પઞ્ચતન્ત્ર · અધ્યાય 4

એવં મત્ત-કરિ-કર્ણ-ચઞ્ચલાં રાજ્ય-લક્ષ્મીમ્ અવાપ્ય ન્યાયૈક-નિષ્ઠો ભૂત્વોપભુઙ્ક્ષ્વ ।
ઇતિ શ્રી-વિષ્ણુ-શર્મ-વિરચિતે પઞ્ચતન્ત્રે કાકોલૂકીયં નામ
તૃતીયં તન્ત્રં સમાપ્તમ્
॥3॥
ચતુર્થ-તન્ત્રમ્
અથ લબ્ધ-પ્રણાશમ્
અથેદમ્ આરભતે લબ્ધ-પ્રણાશં નામ ચતુર્થં તન્ત્રમ્ । યસ્યાયમ્ આદિમઃ શ્લોકઃ-
સમુત્પન્નેષુ કાર્યેષુ બુદ્ધિર્ યસ્ય ન હીયતે ।
સ એવ દુર્ગં તરતિ જલસ્થો વાનરો યથા

તદ્ યથાનુશ્રૂયતે-
પ્રસ્તાવના-કથા
વાનર-મકર-વૃત્તાન્તઃ
અસ્તિ કસ્મિંશ્ચિત્ સમુદ્રોપકણ્ઠે મહાન્ જમ્બૂ-પાદપઃ સદા-ફલઃ । તત્ર ચ રક્તમુખો નામ વાનરઃ પ્રતિવસતિ સ્મ । તત્ર ચ તસ્ય તરોર્ અધઃ કદાચિત્ કરાલમુખો નામ મકરઃ સમુદ્ર-સલિલાન્ નિષ્ક્રમ્ય સુકોમલ-બાલુકા-સનાથે તીરોપાન્તે ન્યવિશત । તતશ્ ચ રક્તમુખેન સ પ્રોક્તઃ-ભોઃ ! ભવાન્ સમભ્યાગતો ઽતિથિઃ । તદ્ ભક્ષયતુ મયા દત્તાન્ય્ અમૃત-તુલ્યાનિ જમ્બૂ-ફલાનિ । ઉક્તં ચ-
પ્રિયો વા યદિ વા દ્વેષ્યો મૂર્ખો વા યદિ પણ્ડિતઃ ।
વૈશ્વદેવાન્તમ્ આપન્નઃ સો ઽતિથિઃ સ્વર્ગ-સઙ્ક્રમઃ

ન પૃચ્છેચ્ ચરણં ગોત્રં ન ચ વિદ્યાં કુલં ન ચ ।
અતિથિં વૈશ્વદેવાન્તે શ્રાદ્ધે ચ મનુર્ અબ્રવીત્

દૂર-માર્ગ-શ્રમ-શ્રાન્તં વૈશ્વદેવાન્તમ્ આગતમ્ ।
અતિથિં પૂજયેદ્ યસ્ તુ સ યાતિ પરમાં ગતિમ્

અપૂજિતો ઽતિથિર્ યસ્ય ગૃહાદ્ યાતિ વિનિઃશ્વસન્ ।
ગચ્છન્તિ પિતરસ્ તસ્ય વિમુખાઃ સહ દૈવતૈઃ

એવમ્ ઉક્ત્વા તસ્મૈ જમ્બૂ-ફલાનિ દદૌ । સો ઽપિ તાનિ ભક્ષયિત્વા તેન સહ ચિરં ગોષ્ઠી-સુખમ્ અનુભૂય ભૂયો ઽપિ સ્વ-ભવનમ્ અગાત્ । એવં નિત્યમ્ એવ તૌ વાનર-મકરૌ જમ્બૂ-ચ્છાયા-સ્થિતૌ વિવિધ-શાસ્ત્ર-ગોષ્ઠ્યા કાલં નયન્તૌ સુખેન તિષ્ઠતઃ । સો ઽપિ મકરો ભક્ષિત-શેષાણિ જમ્બૂ-ફલાનિ ગૃહં ગત્વા સ્વ-પત્ન્યૈ પ્રયચ્છતિ । અથાન્યતમે દિવસે તયા સ પૃષ્ટઃ-નાથ ! ક્વૈવંવિધાન્ય્ અમૃત-ફલાનિ પ્રાપ્નોષિ ?
સ આહ-ભદ્રે ! મમાસ્તિ પરમ-સુહૃદ્ રક્તમુખો નામ વાનરઃ । સ પ્રીતિ-પૂર્વકમ્ ઇમાનિ ફલાનિ પ્રયચ્છતિ ।
અથ તયાભિહિતમ્-યઃ સર્વદૈવામૃત-પ્રાયાણીદૃશાનિ ફલાનિ ભક્ષયતિ, તસ્ય હૃદયમ્ અમૃત-મયં ભવિષ્યતિ । તદ્ યદિ ભાર્યયા તે પ્રયોજનં, તતસ્ તસ્ય હૃદયં મહ્યં પ્રયચ્છ । યેન તદ્ ભક્ષયિત્વા જરા-મરણ-રહિતા ત્વયા સહ ભોગાન્ ભુનજ્મિ ।
સ આહ-ભદ્રે ! મા મૈવં વદ । યતઃ સ પ્રતિપન્નો ઽસ્માકં ભ્રાતા । અપરં ફલ-દાતા । તતો વ્યાપાદયિતું ન શક્યતે । તત્ ત્યજૈનં મિથાગ્રહણમ્ । ઉક્તં ચ-
એકં પ્રસૂયતે માતા દ્વિતીયં વાક્ પ્રસૂયતે ।
વાગ્-જાતમ્ અધિકં પ્રોચુઃ સોદર્યાદ્ અપિ બાન્ધવાત્

