્રાકૃત-પુરુષ-તુલ્યઃ । અથવા-
ઉત્સાહ-સમ્પન્નમ્ અદીર્ઘ-સૂત્રં ક્રિયા-વિધિજ્ઞં વ્યસનેષ્વ્ અસક્તમ્ ।
શૂરં કૃતજ્ઞં દૃઢ-સૌહૃદં ચ- લક્ષ્મીઃ સ્વયં વાઞ્છતિ વાસ-હેતોઃ

અપરં પ્રાપ્તો ઽપ્ય્ અર્થઃ કર્મ-પ્રાપ્ત્યા નશ્યતિ । તદ્ એતાવન્તિ દિનાનિ ત્વદીયમ્ આસીત્ । મુહૂર્તમ્ અપ્ય્ અનાત્મીયં ભોક્તું ન લભ્યતે । સ્વયમ્ આગતમ્ અપિ વિધિનાપહ્રિયતે ।
અર્થસ્યોપાર્જનં કૃત્વા નૈવાભાગ્યઃ સમશ્નુતે ।
અરણ્યં મહદાસાદ્ય મૂઢઃ સોમિલકો યથા

હિરણ્યક આહ--કથમ્ એતત્ ?
સ આહ-
કથા 5
સોમિલક-કથા
અસ્તિ કસ્મિંશ્ચિદ્ અધિષ્ઠાને સોમિલકો નામ કૌલિકો વસતિ સ્મ । સો ઽનેક-વિધ-પટ્ટ-રચનારઞ્જિતાનિ પાર્થિવોચિતાનિ સદૈવ વસ્ત્રાણ્ય્ ઉત્પાદયતિ । પરં તસ્ય ચાનેક-વિધ-પટ્ટ-રચન-નિપુણસ્યાપિ ન ભોજનાચ્છાદનાભ્યધિકં કથમ્ અપ્ય્ અર્થ-માત્રં સમ્પદ્યતે । અથાન્યે તત્ર સામાન્ય-કૌલિકાઃ સ્થૂલ-વસ્ત્ર-સમ્પાદન-વિજ્ઞાનિનો મહર્ધિ-સમ્પન્નાઃ । તાન્ અવલોક્ય સ સ્વ-ભાર્યામ્ આહ-પ્રિયે ! પશ્યૈતાન્ સ્થૂલ-પટ્ટ-કારકાન્ ધન-કનક-સમૃદ્ધાન્ । તદ્ અધારણકં મમૈતત્ સ્થાનમ્ । તદ્ અન્યત્રોપાર્જનાય ગચ્છામિ ।
સા પ્રાહ-ભોઃ પ્રિયતમ ! મિથ્યા પ્રલપિતમ્ એતદ્ યદ્ અન્યત્ર-ગતાનાં ધનં ભવતિ, સ્વ-સ્થાને ન ભવતિ । ઉક્તં ચ-
ઉત્પતન્તિ યદ્ આકાશે નિપતન્તિ મહીતલે ।
પક્ષિણાં તદ્ અપિ પ્રાપ્ત્યા નાદત્તમ્ ઉપતિષ્ઠતિ

તથા ચ-
ન હિ ભવતિ યન્ ન ભાવ્યં
ભવતિ ચ ભાવ્યં વિનાપિ યત્નેન ।
કર-તલ-ગતમ્ અપિ નશ્યતિ
યસ્ય તુ ભવિતવ્યતા નાસ્તિ

યથા ધેનુ-સહસ્રેષુ વત્સો વિન્દતિ માતરં ।
તથા પૂર્વ-કૃતં કર્મ કર્તારમ્ અનુગચ્છતિ

શેતે સહ શયાનેન ગચ્છન્તમ્ અનુગચ્છતિ ।
નરાણાં પ્રાક્તનં કર્મ તિષ્ઠતિ તુ સહાત્મના

યથા છાયા-તપૌ નિત્યં સુસમ્બદ્ધૌ પરસ્પરં ।
એવં કર્મ ચ કર્તા ચ સંશ્લિષ્ટાવ્ ઇતરેતરમ્

કૌલિક આહ-પ્રિયે ! ન સમ્યગ્ અભિહિતં ભવત્યા । વ્યવસાયં વિના ન કર્મ ફલતિ । ઉક્તં ચ-
યથૈકેન ન હસ્તેન તાલિકા સંપ્રપદ્યતે ।
તથોદ્યમ-પરિત્યક્તં ન ફલં કર્મણઃ સ્મૃતમ્

પશ્ય કર્મ-વશાત્ પ્રાપ્તં ભોજ્યકાલેઽપિ ભોજનમ્ ।
હસ્તોદ્યમં વિના વક્ત્રે પ્રવિશેન્ ન કથઞ્ચન

તથા ચ-
ઉદ્યોગિનં પુરુષ-સિંહમ્ ઉપૈતિ લક્ષ્મીર્
દૈવેન દેયમ્ ઇતિ કાપુરુષા વદન્તિ ।
દૈવં નિહત્ય કુરુ પૌરુષમ્ આત્મ-શક્ત્યા યત્ને કૃતે યદિ ન સિધ્યતિ કો ઽત્ર દોષઃ

તથા ચ-
ઉદ્યમેન હિ સિધ્યન્તિ કાર્યાણિ ન મનોરથૈઃ ।
ન હિ સુપ્તસ્ય સિંહસ્ય વિશન્તિ વદને મૃગાઃ

ઉદ્યમેન વિના રાજન્ ન સિધ્યન્તિ મનોરથાઃ ।
કાતરા ઇતિ જલ્પન્તિ યદ્ ભાવ્યં તદ્ ભવિષ્યતિ

સ્વ-શક્ત્યા કુર્વતઃ કર્મ ન ચેત્ સિદ્ધિં પ્રયચ્છતિ ।
નોપાલભ્યઃ પુમાંસ્ તત્ર દૈવાન્તરિત-પૌરુષઃ