અથ મકર્ય્ આહ-ત્વયા કદાચિદ્ અપિ મમ વચનં નાન્યથા કૃતમ્ । તન્ નૂનં સા વાનરી ભવિષ્યતિ, યતસ્ તસ્યા અનુરાગતઃ સકલમ્ અપિ દિનં તત્ર ગમયસિ । તત્ ત્વં જ્ઞાતો મયા સમ્યક્ । યતઃ-
સાહ્લાદં વચનં પ્રયચ્છતિ ન મે નો વાઞ્છિતં કિઞ્ચન
પ્રાયઃ પ્રોચ્છ્વસિષિ દ્રુતં હુતવહ-જ્વાલા સમં રાત્રિષુ ।
કણ્ઠાશ્લેષ-પરિગ્રહે શિથિલતા યન્ નાદરાચ્ ચુમ્બસે
તત્ તે ધૂર્ત હૃદિ સ્થિતા પ્રિયતમા કાચિન્ મમેવાપરા

સો ઽપિ પત્ન્યાઃ પાદોપસઙ્ગ્રહં કૃત્વાઙ્કોપરિ નિધાય તસ્યાઃ કોપ-કોટિમ્ આપન્નાયાઃ સુદીનમ્ ઉવાચ-
મયિ તે પાદ-પતિતે કિઙ્કરત્વમ્ ઉપાગતે ।
ત્વં પ્રાણ-વલ્લભે કસ્માત્ કોપને કોપમ્ એષ્યસિ

સાપિ તદ્-વચનમ્ આકર્ણ્યાશ્રુ-પ્લુત-મુખી તમ્ ઉવાચ-
સાર્ધં મનોરથ-શતૈસ્ તવ ધૂર્ત કાન્તા
સૈવ સ્થિતા મનસિ કૃત્રિમ-ભાવ-રમ્યા ।
અસ્માકમ્ અસ્તિ ન કથઞ્ચિદ્ ઇહાવકાશં
તસ્માત્ કૃતં ચરણ-પાત-વિડમ્બનાભિઃ

અપરં સા યદિ તવ વલ્લભા ન ભવતિ, તત્ કિં મયા ભણિતો ઽપિ તાં ન વ્યાપાદયસિ । અથ યદિ સ વાનરસ્ તત્ કસ્ તેન સહ તવ સ્નેહઃ ? તત્ કિં બહુના ? યદિ તસ્ય હૃદયં ન ભક્ષયામિ, તન્ મયા પ્રાયોપવેશનં કૃતં વિદ્ધિ ।
એવં તસ્યાસ્ તન્ નિશ્ચયં જ્ઞાત્વા ચિન્તા-વ્યાકુલિત-હૃદયઃ સ પ્રોવાચ-અથવા સાધ્વ્ ઇદમ્ ઉચ્યતે-
વજ્ર-લેપસ્ય મૂર્ખસ્ય નારીણાં કર્કટસ્ય ચ ।
એકો ગ્રહસ્ તુ મીનાનાં નીલી-મદ્ય-પયોસ્ તથા

તત્ કિં કરોમિ ? કથં સ મે વધ્યો ભવતિ । ઇતિ વિચિન્ત્ય વાનર-પાર્શ્વમ્ અગમત્ । વાનરો ઽપિ ચિરાદ્ આયાન્તં તં સોદ્વેગમ્ અવલોક્ય પ્રોવાચ-ભો મિત્ર ! કિમ્ અદ્ય ચિર-વેલાયાં સમાયાતો ઽસિ ? કસ્માત્ સાહ્લાદં નાલપસિ ? ન સુભાષિતાનિ પઠસિ ।
સ આહ-મિત્ર ! અહં તવ ભ્રાતૃ-જાયયા નિષ્ઠુરતરૈર્ વાક્યૈર્ અભિહિતઃ-ભોઃ કૃતઘ્ન ! મા મે ત્વં સ્વમુખં દર્શય, યતસ્ ત્વં પ્રતિદિનં મિત્રમ્ ઉપજીવસિ । ન ચ તસ્ય પુનઃ પ્રત્યુપકારં ગૃહ-દર્શન-માત્રેણાપિ કરોષિ । તત્ તે પ્રાયશ્ચિત્તમ્ અપિ નાસ્તિ । ઉક્તં ચ-
બ્રહ્મઘ્ને ચ સુરાપે ચ ચૌરે ભગ્ન-વ્રતે શઠે ।
નિષ્કૃતિર્ વિહિતા સદ્ભિઃ કૃતઘ્ને નાસ્તિ નિષ્કૃતિઃ

તત્ ત્વં મમ દેવરં ગૃહીત્વાદ્ય પ્રત્યુપકારાર્થં ગૃહમ્ આનય । નો ચેત્ ત્વયા સહ મે પર-લોકે દર્શનમ્ ઇતિ । તદ્ અહં તયૈવં પ્રોક્તસ્ તવ સકાશમ્ આગતઃ । તદ્ અદ્ય તયા સહ ત્વદ્-અર્થે કલહાયતો મમેયતી વેલા વિલગ્ના । તદ્ આગચ્છ મે ગૃહમ્ । તવ ભ્રાતૃ-પત્ની રચિત-ચતુષ્કા પ્રગુણિત-વસ્ત્ર-મણિ-માણિક્યાદ્ય્-ઉચિતાભરણા દ્વાર-દેશ-બદ્ધ-વન્દન-માલા સોત્કણ્ઠા તિષ્ઠતિ । મર્કટ આહ-ભો મિત્ર ! યુક્તમ્ અભિહિતં મદ્-ભ્રાતૃ-પત્ન્યા । ઉક્તં ચ-
વર્જયેત્ કૌલિકાકારં મિત્રં પ્રાજ્ઞતરો નરઃ ।
આત્મનઃ સમ્મુખં નિત્યં ય આકર્ષતિ લોલુપઃ

તથા ચ-
દદાતિ પ્રતિગૃહ્ણાતિ ગુહ્યમ્ આખ્યાતિ પૃચ્છતિ ।
ભુઙ્ક્તે ભોજયતે ચૈવ ષડ્-વિધં પ્રીતિ-લક્ષણમ્

પરં વયં વનચરાઃ યુષ્મદીયં ચ જલાન્તે ગૃહમ્ । તત્ કથં શક્યતે તત્ર ગન્તુમ્ । તસ્માત્ તામ્ અપિ મે ભ્રાતૃ-પત્નીમ્ અત્રાનય યેન પ્રણમ્ય તસ્યા આશીર્વાદં ગૃહ્ણામિ ।
સ આહ-ભો મિત્ર ! અસ્તિ સમુદ્રાન્તરે સુરમ્યે પુલિન-પ્રદેશેઽસ્મદ્-ગૃહમ્ æ તન્ મમ પૃષ્ઠમ્ આરૂધઃ સુખેનાકૃત-ભયો ગચ્છ ।
સો ઽપિ તચ્ છ્રુત્વા સાનન્દમ્ આહ-ભદ્ર ! યદ્ય્ એવં તત્ કિં વિલમ્બ્યતે । ત્વર્યતામ્ । એષો ઽહં તવ પૃષ્ઠામ્ આરૂઢઃ ।
તથાનુષ્ઠિતેઽગાધે જલધૌ ગચ્છન્તં મરકમ્ આલોક્ય ભય-ત્રસ્ત-મના વાનરઃ પ્રોવાચ-ભ્રાતઃ ! શનૈઃ શનૈર્ ગમ્યતામ્ । જલ-કલ્લોલૈઃ પ્લાવ્યતે મે શરીરમ્ ।
તદ્ આકર્ણ્ય મકરશ્ ચિન્તયામાસ-અસાવ્ અગાધં જલં પ્રાપ્તો મે વશઃ સઞ્જાતઃ । મત્-પૃષ્ઠ-ગતસ્ તિલ-માત્રમ્ અપિ ચલિતું ન શક્નોતિ । તસ્માત્ કથયામ્ય્ અસ્ય નિજાભિપ્રાયમ્, યેનાભીષ્ટ-દેવતા-સ્મરણં કરોતિ । આહ ચ-મિત્ર, ત્વં મયા વધાય સમાનીતો ભાર્યા-વાક્યેન વિશ્વાસ્ય । તત્ સ્મર્યતામ્ અભીષ્ટ-દેવતા ।
સ આહ-ભ્રાતઃ ! કિં મયા તસ્યાસ્ તવાપિ ચાપકૃતં યેન મે વધોપાયશ્ ચિન્તિતઃ ?
મકર આહ-ભોઃ ! તસ્યાસ્ તાવત્ તવ હૃદયસ્યામૃતમય-ફલ-રસાસ્વાદન-મૃષ્ટસ્ય ભક્ષણે દોહદઃ સઞ્જાતઃ । તેનૈતદ્ અનુષ્ઠિતમ્ ।
પ્રત્યુત્પન્ન-મતિર્ વાનર આહ-ભદ્ર ! યદ્ય્ એવં તત્ કિં ત્વયા મમ તત્રૈવ ન વ્યાહૃતમ્ ? યેન સ્વ-હૃદયં જમ્બૂ-કોટરે સદૈવ મયા સુગુપ્તં કૃતમ્ । તદ્ ભ્રાતૃ-પત્ન્યા અર્પયામિ । ત્વયાહં શૂન્ય-હૃદયો ઽત્ર કસ્માદ્ આનીતઃ ?
તદ્ આકર્ણ્ય મકરઃ સાનન્દમ્ આહ-ભદ્ર ! યદ્ય્ એવં તદ્ અર્પય મે હૃદયમ્ । યેન સા દુષ્ટ-પત્ની તદ્ ભક્ષયિત્વાનશનાદ્ ઉત્થિષ્ઠતિ । અહં ત્વાં તમ્ એવ જમ્બૂ-પાદપં પ્રાપયામિ । એવમ્ ઉક્ત્વા નિવર્ત્ય જમ્બૂ-તલમ્ અગાત્ । વાનરો ઽપિ કથમ્ અપિ જલ્પિત-વિવિધ-દેવતોપચાર-પૂજસ્ તીરમ્ આસાદિતવાન્ । તતશ્ ચ દીર્ઘતર-ચઙ્ક્રમણેન તમ્ એવ જમ્બૂ-પાદપમ્ આરૂઢશ્ ચિન્તયામાસ-અહો ! લબ્ધાસ્ તાવત્ પ્રાણાઃ । અથવા સાધ્વ્ ઇદમ્ ઉચ્યતે-
ન વિશ્વસેદ્ અવિશ્વસ્તે વિશ્વસ્તેઽપિ ન વિશ્વસેત્ ।
વિશ્વાસાદ્ ભયમ્ ઉત્પન્નં મૂલાન્ય્ અપિ નિકૃન્તતિ