તન્ મયાવશ્યં દેશાન્તરં ગન્તવ્યમ્ ।
ઇતિ નિશ્ચિત્ય વર્ધમાન-પુરં ગત્વા તત્ર વર્ષ-ત્રયં સ્થિત્વા સુવર્ણ-શત-ત્રયોપાર્જનં કૃત્વા ભૂયઃ સ્વ-ગૃહં પ્રસ્થિતઃ । અથાર્ધ-પથે ગચ્છતસ્ તસ્ય કદાચિદ્ અટવ્યાં પર્યટતો ભગવાન્ રવિર્ અસ્તમ્ ઉપાગતઃ । તત્ર ચ વ્યાલ-ભયાત્ સ્થૂલતર-વટ-સ્કન્ધ આરૂહ્ય પ્રસુપ્તો યાવત્ તિષ્ઠતિ તાવન્ નિશીથે દ્વૌ પુરુષૌ રૌદ્રાકારૌ પરસ્પરં જલ્પન્તાવ્ અશૃણોત્ ।
તત્રૈક આહ-ભોઃ કર્તઃ ત્વં કિં સમ્યઙ્ ન વેત્સિ યદ્ અસ્ય સોમિલકસ્ય ભોજનાચ્છાદનાદ્ ઋતેઽધિકા સમૃદ્ધિર્ નાસ્તિ । તત્ કિં ત્વયાસ્ય સુવર્ણ-શત-ત્રયં દત્તમ્ ।
સ આહ-ભોઃ કર્મન્ મયાવશ્યં દાતવ્યં વ્યવસાયિનાં તત્ર ચ તસ્ય પરિણતિસ્ ત્વદ્ આયત્તેતિ । અથ યાવદ્ અસૌ કૌલિકઃ પ્રબુદ્ધઃ સુવર્ણ-ગ્રન્થિમ્ અવલોકયતિ તાવદ્ રિક્તં પશ્યતિ ।
તતઃ સાક્ષેપં ચિન્તયામાસ । અહો કિમ્ એતત્ ? મહતા કષ્ટેનોપાર્જિતં વિત્તં હેલયા ક્વાપિ ગતમ્ । યદ્ વ્યર્થ-શ્રમો ઽકિઞ્ચનઃ કથં સ્વ-પત્ન્યા મિત્રાણાં ચ મુખં દર્શયિષ્યામિ । ઇતિ નિશ્ચિત્ય તદ્ એવ પત્તનં ગતઃ । તત્ર ચ વર્ષ-માત્રેણાપિ સુવર્ણ-શત-પઞ્ચકમ્ ઉપાર્જ્ય ભૂયો ઽપિ સ્વ-સ્થાનં પ્રતિ પ્રસ્થિતઃ । યાવદ્ અર્ધ-પથે ભૂયો ઽટવી-ગતસ્ય ભગવાન્ ભાનુર્ અસ્તંજગામાથ સુવર્ણ-નાશ-ભયાત્ સુશ્રાન્તો ઽપિ ન વિશ્રામ્યતિ કેવલં કૃત-ગૃહોત્કણ્ઠઃ સત્વરં વ્રજતિ ।
અત્રાન્તરે દ્વૌ પુરુષૌ તાદૃષૌ દૃષ્ટિ-દેશે સમાગચ્છન્તૌ જલ્પન્તૌ ચ શૃણોતિ । તત્રૈકઃ પ્રાહ-ભોઃ કર્તઃ ! કિં ત્વયૈતસ્ય સુવર્ણ-શત-પઞ્ચકં દત્તમ્ ? તત્ કિં ન વેત્સિ યદ્ ભોજનાચ્છાદનાભ્યધિકમ્ અસ્ય કિંચિન્ નાસ્તિ ।
સ આહ-ભોઃ કર્મન્ ! મયાવશ્યં દેયં વ્યવસાયિનામ્ । તસ્ય પરિણામસ્ ત્વદ્-આયત્તઃ । તત્ કિં મામ્ ઉપાલમ્ભયસિ ?
તચ્ છ્રુત્વા સોમિલકો યાવદ્ ગ્રન્થિમ્ અવલોકયતિ તાવત્ સુવર્ણં નાસ્તિ । તતઃ પરં દુઃખમ્ આપન્નો વ્યચિન્તયત્-અહો કિં મમ ધન-રહિતસ્ય જીવિતેન ? તદ્ અત્ર વટ-વૃક્ષ આત્માનમ્ ઉદ્બધ્ય પ્રાણાંસ્ ત્યજામિ ।
એવં નિશ્ચિત્ય દર્ભ-મયીં રજ્જું વિધાય સ્વ-કણ્ઠે પાશં નિયોજ્ય શાખાયામ્ આત્માનં નિબધ્ય યાવત્ પ્રક્ષિપતિ તાવદ્ એકઃ પુમાન્ આકાશ-સ્થ એવેદમ્ આહ-ભો ભોઃ સોમિલક ! મૈવં સાહસં કુરુ । અહં તે વિત્તાપહારકો ન તે ભોજનાચ્છાદનાભ્યધિકં વરાટિકામ્ અપિ સહામિ । તદ્ ગચ્છ સ્વ-ગૃહં પ્રતિ । અન્યચ્ ચ ભવદીય-સાહસેનાહં તુષ્ટઃ । તથા મે ન સ્યાદ્ વ્યર્થં દર્શનમ્ । તત્ પ્રાર્થ્યતામ્ અભીષ્ટો વરઃ કશ્ચિત્ ।
સોમિલક આહ-યદ્ય્ એવં તદ્ દેહિ મે પ્રભૂતં ધનમ્ ।
સ આહ-ભોઃ ! કિં કરિષ્યસિ ભોગ-રહિતેન ધનેન યતસ્ તવ ભોજનાચ્છાદનાભ્યધિકા પ્રાપ્તિર્ અપિ નાસ્તિ ? ઉક્તં ચ-
કિં તયા ક્રિયતે લક્ષ્મ્યા યા વધૂર્ ઇવ કેવલા ।
યા ન વેશ્યેવ સામાન્યા પથિકૈર્ ઉપભુજ્યતે

સોમિલક આહ-યદ્ય્ અપિ ભોગો નાસ્તિ તથાપિ ભવતુ મે ધનમ્ । ઉક્તં ચ-
કૃપણો ઽપ્ય્ અકુલીનો ઽપિ સદા સંશ્રિત-માનુષૈઃ ।
સેવ્યતે સ નરો લોકે યસ્ય સ્યાદ્ વિત્ત-સઞ્ચયઃ

તથા ચ-
શિથિલૌ ચ સુબદ્ધૌ ચ પતતઃ પતતો ન વા ।
નિરીક્ષિતૌ મયા ભદ્રે દશ વર્ષાણિ પઞ્ચ ચ

પુરુષ આહ-કિમ્ એતત્ ?
સો ઽબ્રવીત્-
કથા 6
તીક્ષ્ણ-વિષાણ-શૃગાલ-કથા
કસ્મિંશ્ચિદ્ અધિષ્ઠાને તીક્ષ્ણવિષાણો નામ મહા-વૃષભો વસતિ । સ ચ મદાતિરેકાત્ પરિત્યક્ત-નિજ-યૂઠઃ શૃઙ્ગાભ્યાં નદી-તટાનિ વિદારયન્ સ્વેચ્છયા મરકત-સદૃશાનિ શષ્પાણિ ભક્ષયન્ન્ અરણ્ય-ચરો બભૂવ । અથ તત્રૈવ વને પ્રલોભકો નામ શૃગાલઃ પ્રતિવસતિ સ્મ । સ કદાચિત્ સ્વ-ભાર્યયા સહ નદી-તીરે સુખોપવિષ્ટસ્ તિષ્ઠતિ । અત્રાન્તરે સ તીક્ષ્ણવિષાણો જલાર્થં તદ્ એવ પુલિનમ્ અવતીર્ણઃ । તતશ્ ચ તસ્ય લમ્બમાનૌ વૃષણાવ્ આલોક્ય શૃગાલ્યા શૃગાલો ઽભિહિતઃ-સ્વામિન્ ! પશ્યાસ્ય વૃષભસ્ય માંસ-પિણ્ડૌ લમ્બમાનૌ યથા સ્થિતૌ । તતઃ ક્ષણેન પ્રહરેણ વા પતિષ્યતઃ । એવં જ્ઞાત્વા ભવતા પૃષ્ઠ-યાયિના ભાવ્યં ।
શૃગાલ આહ-પ્રિયે ! ન જ્ઞાયતે કદાચિદ્ એતયોઃ પતનં ભવિષ્યતિ વા ન વા । તત્ કિં વૃથા શ્રમાય માં નિયોજયસિ ? અત્ર-સ્થસ્ તાવજ્ જલાર્થમ્ આગતાન્ મૂષકાન્ ભક્ષયિષ્યામિ સમં ત્વયા । માર્ગો ઽયં યતસ્ તેષામ્ । અથ યદા ત્વાં મુક્ત્વાસ્ય તીક્ષ્ણવિષાણસ્ય વૃષભસ્ય પૃષ્ઠે ગમિષ્યામિ તદાગત્યાન્યઃ કશ્ચિદ્ એતત્ સ્થાનં સમાશ્રયિષ્યતિ । નૈતદ્ યુજ્યતે કર્તુમ્ । ઉક્તં ચ-
યો ધ્રુવાણિ પરિત્યજ્યાધ્રુવાણિ નિષેવતે ।
ધ્રુવાણિ તસ્ય નશ્યન્તિ અધ્રુવં નષ્ટમ્ એવ ચ