તન્ મમૈતદ્ અદ્ય પુનર્ જન્મ-દિનમ્ ઇવ સઞ્જાતમ્ ।
ઇતિ ચિન્તયમાનં મકર આહ-ભો મિત્ર ! અર્પય તદ્ ધૃદયં યથા તે ભ્રાતૃ-પત્ની ભક્ષયિત્વાનશનાદ્ ઉત્તિષ્ઠતિ ।
અથ વિહસ્ય નિર્ભર્ત્સયન્ વાનરસ્ તમ્ આહ-ધિગ્ ધિઙ્ મૂર્ખ વિશ્વાસ-ઘાતક ! કિં કસ્યચિદ્ ધૃદય-દ્વયં ભવતિ ? તદ્ આશુ ગમ્યતાં જમ્બૂ-વૃક્ષસ્યાધસ્તાન્ ન ભૂયો ઽપિ ત્વયાત્રાગન્તવ્યમ્ । ઉક્તં ચ યતઃ-
સકૃદ્ દુષ્ટં ચ યો મિત્રં પુનઃ સન્ધાતુમ્ ઇચ્છતિ ।
સ મૃત્યુમ્ ઉપગૃહ્ણાતિ ગર્ભમ્ અશ્વતરી યથા

તચ્ છ્રુત્વા મકરઃ સંવિલક્ષં ચિન્તિતવાન્-અહો ! મયાતિમૂઢેન કિમ્ અસ્ય સ્વ-ચિત્તાભિપ્રાયો નિવેદિતઃ । તદ્ યદ્ય્ અસૌ પુનર્ અપિ કથઞ્ચિદ્ વિશ્વાસં ગચ્છતિ, તદ્ ભૂયો ઽપિ વિશ્વાસયામિ । આહ ચ-મિત્ર ! હાસ્યેન મયા તેઽભિપ્રાયો લબ્ધઃ । તસ્યા ન કિઞ્ચિત્ તવ હૃદયેન પ્રયોજનમ્ । તદ્ આગચ્છ પ્રાઘુણિક-ન્યાયેનાસ્મદ્-ગૃહમ્ ।
વાનર આહ-ભો દુષ્ટ ! ગમ્યતામ્ । અધુના નાહમ્ આગમિષ્યામિ । ઉક્તં ચ-
બુભુક્ષિતઃ કિં ન કરોતિ પાપં
ક્ષીણા જના નિષ્કરુણા ભવન્તિ ।
આખ્યાહિ ભદ્રે પ્રિય-દર્શનસ્ય
ન ગઙ્ગદત્તઃ પુનર્ એતિ કૂપમ્

મકર આહ-કથમ્ એતત્ ?
સ આહ-
કથા 1
ગઙ્ગદત્ત-પ્રિયદર્શન-કથા
કસ્મિંશ્ચિત્ કૂપે ગઙ્ગદત્તો નામ મણ્ડૂક-રાજઃ પ્રતિવસતિ સ્મ । સ કદાચિદ્ દાયાદૈર્ ઉદ્વેજિતો ઽરઘટ્ટ-ઘટીમ્ આરુહ્ય નિષ્ક્રાન્તઃ । અથ તેન ચિન્તિતમ્-યત્ કથં તેસાં દાયાદાનાં મયા પ્રત્યપકારઃ કર્તવ્યઃ । ઉક્તં ચ-
આપદિ યેનાપકૃતં યેન ચ હસિતં દશાસુ વિષમાસુ ।
અપકૃત્ય તયોર્ ઉભયોઃ પુનર્ અપિ જાતં નરં મન્યે

એવં ચિન્તયન્ બિલે પ્રવિશન્તં કૃષ્ણસર્પમ્ અપશ્યત્ । તં દૃષ્ટ્વા ભૂયો ઽપ્ય્ અચિન્તયત્-યદ્ એનં તત્ર કૂપે નીત્વા સકલ-દાયાદાનામ્ ઉચ્છેદં કરોમિ । ઉક્તં ચ-
શત્રુભિર્ યોજયેચ્ છત્રું બલિના બલવત્તરમ્ ।
સ્વ-કાર્યાય યતો ન સ્યાત્ કાચિત્ પીડાત્ર તત્-ક્ષયે

તથા ચ-
શત્રુમ્ ઉન્મૂલયેત્ પ્રાજ્ઞસ્ તીક્ષ્ણં તીક્ષ્ણેન શત્રુણા ।
વ્યથા-કરં સુખાર્થાય કણ્ટકેનૈવ કણ્ટકમ્

એવં સ વિભાવ્ય બિલ-દ્વારં ગત્વા તમ્ આહૂતવાન્-એહ્ય્ એહિ પ્રિય-દર્શન ! એહિ !
તચ્ છ્રુત્વા સર્પશ્ ચિન્તયામાસ-ય એવં મામ્ આહ્વયતિ । સ્વજાતીયો ન ભવતિ । યતો નૈષા સર્પ-વાણી । અન્યેન કેનાપિ સહ મમ મર્ત્ય-લોકે સન્ધાનં નાસ્તિ । તદ્ અત્રૈવ દુર્ગે સ્થિતસ્ તાવદ્ વેદ્મિ કો ઽયં ભવિષ્યતિ । ઉક્તં ચ-
યસ્ય ન જાયતે શીલં ન કુલં ન ચ સંશ્રયઃ ।
ન તેન સઙ્ગતિં કુર્યાદ્ ઇત્ય્ ઉવાચ બૃહસ્પતિઃ