શૃગાલ્ય્ આહ-ભોઃ કાપુરુષસ્ ત્વં યત્ કિંચિત્ પ્રાપ્તં તેનાપિ સન્તોષં કરોષિ । ઉક્તં ચ-
સુપૂરા સ્યાત્ કુનદિકા સુપૂરો મૂષિકાઞ્જલિઃ ।
સુસન્તુષ્ટઃ કાપુરુષઃ સ્વલ્પકેનાપિ તુષ્યતિ

તસ્માત્ પુરુષેણ સદૈવોત્સાહવતા ભાવ્યમ્ । ઉક્તં ચ-
યત્રોત્સાહ-સમારમ્ભો યત્રાલસ્ય-વિનિગ્રહઃ ।
નય-વિક્રમ-સંયોગસ્ તત્ર શ્રીર્ અચલા ધ્રુવં

તદ્ દૈવમ્ ઇતિ સઞ્ચિન્ત્ય ત્યજેન્ નોદ્યોગમ્ આત્મનઃ ।
અનુયોગં વિના તૈલં તિલાનાં નોપજાયતે

અન્યચ્ ચ-
યઃ સ્તોકેનાપિ સન્તોષં કુરુતે મન્દધીર્ જનઃ ।
તસ્ય ભાગ્ય-વિહીનસ્ય દત્તા શ્રીર્ અપિ માર્જ્યતે

યચ્ ચ ત્વં વદસિ । એતૌ પતિષ્યતો ન વેતિ । તદ્ અપ્ય્ અયુક્તમ્ । ઉક્તં ચ-
કૃત-નિશ્ચયિનો વન્દ્યાસ્ તુઙ્ગિમા નોપભુજ્યતે ।
ચાતકઃ કો વરાકો ઽયં યસ્યેન્દ્રો વારિવાહકઃ

અપરં મૂષક-માંસસ્ય નિર્વિણ્ણાહમ્ । એતૌ ચ માંસ-પિણ્ડૌ પતન-પ્રાયૌ દૃશ્યેતે । તત્ સર્વથા નાન્યથા કર્તવ્યમ્ ઇતિ । અથાસૌ તદ્ આકર્ણ્ય મૂષક-પ્રાપ્તિ-સ્થાનં પરિત્યજ્ય તીક્ષ્ણવિષાણસ્ય પૃષ્ઠમ્ અન્વગચ્છત્ । અથ વા સાધ્વ્ ઇદમ્ ઉચ્યતે-
તાવત્ સ્યાત્ સર્વ-કૃત્યેષુ પુરુષો ઽત્ર સ્વયં પ્રભુઃ ।
સ્ત્રી-વાક્યાઙ્કુશ-વિક્ષુણ્ણો યાવન્ નો ધ્રિયતે બલાત્

અકૃત્યં મન્યતે કૃત્યં અગમ્યં મન્યતે સુગમ્ ।
અભક્ષ્યં મન્યતે ભક્ષ્યં સ્ત્રી-વાક્ય-પ્રેરિતો નરઃ

એવં સ તસ્ય પૃષ્ઠતઃ સ-ભાર્યઃ પરિભ્રમંશ્ ચિર-કાલમ્ અનયત્ । ન ચ તયોઃ પતનમ્ અભૂત્ । તતશ્ ચ નિર્વેદાત્ પઞ્ચદશે વર્ષે શૃગાલઃ સ્વભાર્યામ્ આહ-શિથિલૌ ચ સુબદ્ધૌ ચ (141) ઇત્યાદિ ।
તયોસ્ તત્-પશ્ચાદ્ અપિ પાતો ન ભવિષ્યતિ । તત્ તદ્ એવ સ્વ-સ્થાનં ગચ્છાવઃ । અતો ઽહં બ્રવીમિ-શિથિલૌ ચ સુબદ્ધૌ ચ (141) ઇતિ ।
પુરુષ આહ-યદ્ય્ એવં તદ્ ગચ્છ ભૂયો ઽપિ વર્ધમાન-પુરમ્ । તત્ર દ્વૌ વણિક્-પુત્રૌ વસતઃ । એકો ગુપ્ત-ધનઃ । દ્વિતીય ઉપભુક્ત-ધનઃ । તતસ્ તયોઃ સ્વરૂપં બુદ્ધ્વૈકસ્ય વરઃ પ્રાર્થનીયઃ । યદિ તે ધનેન પ્રયોજનમ્ અભક્ષિતેન તતસ્ ત્વામ્ અપિ ગુપ્ત-ધનં કરોમિ । અથવા દત્ત-ભોગ્યેન ધનેન તે પ્રયોજનં તદ્ ઉપભુક્ત-ધનં કરોમીતિ । એવમ્ ઉક્ત્વાદર્શનં ગતઃ ।
સોમિલકો ઽપિ વિસ્મિત-મના ભૂયો ઽપિ વર્ધમાન-પુરં ગતઃ । અથ સન્ધ્યા-સમયે શ્રાન્તઃ કથમ્ અપિ તત્-પુરં પ્રાપ્તો ગુપ્તધન-ગૃહં પૃચ્છન્ કૃચ્છ્રાલ્ લબ્ધ્વાસ્તમિત-સૂર્યે પ્રવિષ્ટઃ । અથાસૌ ભાર્યા-પુત્ર-સમેતેન ગુપ્તધનેન નિર્ભર્ત્સ્યમાનો હઠાદ્ ગૃહં પ્રવિશ્યોપવિષ્ટઃ । તતશ્ ચ ભોજન-વેલાયાં તસ્યાપિ ભક્તિ-વર્જિતં કિંચિદ્ અશનં દત્તમ્ । તતશ્ ચ ભુક્ત્વા તત્રૈવ યાવત્ સુપ્તો નિશીથે પશ્યતિ તાવત્ તાવ્ અપિ દ્વૌ પુરુષૌ પરસ્પરં મન્ત્રયતઃ । તત્રૈક આહ-ભોઃ કર્તઃ ! કિં ત્વયાસ્ય ગુપ્તધનસ્યાન્યો ઽધિકો વ્યયો નિર્મિતો યત્ સોમિલકસ્યાનેન ભોજનં દત્તમ્ । તદ્ અયુક્તં ત્વયા કૃતમ્ ।
સ આહ-ભોઃ કર્મન્ ! ન મમાત્ર દોષઃ । મયા પુરુષસ્ય લાભ-પ્રાપ્તિર્ દાતવ્યા । તત્-પરિણતિઃ પુનસ્ ત્વદ્-આયત્તેતિ । અથાસૌ યાવદ્ ઉત્તિષ્ઠતિ તાવદ્ ગુપ્તધનો વિસૂચિકયા ખિદ્યમાનો રુજાભિભૂતઃ ક્ષણં તિષ્ઠતિ । તતો દ્વિતીયેઽહ્નિ તદ્-દોષેણ કૃતોપવાસઃ સઞ્જાતઃ ।
સોમિલકો ઽપિ પ્રભાતે તદ્-ગૃહાન્ નિષ્ક્રમ્ય ઉપભુક્તધન-ગૃહં ગતઃ । તેનાપિ ચાભ્યુત્થાદિના સત્-કૃતો વિહિત-ભોજનાચ્છાદન-સંમાનસ્ તસ્યૈવ ગૃહે ભવ્ય-શય્યામ્ આરુહ્ય સુષ્વાપ । તતશ્ ચ નિશીથે યાવત્ પશ્યતિ તાવત્ તાવ્ એવ દ્વૌ પુરુષૌ મિથો મન્ત્રયતઃ । અત્ર તયોર્ એક આહ-ભોઃ કર્તઃ ! અનેન સોમિલકસ્યોપકારં કુર્વતા પ્રભૂતો વ્યયઃ કૃતઃ । તત્ કથય કથમ્ અસ્યોદ્ધારક-વિધિર્ ભવિષ્યતિ । અનેન સર્વમ્ એતદ્ વ્યવહારક-ગૃહાત્ સમાનીતમ્ ।
સ આહ-ભોઃ કર્મન્ ! મમ કૃત્યમ્ એતત્ । પરિણતિસ્ ત્વદ્-આયત્તેતિ । અથ પ્રભાત-સમયે રાજ-પુરુષો રાજ-પ્રસાદજં વિત્તમ્ આદાય સમાયાત ઉપભુક્ત-ધનાય સમર્પયામ્ આસ ।
તદ્ દૃષ્ટ્વા સોમિલકશ્ ચિન્તયામાસ । સઞ્ચય-રહિતો ઽપિ વરમ્ એષ ઉપભુક્તધનો નાસૌ કદર્યો ગુપ્તધનઃ । ઉક્તં ચ-
અગ્નિહોત્ર-ફલા વેદાઃ શીલ-વૃત્ત-ફલં શ્રુતમ્ ।
રતિ-પુત્ર-ફલા દારા દત્ત-ભુક્ત-ફલં ધનમ્

તદ્ વિધાતા માં દત્ત-ભુક્ત-ધનં કરોતુ । ન કાર્યં મે ગુપ્તધનેન । તતઃ સોમિલકો દત્તભુક્તધનઃ સંજાતઃ । અતો ઽહં બ્રવીમિ-અર્થસ્યોપાર્જનં કૃત્વા ઇતિ ।
ગૃહ-મધ્ય-નિખાતેન ધનેન ધનિનો યદિ ।
ભવામઃ કિં ન તેનૈવ ધનેન ધનિનો વયં

તદ્ ભદ્ર ! હિરણ્યકૈવં જ્ઞાત્વા ધન-વિષયે સન્તાપો ન કાર્યઃ । અથ વિદ્યમાનમ્ અપિ ધનં ભોજ્ય-બન્ધ્યતયા તદ્-અવિદ્યમાનં મન્તવ્યમ્ । ઉક્તં ચ-
ઉપાર્જિતાનામ્ અર્થાનાં ત્યાગ એવ હિ રક્ષણમ્ ।
તડાગોદર-સંસ્થાનાં પરીવાહ ઇવામ્ભસામ્

તથા ચ-
ઉપાર્જિતાનામ્ અર્થાનાં ત્યાગ એવ હિ રક્ષણમ્ ।
તડાગોદર-સંસ્થાનાં પરિવાહ ઇવામ્ભસામ્

અન્યચ્ ચ-
દાનં ભોગો નાશસ્ તિસ્રો ગતયો ભવન્તિ વિત્તસ્ય । યો ન દદાતિ ન ભુઙ્ક્તે તસ્ય તૃતીયા ગતિર્ ભવતિ

એવં જ્ઞાત્વા વિવેકિના ન સ્થિત્ય્-અર્થં વિત્તોપાર્જનં કર્તવ્યં યતો દુઃખાય તત્ । ઉક્તં ચ-
ધનાદિકેષુ વિદ્યન્તે યેઽત્ર મૂર્ખાઃ સુખાશયાઃ ।
તપ્ત-ગ્રીષ્મેણ સેવન્તે શૈત્યાર્થં તે હુતાશનમ્

સર્પાઃ પિબન્તિ પવનં ન ચ દુર્બલાસ્ તે
શુષ્કૈસ્ તૃણૈર્ વન-ગજા બલિનો ભવન્તિ ।
કન્દૈઃ ફલૈર્ મુનિ-વરા ગમયન્તિ કાલં
સન્તોષ એવ પુરુષસ્ય પરં નિધાનમ્

સન્તોષામૃત-તૃપ્તાનાં યત્ સુખં શાન્ત-ચેતસામ્ ।
કુતસ્ તદ્-ધન-લુબ્ધાનામ્ ઇતશ્ ચેતશ્ ચ ધાવતામ્

પીયૂષમ્ ઇવ સંતોષં પિબતાં નિર્વૃતિઃ પરા ।
દુઃખં નિરન્તરં પુંસામ્ અસંતોષવતાં પુનઃ

નિરોધાચ્ ચેતસો ઽક્ષાણિ નિરુદ્ધાન્ય્ અખિલાન્ય્ અપિ ।
આચ્છાદિતે રવૌ મેઘૈઃ સઞ્છન્નાઃ સ્યુર્ ગભસ્તયઃ

વાઞ્છા-વિચ્છેદનં પ્રાહુઃ સ્વાસ્થ્યં શાન્તા મહ-ર્ષયઃ ।
વાઞ્છા નિવર્તતે નાર્થૈઃ પિપાસેવાગ્નિ-સેવનૈઃ

અનિન્દ્યમ્ અપિ નિન્દન્તિ સ્તુવન્ત્ય્ અસ્તુત્યમ્ ઉચ્ચકૈઃ ।
સ્વાપતેય-કૃતે મર્ત્યાઃ કિં કિં નામ ન કુર્વતે