કદાચિત્કો ઽપિ મન્ત્રવાદ્ય્ ઔષધ-ચતુરો વા મામ્ આહૂય બન્ધને ક્ષિપતિ । અથવા કશ્ચિત્ પુરુષો વૈરમ્ આશ્રિત્ય કસ્યચિદ્ ભક્ષણાર્થે મામ્ આહ્વયતિ । આહ ચ-ભોઃ ! કો ભવાન્ ?
સ આહ-અહં ગઙ્ગદત્તો નામ મણ્ડૂકાધિપતિસ્ ત્વત્-સકાશે મૈત્ર્ય્-અર્થમ્ અભ્યાગતઃ ।
તચ્ છ્રુત્વા સર્પ આહ-ભો ! અશ્રદ્ધેયમ્ એતત્ યત્-તૃણાનાં વહ્નિના સહ સઙ્ગમઃ । ઉક્તં ચ-
યો યસ્ય જાયતે વધ્યઃ સ સ્વપ્નેઽપિ કથઞ્ચન ।
ન તત્-સમીપમ્ અભ્યેતિ તત્ કિમ્ એવં પ્રજલ્પસિ

ગઙ્ગદત્ત આહ-ભોઃ ! સત્યમ્ એતત્ । સ્વભાવ-વૈરી ત્વમ્ અસ્માકમ્ । પરં પર-પરિભવાત્ પ્રાપ્તો ઽહં તે સકાશમ્ । ઉક્તં ચ-
સર્વ-નાશે ચ સઞ્જાતે પ્રાણાનામ્ અપિ સંશયે ।
અપિ શત્રું પ્રણમ્યાપિ રક્ષેત્ પ્રાણાન્ધનાનિ ચ

સર્પ આહ-કથય કસ્માત્ તે પરિભવઃ ।
સ આહ-દાયાદેભ્યઃ ।
સો ઽપ્ય્ આહ-ક્વ તે આશ્રયો વાપ્યાં કૂપે તડાગે હ્રદે વા । તત્ કથય સ્વાશ્રયમ્ ।
તેનોક્તમ્-પાષાણ-ચય-નિબદ્ધે કૂપે ।
સર્પ આહ-અહો અપદા વયમ્ । તત્રાસ્તિ તત્ર મે પ્રવેશઃ । પ્રવિષ્ટસ્ય ચ સ્થાનં નાસ્તિ । યત્ર સ્થિતસ્ તવ દાયાદાન્ વ્યાપાદયામિ । તદ્ ગમ્યતામ્ । ઉક્તં ચ-
યચ્ છક્યં ગ્રસિતું યસ્ય ગ્રસ્તં પરિણમેચ્ ચ યત્ ।
હિતં ચ પરિણામે યત્ તદ્ આદ્યં ભૂતિમ્ ઇચ્છતા

ગઙ્ગદત્ત આહ-ભોઃ ! સમાગચ્છ ત્વમ્ । અહં સુખોપાયેન તત્ર તવ પ્રવેશં કારયિષ્યામિ । તથા તસ્ય મધ્યે જલોપાન્તે રમ્યતરં કોટરમ્ અસ્તિ । તત્ર સ્થિતસ્ ત્વં લીલયા દાયાદાન્ વ્યાપાદયિષ્યસિ ।
તચ્ છ્રુત્વા સર્પો વ્યચિન્તયત્-અહં તાવત્ પરિણત-વયાઃ । કદાચિત્ કથઞ્ચિન્ મૂષકમ્ એકં પ્રાપ્નોમિ । તત્ સુખાવહો જીવનોપાયો ઽયમ્ અનેન કુલાઙ્ગારેણ દર્શિતઃ । તદ્ ગત્વા તાન્ મણ્ડૂકાન્ ભક્ષયામિ ઇતિ । અથવા સાધ્વ્ ઇદમ્ ઉચ્યતે-
યો હિ પ્રાણ-પરિક્ષીણઃ સહાય-પરિવર્જિતઃ ।
સ હિ સર્વ-સુખોપાયાં વૃત્તિમ્ આરચયેદ્ બુધઃ