ધર્માર્થં યસ્ય વિત્તેહા તસ્યાપિ ન શુભાવહા ।
પ્રક્ષાલનાદ્દ્ હિ પઙ્કસ્ય દૂરાદ્ અસ્પર્શનં વરમ્

દાનેન તુલ્યો નિધિર્ અસ્તિ નાન્યો
લોભાચ્ ચ નાન્યો ઽસ્તિ પરઃ પૃથિવ્યામ્ ।
વિભૂષણં શીલ-સમં ન ચાન્યત્
સન્તોષ-તુલ્યં ધનમ્ અસ્તિ નાન્યત્

દારિદ્ર્યસ્ય પરા મૂર્તિર્ યન્ માન-દ્રવિણાલ્પતા ।
જરદ્-ગવ-ધનઃ શર્વસ્ તથાપિ પરમેશ્વરઃ

એવં જ્ઞાત્વા ભદ્ર ત્વયા સન્તોષઃ કાર્ય ઇતિ । મન્થરકવચનમ્ આકર્ણ્ય વાયસ આહ-ભદ્ર મન્થરકો યદ્ એવં વદતિ તત્ ત્વયા ચિત્તે કર્તવ્યમ્ । અથવા સાધ્વ્ ઇદમ્ ઉચ્યતે-
સુલભાઃ પુરુષા રાજન્ સતતં પ્રિય-વાદિનઃ ।
અપ્રિયસ્ય ચ પથ્યસ્ય વક્તા શ્રોતા ચ દુર્લભઃ

અપ્રિયાણ્ય્ અપિ પથ્યાનિ યે વદન્તિ નૃણામ્ ઇહ ।
ત એવ સુહૃદઃ પ્રોક્તા અન્યે સ્યુર્ નામ-ધારકાઃ

અથૈવં જલ્પતાં તેષાં ચિત્રાઙ્ગો નામ હરિણો લુબ્ધક-ત્રાસિતસ્ તસ્મિન્ન્ એવ સરસિ પ્રવિષ્ટઃ । અથાયાન્તં સ-સમ્ભ્રમમ્ અવલોક્ય લઘુપતનકો વૃક્ષમ્ આરૂઢઃ । હિરણ્યકઃ શરસ્તમ્બં પ્રવિષ્ટઃ । મન્થરકઃ સલિલાશયમ્ આસ્થિતઃ । અથ લઘુપતનકો મૃગં સમ્યક્ પરિજ્ઞાય મન્થરકમ્ ઉવાચ-એહ્ય્ એહિ સખે મન્થરક ! મૃગો ઽયં તૃષાર્તો ઽત્ર સમાયાતઃ સરસિ પ્રવિષ્ટઃ । તસ્ય શબ્દો ઽયં ન માનુષ-સમ્ભવ ઇતિ ।
તચ્ છ્રુત્વા મન્થરકો દેશ-કાલોચિતમ્ આહ-ભો લઘુપતનક ! યથાયં મૃગો દૃશ્યતે પ્રભૂતમ્ ઉચ્છ્વાસમ્ ઉદ્વહન્ન્ ઉદ્ભ્રાન્ત-દૃષ્ટ્યા પૃષ્ઠતો ઽવલોકયતિ તન્ ન તૃષાર્ત એષ નૂનં લુબ્ધક-ત્રાસિતઃ । તજ્ જ્ઞાયતામ્ અસ્ય પૃષ્ઠે લુબ્ધકા આગચ્છન્તિ ન વેતિ । ઉક્તં ચ-
ભય-ત્રસ્તો નરઃ શ્વાસં પ્રભૂતં કુરુતે મુહુઃ ।
દિશો ઽવલોકયત્ય્ એવ ન સ્વાસ્થ્યં વ્રજતિ ક્વચિત્

તચ્ છ્રુત્વા ચિત્રાઙ્ગ આહ-ભો મન્થરક ! જ્ઞાતં ત્વયા સમ્યઙ્ મે ત્રાસ-કારણમ્ । અહં લુબ્ધક-શર-પ્રહારાદ્ ઉદ્ધારિતઃ કૃચ્છ્રેણાત્ર સમાયાતઃ । મમ યૂથં તૈર્ લુબ્ધકૈર્ વ્યાપાદિતં ભવિષ્યતિ । તચ્ છરણાગતસ્ય મે દર્શય કિંચિદ્ અગમ્યં સ્થાનં લુબ્ધકાનામ્ ।
તદ્ આકર્ણ્ય મન્થરક આહ-ભોશ્ ચિત્રાઙ્ગ ! શ્રૂયતાં નીતિ-શાસ્ત્રમ્ ।
દ્વાવ્ ઉપાયાવ્ ઇહ પ્રોક્તૌ વિમુક્તૌ શત્રુ-દર્શને ।
હસ્તયોશ્ ચાલનાદ્ એકો દ્વિતીયઃ પાદ-વેગ-જઃ

તદ્ ગમ્યતાં શીઘ્રં ઘનં વનં યાવદ્ અદ્યાપિ નાગચ્છન્તિ તે દુરાત્માનો લુબ્ધકાઃ ।
અત્રાન્તરે લઘુપતનકઃ સત્વરમ્ અભ્યુપેત્યોવાચ-ભો મન્થરક ! ગતાસ્ તે લુબ્ધકાઃ સ્વ-ગૃહોન્મુખાઃ પ્રચુર-માંસ-પિણ્ડ-ધારિણઃ । તચ્ ચિત્રાઙ્ગ ! ત્વં વિશ્રબ્ધો જલાદ્ બહિર્ ભવ ।
તતસ્ તે ચત્વારો ઽપિ મિત્ર-ભાવમ્ આશ્રિતાસ્ તસ્મિન્ સરસિ મધ્યાહ્ન-સમયે વૃક્ષ-ચ્છાયાધસ્તાત્ સુભાષિત-ગોષ્ઠી-સુખમ્ અનુભવન્તઃ સુખેન કાલં નયન્તિ । અથવા યુક્તમ્ એતદ્ ઉચ્યતે-
સુભાષિત-રસાસ્વાદ-બદ્ધ-રોમાઞ્ચ-કઞ્ચુકં ।
વિનાપિ સંગમં સ્ત્રીણાં કવીનાં સુખમ્ એધતે

સુભાષિત-મય-દ્રવ્ય-સઙ્ગ્રહં ન કરોતિ યઃ ।
સ તુ પ્રસ્તાવ-યજ્ઞેષુ કાં પ્રદાસ્યતિ દક્ષિણામ્

તથા ચ-
સકૃદ્ ઉક્તં ન ગૃહ્ણાતિ સ્વયં વા ન કરોતિ યઃ ।
યસ્ય સંપુટિકા નાસ્તિ કુતસ્ તસ્ય સુભાષિતમ્

અથૈકસ્મિન્ન્ અહનિ ગોષ્ઠી-સમયે મૃગો નાયાતઃ । અથ તે વ્યાકુલીભૂતાઃ પરસ્પરં જલ્પિતુમ્ આરબ્ધાઃ । અહો કિમ્ અદ્ય સુહૃન્ ન સમાયાતઃ । કિં સિંહાદિભિઃ ક્વચિદ્ વ્યાપાદિત ઉત લુબ્ધકૈર્ અથ વાનલે પ્રપતિતો ગર્તા-વિષમે વા નવ-તૃણ-લૌલ્યાદ્ ઇતિ । અથવા સાધ્વ્ ઇદમ્ ઉચ્યતે-
સ્વ-ગૃહોદ્યાન-ગતેઽપિ સ્નિગ્ધૈઃ પાપં વિશઙ્ક્યતે મોહાત્ ।
કિમ્ ઉ દૃષ્ટ-બહ્વ્-અપાય-પ્રતિભય-કાન્તાર-મધ્ય-સ્થે

અથ મન્થરકો વાયસમ્ આહ-ભો લઘુપતનકાહં હિરણ્યકશ્ ચ તાવદ્ દ્વાવ્ અપ્ય્ અશક્તૌ તસ્યાન્વેષણં કર્તું મન્દગતિત્વાત્ । તદ્ ગત્વા ત્વમ્ અરણ્યં શોધય યદિ કુત્રચિત્ તં જીવન્તં પશ્યસીતિ ।
તદ્ આકર્ણ્ય લઘુપતનકો નાતિદૂરે યાવદ્ ગચ્છતિ તાવત્ પલ્વલ-તીરે ચિત્રાઙ્ગઃ કૂટ-પાશ-નિયન્ત્રિતસ્ તિષ્ઠતિ । તં દૃષ્ટ્વા શોક-વ્યાકુલિત-મનાસ્ તમ્ અવોચત્ । ભદ્ર કિમ્ ઇદમ્ ? ચિત્રાઙ્ગો ઽપિ વાયસમ્ અવલોક્ય વિશેષેણ દુઃખિત-મના બભૂવ । અથવા યુક્તમ્ એતત્-
અપિ મન્દત્વમ્ આપન્નો નષ્ટો વાપીષ્ટ-દર્શનાત્ ।
પ્રાયેણ પ્રાણિનાં ભૂયો દુઃખાવેગો ઽધિકો ભવેત્

તતશ્ ચ વાષ્પાવસાને ચિત્રાઙ્ગો લઘુપતનકમ્ આહ-ભો મિત્ર સંજાતો ઽયં તાવન્ મમ મૃત્યુઃ । તદ્ યુક્તં સમ્પન્નં યદ્ ભવતા સહ મે દર્શનં સઞ્જાતમ્ । ઉક્તં ચ-
પ્રાણાત્યયે સમુત્પન્ને યદિ સ્યાન્ મિત્ર-દર્શનં ।
તદ્ દ્વાભ્યાં સુખ-દં પશ્ચાજ્ જીવતો ઽપિ મૃતસ્ય ચ

તત્ ક્ષન્તવ્યં યન્ મયા પ્રણયાત્ સુભાષિત-ગોષ્ઠીષ્વ્ અભિહિતં । તથા હિરણ્યક-મન્થરકૌ મમ વાક્યાદ્ વાચ્યૌ ।
અજ્ઞાનાજ્ જ્ઞાનતો વાપિ દુરુક્તં યદ્ ઉદાહૃતમ્ ।
મયા તત્ ક્ષમ્યતામ્ અદ્ય દ્વાભ્યામ્ અપિ પ્રસાદતઃ

તચ્ છ્રુત્વા લઘુપતનક આહ-ભદ્ર ન ભેતવ્યમ્ અસ્મદ્-વિધૈર્ મિત્રૈર્ વિદ્યમાનૈઃ । યાવદ્ અહં દ્રુતતરં હિરણ્યકં ગૃહીત્વાગચ્છામિ । અપરં યે સત્-પુરુષા ભવન્તિ તે વ્યસને ન વ્યાકુલત્વમ્ ઉપયાન્તિ । ઉક્તં ચ-
સમ્પદિ યસ્ય ન હર્ષો વિપદિ વિષાદો રણે ન ભીરુત્વં । તં ભુવન-ત્રય-તિલકં જનયતિ જનની સુતં વિરલં

એવમ્ ઉક્ત્વા લઘુપતનકશ્ ચિત્રાઙ્ગમ્ આશ્વાસ્ય યત્ર હિરણ્યક-મન્થરકૌ તિષ્ઠતસ્ તત્ર ગત્વા સર્વં ચિત્રાઙ્ગ-પાશ-પતનં કથિતવાન્ । હિરણ્યકં ચ ચિત્રાઙ્ગ-પાશ-મોક્ષણં પ્રતિ કૃત-નિશ્ચયં પૃષ્ઠમ્ આરોપ્ય ભૂયો ઽપિ સત્વરં ચિત્રાઙ્ગ-સમીપે ગતઃ । સો ઽપિ મૂષકમ્ અવલોક્ય કિંચિજ્ જીવિતાશયા સંશ્લિષ્ટ આહ-
આપન્-નાશાય વિબુધૈઃ કર્તવ્યાઃ સુહૃદો ઽમલાઃ ।
ન તરત્ય્ આપદં કશ્ચિદ્ યો ઽત્ર મિત્ર-વિવર્જિતઃ

હિરણ્યક આહ-ભદ્ર ત્વં તાવન્ નીતિ-શાસ્ત્ર-જ્ઞો દક્ષ ઇતિ । તત્ કથમ્ અત્ર કૂટ-પાશે પતિતઃ ?
સ આહ-ભો ન કાલો ઽયં વિવાદસ્ય । તન્ ન યાવત્ સ પાપાત્મા લુબ્ધકઃ સમભ્યેતિ તાવદ્ દ્રુતતરં કર્તયેમં મત્-પાદ-પાશં ।
તદ્ આકર્ણ્ય વિહસ્યાહ હિરણ્યકઃ-કિં મય્ય્ અપિ સમાયાતે લુબ્ધકાદ્ બિભેષિ તતઃ શાસ્ત્રં પ્રતિ મહતી મે વિરક્તિઃ સમ્પન્ના યદ્ ભવદ્-વિધા અપિ નીતિ-શાસ્ત્ર-વિદ એતામ્ અવસ્થાં પ્રાપ્નુવન્તિ । તેન ત્વાં પૃચ્છામિ ।
સ આહ-ભદ્ર કર્મણા બુદ્ધિર્ અપિ હન્યતે । ઉક્તં ચ-
કૃતાન્ત-પાશ-બદ્ધાનાં દૈવોપહત-ચેતસાં ।
બુદ્ધયઃ કુબ્જ-ગામિન્યો ભવન્તિ મહતામ્ અપિ

વિધાત્રા રચિતા યા સા લલાટેઽક્ષર-માલિકા ।
ન તાં માર્જયિતું શક્તાઃ સ્વ-શક્ત્યાપ્ય્ અતિપણ્ડિતાઃ