એવં વિચિન્ત્ય તમ્ આહ-ભો ગઙ્ગદત્ત ! યદ્ય્ એવં તદ્-અગ્રે ભવ । યેન તત્ર ગચ્છાવઃ ।
ગઙ્ગદત્ત આહ-ભોઃ પ્રિયદર્શન ! અહં ત્વાં સુખોપાયેન તત્ર નેષ્યામિ, સ્થાનં ચ દર્શયિષ્યામિ ત એવ ભક્ષણીયાઃ ઇતિ ।
સર્પ આહ-સામ્પ્રતં ત્વં મે મિત્રં જાતમ્ । તન્ ન ભેતવ્યમ્ । તવ વચનેન ભક્ષણ્યાસ્ તે દાયાદાઃ ।
એવમ્ ઉક્ત્વા બિલાન્ નિષ્ક્રમ્ય તમ્ આલિઙ્ગ્ય ચ તેનૈવ સહ પ્રસ્થિતઃ । અથ કૂપમ્ આસાદ્યાર-ઘટ્ટ-ઘટિકા-માર્ગેણ સર્પસ્ તેનાત્મના સ્વાલયં નીતઃ ।
ગઙ્ગદત્ત આહ-ભદ્ર ! કુતઃ ત્વયા મિત્ર-કૃત્યમ્ । તત્ સામ્પ્રતમ્ અનેનૈવ ઘટિકા-યન્ત્ર-માર્ગેણ ગમ્યતામ્ ઇતિ ।
સર્પ આહ-ભો ગઙ્ગદત્ત ! ન સમ્યગ્ અભિહિતં ત્વયા । કથમ્ અહં તત્ર ગચ્છામિ ? મદીય-બિલ-દુર્ગમ્ અન્યેન રુદ્ધં ભવિષ્યતિ । તસ્માદ્ અત્ર-સ્થસ્ય મે મણ્ડૂકમ્ એકૈકં સ્વ-વર્ગીયં પ્રયચ્છ । નો ચેત્ સર્વાન્ અપિ ભક્ષયિષ્યામિ ઇતિ ।
તચ્ છ્રુત્વા ગઙ્ગદત્તો વ્યાકુલ-મના વ્યાચિન્તયત્-અહો કિમ્ એતન્ મયા કૃતં સર્પમ્ આનયતા । તદ્ યદિ નિષેધયિષ્યામિ તત્ સર્વાન્ અપિ ભક્ષયિષ્યતિ । અથવા યુક્તમ્ ઉચ્યતે-
યો ઽમિત્રં કુરુતે મિત્રં વીર્યાભ્યધિકમ્ આત્મનઃ ।
સ કરોતિ ન સન્દેહઃ સ્વયં હિ વિષ-ભક્ષણમ્

તત્ પ્રયચ્છામ્ય્ અસ્યૈકૈકં પ્રતિદિનં સુહૃદમ્ । ઉક્તં ચ-
સર્વસ્વ-હરણે યુક્તં શત્રું બુદ્ધિ-યુતા નરાઃ ।
તોષયન્ત્ય્ અલ્પ-દાનેન બાડવં સાગરો યથા

તથા ચ-
યો દુર્બલો ઽણૂન્ અપિ યાચ્યમાનો
બલીયસા યચ્છતિ નૈવ સામ્ના ।
પ્રયચ્છતે નૈવ ચ દર્શ્યમાનં
ખારીં સ ચૂર્ણસ્ય પુનર્ દદાતિ

તથા ચ-
સર્વ-નાશે સમુત્પન્ને અર્ધં ત્યજતિ પણ્ડિતઃ ।
અર્ધેન કુરુતે કાર્યં સર્વ-નાશો હિ દુસ્તરઃ

ન સ્વલ્પસ્ય કૃતે ભૂરિ નાશયેન્ મતિમાન્ નરઃ ।
એતદ્ એવ હિ પાણ્ડિત્યં યત્ સ્વલ્પાદ્ ભૂરિ-રક્ષણમ્

એવં નિશ્ચિન્ત્ય નિત્યમ્ એકૈકમ્ આદિશતિ । સો ઽપિ તં ભક્ષયિત્વા તસ્ય પરોક્ષેઽન્યાન્ અપિ ભક્ષયતિ । અથવા સાધ્વ્ ઇદમ્ ઉચ્યતે-
યથા હિ મલિનૈર્ વસ્ત્રૈર્ યત્ર તત્રોપવિશ્યતે ।
એવં ચલિત-વિત્તસ્ તુ વિત્ત-શેષં ન રક્ષતિ

અથાન્ય-દિને તેનાપરાન્ મણ્ડૂકાન્ ભક્ષયિત્વા ગઙ્ગદત્ત-સુતો યમુનાદત્તો ભક્ષિતઃ । તં ભક્ષિતં મત્વા ગઙ્ગદત્તસ્ તાર-સ્વરેણ ધિગ્ ધિક્ પ્રલાપ-પરઃ કથઞ્ચિદ્ અપિ ન વિરરામ । તતઃ સ્વ-પત્ન્યાભિહિતઃ-
કિં ક્રન્દસિ દુરાક્રન્દ સ્વ-પક્ષ-ક્ષય-કારક ।
સ્વ-પક્ષસ્ય ક્ષયે જાતે કો નસ્ ત્રાતા ભવિષ્યતિ