એવં તયોઃ પ્રવદતોઃ સુહૃદ્-વ્યસન-સન્તપ્ત-હૃદયો મન્થરકઃ શનૈઃ શનૈસ્ તં પ્રદેશમ્ આજગામ । તં દૃષ્ટ્વા લઘુપતનકો હિરણ્યકમ્ આહ-અહો ન શોભનમ્ આપતિતમ્ ।
હિરણ્યક આહ-કિં સ લુબ્ધકઃ સમાયાતિ ?
સ આહ-આસ્તાં તાવલ્ લુબ્ધક-વાર્તા । એષ મન્થરકઃ સમાગચ્છતિ । તદ્ અનીતિર્ અનુષ્ઠિતાનેન યતો વયમ્ અપ્ય્ અસ્ય કારણાન્ નૂનં વ્યાપાદનં યાસ્યામો યદિ સ પાપાત્મા લુબ્ધકઃ સમાગમિષ્યતિ । તદ્ અહં તાવત્ ખમ્ ઉત્પતિષ્યામિ । ત્વં પુનર્ બિલં પ્રવિષ્યાત્માનં રક્ષયિષ્યસિ । ચિત્રાઙ્ગો ઽપિ વેગેન દિગ્-અન્તરં યાસ્યતિ । એષ પુનર્ જલચરઃ સ્થલે કથં ભવિષ્યતીતિ વ્યાકુલો ઽસ્મિ । અત્રાન્તરે પ્રાપ્તો ઽયં મન્થરકઃ ।
હિરણ્યક આહ-ભદ્ર, ન યુક્તમ્ અનુષ્ઠિતં ભવતા યદ્ અત્ર સમાયાતઃ । તદ્ ભૂયો ઽપિ દ્રુતતરં ગમ્યતાં યાવદ્ અસૌ લુબ્ધકો ન સમાયાતિ ।
મન્થરક આહ-ભદ્ર, કિં કરોમિ ? ન શક્નોમિ તત્ર-સ્થો મિત્ર-વ્યસનાગ્નિ-દાઘં સોઢુમ્ । તેનાહમ્ અત્રાગતઃ । અથવા સાધ્વ્ ઇદમ્ ઉચ્યતે-
દયિત-જન-વિપ્રયોગો વિત્ત-વિયોગશ્ ચ સહ્યાઃ સ્યુઃ ।
યદિ સુમહૌષધ-કલ્પો વયસ્ય-જન-સંગમો ન સ્યાત્

વરં પ્રાણ-પરિત્યાગો ન વિયોગો ભવાદૃશૈઃ ।
પ્રાણા જન્માન્તરે ભૂયો ન ભવન્તિ ભવદ્-વિધાઃ

એવં તસ્ય પ્રવદત આકર્ણ-પૂરિત-શરાસનો લુબ્ધકો ઽપ્ય્ ઉપાગતઃ । તં દૃષ્ટ્વા મૂષકેણ તસ્ય સ્નાયુ-પાશસ્ તત્-ક્ષણાત્ ખણ્ડિતઃ । અત્રાન્તરે ચિત્રાઙ્ગઃ સત્વરં પૃષ્ઠમ્ અવલોકયન્ પ્રધાવિતઃ । લઘુપતનકો વૃક્ષમ્ આરૂઢઃ । હિરણ્યકશ્ ચ સમીપ-વર્તિ બિલં પ્રવિષ્ટઃ । અથાસૌ લુબ્ધકો મૃગ-ગમનાદ્ વિષણ્ણ-વદનો વ્યર્થ-શ્રમસ્ તં મન્થરકં મન્દં મન્દં સ્થલ-મધ્યે ગચ્છન્તં દૃષ્ટવાન્ । અચિન્તયચ્ ચ-યદ્ય્ અપિ કુરઙ્ગો ધાત્રાપહૃતસ્ તથાપ્ય્ અયં કૂર્મ આહારાર્થં સમ્પાદિતઃ । તદ્ અદ્યાસ્યામિષેણ મે કુટુમ્બસ્યાહાર-નિર્વૃત્તિર્ ભવિષ્યતિ ।
એવં વિચિન્ત્ય તં દર્ભૈઃ સઞ્છાદ્ય ધનુષુ સમારોપ્ય સ્કન્ધે કૃત્વા ગૃહં પ્રતિ પ્રસ્થિતઃ । અત્રાન્તરે તં નીયમાનમ્ અવલોક્ય હિરણ્યકો દુઃખાકુલઃ પર્યદેવયત્-કષ્ટં ભોઃ કષ્ટમ્ આપતિતમ્ ।
એકસ્ય દુઃખસ્ય ન યાવદ્ અન્તં
ગચ્છામ્ય્ અહં પારમ્ ઇવાર્ણવસ્ય ।
તાવદ્ દ્વિતીયં સમુપસ્થિતં મે છિદ્રેષ્વ્ અનર્થા બહુલી-ભવન્તિ

તાવદ્ અસ્ખલિતં યાવત્ સુખં યાતિ સમે પથિ ।
સ્ખલિતે ચ સમુત્પન્ને વિષમે ચ પદે પદે

યન્ નમ્રં સરલં ચાપિ યચ્ ચાપત્સુ ન સીદતિ ।
ધનુર્ મિત્રં કલત્રં ચ દુર્લભં શુદ્ધ-વંશજમ્

ન માતરિ ન દારેષુ ન સોદર્યે ન ચાત્મજે ।
વિશ્રમ્ભસ્ તાદૃશઃ પુંસાં યાદૃઙ્ મિત્રે નિરન્તરે

યદિ તાવત્ કૃતાન્તેન મે ધન-નાશો વિહિતસ્ તન્-માર્ગ-શ્રાન્તસ્ય મે વિશ્રામ-ભૂતં મિત્રં કસ્માદ્ અપહૃતં । અપરમ્ અપિ મિત્રં પરં મન્થરક-સમં ન સ્યાત્ । ઉક્તં ચ-
અસમ્પત્તૌ પરો લાભો ગુહ્યસ્ય કથનં તથા ।
આપદ્-વિમોક્ષણં ચૈવ મિત્રસ્યૈતત્ ફલ-ત્રયમ્

તદ્ અસ્ય પશ્ચાન્ નાન્યઃ સુહૃન્ મે । તત્ કિં મમોપર્ય્ અનવરતં વ્યસન-શરૈર્ વર્ષતિ હન્ત વિધિઃ । યત આદૌ તાવદ્ વિત્ત-નાશસ્ તતઃ પરિવાર-ભ્રંશસ્ તતો દેશ-ત્યાગસ્ તતો મિત્ર-વિયોગ ઇતિ । અથવા સ્વરૂપમ્ એતત્ સર્વેષામ્ એવ જન્તૂનાં જીવિત-ધર્મસ્ય । ઉક્તં ચ-
કાયઃ સંનિહિતાપાયઃ સમ્પદઃ પદમ્ આપદામ્ ।
સમાગમાઃ સાપગમાઃ સર્વમ્ ઉત્પાદિ ભઙ્ગુરમ્

તથા ચ-
ક્ષતે પ્રહારા નિપતન્ત્ય્ અભીક્ષ્ણં
ધન-ક્ષયે વર્ધતિ જાઠરાગ્નિઃ ।
આપત્સુ વૈરાણિ સમુદ્ભવન્તિ
ચ્છિદ્રેષ્વ્ અનર્થા બહુલી-ભવન્તિ