તદ્ અદ્યાપિ વિચિન્ત્યતામ્ આત્મનો નિષ્ક્રમણમ્ અસ્ય વધોપાયશ્ ચ । અથ ગચ્છતા કાલેન સકલમ્ અપિ કવલિતં મણ્ડૂક-કુલમ્ । કેવલમ્ એકો ગઙ્ગદત્તસ્ તિષ્ઠતિ । તતઃ પ્રિયદર્શનેન ભણિતમ્-ભોઃ ગઙ્ગદત્ત ! બુભુક્ષિતો ઽહમ્ । નિઃશેષિતાઃ સર્વે મણ્ડૂકાઃ । તદ્ દીયતાં મે કિઞ્ચિદ્ ભોજનં યતો ઽહં ત્વયાત્રાનીતઃ ।
સ આહ-ભો મિત્ર ! ન ત્વયાત્ર વિષયે મયાવસ્થિતેન કાપિ ચિન્તા કાર્યા । તદ્ યદિ માં પ્રેષયતિ તતો ઽન્ય-કૂપ-સ્થાન્ અપિ મણ્ડૂકાન્ વિશ્વાસ્યાત્રાનયામિ ।
સ આહ-મમ તાવત્ ત્વમ્ અભક્ષ્યો ભ્રાતૃ-સ્થાને । તદ્ યદ્ય્ એવં કરોષિ તત્ સામ્પ્રતં પિતૃ-સ્થાને ભવસિ । તદ્ એવં ક્રિયતામ્ ઇતિ ।
સો ઽપિ તદ્ આકર્ણ્યાર-ઘટ્ટ-ઘટિકામ્ આશ્રિત્ય વિવિધ-દેવતોપકલ્પિત-પૂજોપયાચિતસ્ તત્-કૂપાદ્ વિનિષ્ક્રાન્તઃ । પ્રિયદર્શનો ઽપિ તદ્-આકાઙ્ક્ષયા તત્રસ્થઃ પ્રતીક્ષમાણસ્ તિષ્ઠતિ । અથ ચિરાદ્ અનાગતે ગઙ્ગદત્તે પ્રિયદર્શનો ઽન્ય-કોટર-નિવાસિનીં ગોધામ્ ઉવાચ-ભદ્રે ! ક્રિયતાં સ્તોકં સાહાય્યમ્ । યતશ્ ચિર-પરિચિતસ્ તે ગઙ્ગદત્તઃ । તદ્ ગત્વા તત્-સકાશં કુત્રચિજ્ જલાશયેઽન્વિષ્ય મમ સન્દેશં કથય । યેનાગમ્યતામ્ એકાકિનાપિ ભવતા દ્રુતતરં યદ્ય્ અન્યે મણ્ડૂકા નાગચ્છન્તિ । અહં ત્વયા વિના નાત્ર વસ્તું શક્નોમિ । તથા યદ્ય્ અહં તવ વિરુદ્ધમ્ આચરામિ તત્ સુકૃતમ્ અન્તરે મયા વિધૃતમ્ ।
ગોધાપિ તદ્-વચનાદ્ ગઙ્ગદત્તં દ્રુતતરમ્ અન્વિષ્યાહ-ભદ્ર ગઙ્ગદત્ત ! સ તવ સુહૃત્-પ્રિયદર્શનસ્ તવ માર્ગં સમીક્ષમાણસ્ તિષ્ઠતિ । તચ્ છીઘ્રમ્ આગમ્યતામ્ ઇતિ ।
અપરં ચ તેન તવ વિરૂપ-કરણે સુકૃતમ્ અન્તરે ધૃતમ્ । તન્-નિઃશઙેન મનસા સમાગમ્યતામ્ । તદ્ આકર્ણ્ય ગઙ્ગદત્ત આહ-
બુભુક્ષિતઃ કિં ન કરોતિ પાપં
ક્ષીણા નરા નિષ્કરુણા ભવન્તિ ।
આખ્યાહિ ભદ્રે પ્રિય-દર્શનસ્ય
ન ગઙ્ગદત્તઃ પુનર્ એતિ કૂપમ્

એવમ્ ઉક્ત્વા સ તાં વિસર્જયામાસ ।
તદ્ ભો દુષ્ટ-જલચર ! અહમ્ અપિ ગઙ્ગદત્ત ઇવ ત્વદ્-ગૃહે ન કથઞ્ચિદ્ અપિ યાસ્યામિ ।
તચ્ છ્રુત્વા મકર આહ-ભો મિત્ર ! અથવાત્રાહમ્ અનશનાત્ પ્રાણ-ત્યાગં તવોપરિ કરિષ્યામિ ।
વાનર આહ-મૂઢ ! કિમ્ અહં લમ્બકર્ણો મૂર્ખઃ ? દૃષ્ટ્વાપાયો ઽપિ સ્વયમ્ એવ તત્ર ગત્વાત્માનં વ્યાપાદયામિ ।
આગતશ્ ચ ગતશ્ ચૈવ ગત્વા યઃ પુનર્ આગતઃ ।
અકર્ણ-હૃદયો મૂર્ખસ્ તત્રૈવ નિધનં ગતઃ