અહો સાધૂક્તં કેનાપિ ।
પ્રાપ્તે ભયે પરિત્રાણં પ્રીતિ-વિશ્રમ્ભ-ભાજનં ।
કેન રત્નમ્ ઇદં સૃષ્ટં મિત્રમ્ ઇત્ય્ અક્ષર-દ્વયં

અત્રાન્તરે આક્રન્દ-પરૌ ચિત્રાઙ્ગ-લઘુપતનકૌ તત્રૈવ સમાયાતૌ । અથ હિરણ્યક આહ-અહો કિં વૃથા-પ્રલપિતેન । તદ્ યાવદ્ એષ મન્થરકો દૃષ્ટિ-ગોચરાન્ ન નીયતે તાવદ્ અસ્ય મોક્ષોપાયશ્ ચિન્ત્યતામ્ ઇતિ । ઉક્તં ચ-
વ્યસનં પ્રાપ્ય યો મોહાત્ કેવલં પરિદેવયેત્ ।
ક્રન્દનં વર્ધયત્ય્ એવ તસ્યાન્તં નાધિગચ્છતિ

કેવલં વ્યસનસ્યોક્તં ભેષજં નય-પણ્ડિતૈઃ ।
તસ્યોચ્છેદ-સમારમ્ભો વિષાદ-પરિવર્જનં

અન્યચ્ ચ-
અતીત-લાભસ્ય સુરક્ષણાર્થં
ભવિષ્ય-લાભસ્ય ચ સઙ્ગમાર્થમ્ ।
આપત્-પ્રપન્નસ્ય ચ મોક્ષણાર્થં
યન્ મન્ત્ર્યતેઽસૌ પરમો હિ મન્ત્રઃ

તચ્ છ્રુત્વા વાયસ આહ-ભો યદ્ય્ એવં તત્ ક્રિયતાં મદ્-વચઃ । એષ ચિત્રાઙ્ગો ઽસ્ય માર્ગે ગત્વા કિંચિત્ પલ્વલમ્ આસાદ્ય તસ્ય તીરે નિશ્ચેતનો ભૂત્વા પતતુ । અહમ્ અપ્ય્ અસ્ય શિરસિ સમારુહ્ય મન્દૈશ્ ચઞ્ચુ-પ્રહારૈઃ શિર ઉલ્લેખિષ્યામિ યેનાસૌ લુબ્ધકો ઽમું મૃતં મત્વા મમ ચઞ્ચુ-પ્રહાર-પ્રત્યયેન મન્થરકં ભૂમૌ ક્ષિપ્ત્વા મૃગાર્થે ધાવતિ । અત્રાન્તરે ત્વયા દર્ભ-મય-બન્ધન-વેષ્ટનાનિ ખણ્ડનીયાનિ યેનાસૌ મન્થરકો દ્રુતતરં પલ્વલં પ્રવિશતિ ।
ચિત્રાઙ્ગઃ પ્રાહ-ભો ભદ્રો ઽયં દૃષ્ટો મન્ત્રસ્ ત્વયા । નૂનં મન્થરકો મુક્તો મન્તવ્યઃ । ઉક્તં ચ-
સિદ્ધિં વા યદિ વાસિદ્ધિં ચિત્તોત્સાહો નિવેદયેત્ ।
પ્રથમં સર્વ-જન્તૂનાં પ્રાજ્ઞો વેત્તિ ન ચેતરઃ

તત્ તદ્ એવં ક્રિયતામ્ । તથાનુષ્ઠિતે સ લુબ્ધકસ્ તથૈવ માર્ગાસન્ન-પલ્વલ-તીરસ્થં ચિત્રાઙ્ગં વાયસ-સનાથમ્ અદ્રાક્ષીત્ । તં દૃષ્ટ્વા હર્ષિત-મના વ્યચિન્તયત્ । નૂનં પાશ-વેદનયા વરાકો ઽયં મૃગો ગત્વાયુઃ-શેષ-જીવિતઃ પાશં ત્રોટયિત્વા કથમ્ અપ્ય્ એતદ્ વનાન્તરં પ્રવિષ્ટો યાવન્ મૃતઃ । તદ્ વશ્યો ઽયં મે કચ્છપઃ સુયન્ત્રિતત્વાત્ । તદ્ એનમ્ અપિ તાવદ્ ગૃહ્ણામીત્ય્ અવર્ધાય કચ્છપં ભૂ-તલે પ્રક્ષિપ્ય મૃગમ્ ઉપાદ્રવત્ ।
અત્રાન્તરે હિરણ્યકેન વજ્રોપમ-દંષ્ટ્રા-પ્રહારેણ તદ્ દર્ભ-વેષ્ટનં તત્-ક્ષણાત્ ખણ્ડશઃ કૃતં । મન્થરકો ઽપિ તૃણ-મધ્યાન્ નિષ્ક્રમ્ય પલ્વલં પ્રવિષ્ટઃ । ચિત્રાઙ્ગો ઽપ્ય્ અપ્રાપ્તસ્યાપિ તસ્યોત્થાય વાયસેન સહ દ્રુતં પ્રનષ્ટઃ । અત્રાન્તરે વિલક્ષો વિષાદ-પરો નિવૃત્તો લુબ્ધકો યાવત્ પશ્યતિ તાવત્ કચ્છપો ઽપિ ગતઃ । તતશ્ ચ તત્રોપવિશ્યેમં શ્લોકમ્ અપઠત્-
પ્રાપ્તો બન્ધનમ્ અપ્ય્ અયં ગુરુ-મૃગસ્ તાવત્ ત્વયા મે હૃતઃ
સમ્પ્રાપ્તઃ કમઠઃ સ ચાપિ નિયતં નષ્ટસ્ તવાદેશતઃ ।
ક્ષુત્-ક્ષામો ઽત્ર વને ભ્રમામિ શિશુકૈસ્ ત્યક્તઃ સમં ભાર્યયા
યચ્ ચાન્યન્ ન કૃતં કૃતાન્ત કુરુતે તચ્ ચાપિ સહ્યં મયા

એવં બહુ-વિધં વિલપ્ય સ્વ-ગૃહં ગતઃ । અથ તસ્મિન્ દૂરી-ભૂતે સર્વેઽપિ તે કાક-કૂર્મ-મૃગાખવઃ પરમાનન્દ-ભાજો મિલિત્વા પરસ્પરમ્ આલિઙ્ગ્ય પુનર્ જાતાન્ ઇવાત્મનો મન્યમાનસ્ તદ્ એવ સરઃ પ્રાપ્ય મહા-સુખેન સુભાષિત-ગોષ્ઠી-વિનોદં કુર્વન્તઃ કાલં નયન્તિ સ્મ । એવં જ્ઞાત્વા વિવેકિના મિત્ર-સઙ્ગ્રહઃ કાર્યઃ । તથા મિત્રેણ સહાવ્યાજેન વર્તિતવ્યમ્ । ઉક્તં ચ-
યો મિત્રાણિ કરોત્ય્ અત્ર ન કૌટિલ્યેન વર્તતે ।
તૈઃ સમં ન પરાભૂતિં સમ્પ્રાપ્નોતિ કથઞ્ચન