મકર આહ-ભદ્ર ! સ કો લમ્ભ-કર્ણઃ । કથં દૃષ્ટાપાયો ઽપિ મૃતઃ ? તન્ મે નિવેદ્યતામ્ ।
વાનર આહ-
કથા 2
કરાલ-કેસર-કથા
કસ્મિંશ્ચિદ્ વનોદ્દેશે કરાલ-કેસરો નામ સિંહઃ પ્રતિવસતિ સ્મ । તસ્ય ચ ધૂસરકો નામ શૃગાલઃ સદૈવાનુયાયી પરિચારકો ઽસ્તિ । અથ કદાચિત્ તસ્ય હસ્તિના સહ યુધ્યમાનસ્ય શરીરે ગુરુતરાઃ પ્રહારાઃ સઞ્જાતાઃ । યૈઃ પદમ્ એકમ્ અપિ ચલિતું ન શક્નોતિ । તસ્યાચલનાચ્ ચ ધૂસરકઃ ક્ષુત્ક્ષામ-કણ્ઠો દૌર્બલ્યં ગતઃ । અન્યસ્મિન્ન્ અહનિ તમ્ અવોચત્-સ્વામિન્ ! બુભુક્ષય પીડિતો ઽહમ્ । પદાત્ પદમ્ અપિ ચલિતું ન શક્નોમિ । તત્ કથં તે શુશ્રૂષાં કરોમિ ?
સિંહ આહ-ભોઃ ! ગચ્છ અન્વેષય કિઞ્ચિત્ સત્ત્વમ્ । યેનેમામ્ અવસ્થાં ગતો ઽપિ વ્યાપાદયામિ ।
તદ્ આકર્ણ્ય શૃગાલો ઽન્વેષયન્ કઞ્ચિત્ સમીપ-વર્તિનં ગ્રામમ્ આસાદિતવાન્ । તત્ર લમ્બકર્ણો નામ ગર્દભસ્ તડાગોપાન્તે પ્રવિરલ-દૂર્વાઙ્કુરાન્ કૃચ્છ્રાદ્ આસ્વાદયન્ દૃષ્ટઃ । તતશ્ ચ સમીપ-વર્તિના ભૂત્વા તેનાભિહિતઃ-મામ ! નમસ્કારો ઽયં મદીયઃ સમ્ભાવ્યતામ્ । ચિરાદ્ દૃષ્ટો ઽસિ । તત્ કથય કિમ્ એવં દુર્બલતાં ગતઃ ।
સ આહ-ભો ભગિની-પુત્ર ! કિં કથયામિ । રજકો ઽતિનિર્દયાતિભારેણ માં પીડયતિ । ઘાસ-મુષ્ટિમ્ અપિ ન પ્રયચ્છતિ । કેવલં દૂર્વાઙ્કુરાન્ ધૂઇ-મિશ્રિતાન્ ભક્ષયામિ । તત્ કુતો મે શરીરે પુષ્ટિઃ ?
શૃગાલ આહ-મામ ! યદ્ય્ એવં તદ્ અસ્તિ મરકત-સદૃશ-શષ્પ-પ્રાયો નદી-સનાથો રમણીયતરઃ પ્રદેશઃ । તત્રાગત્ય મયા સહ સુભાષિત-ગોષ્ઠી-સુખમ્ અનુભવંસ્ તિષ્ઠ ।
લમ્બકર્ણ આહ-ભો ભગિની-સુત ! યુક્તમ્ ઉક્તં ભવતા । પરં વયં ગ્રામ્યાઃ પશવો ઽરણ્ય-ચારિણાં વધ્યાઃ । તત્ કિં તેન ભવ્ય-પ્રદેશેન ।
શૃગાલ આહ- મામ ! મૈવં વદ । મદ્-ભુજ-પઞ્જર-પરિરક્ષિતઃ સ દેશઃ । તત્રાસ્તિ ન કશ્ચિદ્ અપરસ્ય તત્ર પ્રવેશઃ । પરમમ્ અનેનૈવ દોષેણ રજક-કદર્થિતાસ્ તત્ર તિસ્રો રાસભ્યો ઽનાથાઃ સન્તિ । તાશ્ ચ પુષ્ટિમ્ આપન્ના યૌવનોત્કટા ઇદં મામ્ ઊચુઃ-યદિ ત્વમ્ અસ્માકં સત્યો માતુલસ્ તદા કંચિદ્ ગ્રામાન્તરં ગત્વાસ્મદ્-યોગ્યં કશ્ચિત્ પતિમ્ આનય । તદ્-અર્થે ત્વામ્ અહં તત્ર નયામિ ।
અથ શૃગાલ-વચનાનિ શ્રુત્વા કામ-પીડિતાઙ્ગસ્ તમ્ અવોચત્-ભદ્ર ! યદ્ય્ એવં તદ્-અગ્રે ભવ યેનાગચ્છામિ । અથવા સાધ્વ્ ઇદમ્ ઉચ્યતે-
નામૃતં ન વિષં કિઞ્ચિદ્ એકાં મુક્ત્વા નિતમ્બિનીમ્ ।
યસ્યાઃ સઙ્ગેન જીવ્યેત મ્રિયતે ચ વિયોગતઃ

તથા ચ-
યાસાં નામ્નાપિ કામઃ સ્યાત્ સઙ્ગમં દર્શનં વિના ।
તાસાં દૃક્-સઙ્ગમં પ્રાપ્ય યન્ ન દ્રવતિ કૌતુકમ્

તત્રાનુષ્ઠિતે શૃગાલેન સહ સિંહાન્તિકમ્ આગતઃ । સિંહો ઽપિ વ્યથાકુલિતસ્ તં દૃષ્ટ્વા યાવત્ સમુત્તિષ્ઠતિ તાવદ્ રાસભઃ પલાયિતુમ્ આરબ્ધવાન્ । અથ તસ્ય પલાયમાનસ્ય સિંહેન તલ-પ્રહારો દત્તઃ । સ ચ મન્દ-ભાગ્યસ્ય વ્યવસાય ઇવ વ્યર્થતાં ગતઃ । અત્રાન્તરે શૃગાલઃ કોપાવિષ્ટસ્ તમ્ ઉવાચ-ભોઃ ! કિમ્ એવંવિધઃ પ્રહારસ્ તે । યદ્ ગર્દભો ઽપિ તવ પુરતો બલાદ્ ગચ્છતિ । તત્ કથં ગજેન સહ યુદ્ધં કરિષ્યસિ ? તદ્ દૃષ્ટં તે બલમ્ ।
અથ સવિલક્ષ-સ્મિતં સિંહ આહ-ભોઃ ! કિમ્ અહં કરોમિ । મયા ન ક્રમઃ સજ્જીકૃત આસીત્ । અન્યથા ગજો ઽપિ મત્-ક્રમાક્રાન્તા ન ગચ્છતિ ।
શૃગાલ આહ-અદ્યાપ્ય્ એક-વારં તવાન્તિકે તમ્ આનેષ્યામિ । પરં ત્વયા સજ્જીકૃત-ક્રમેણ સ્થાતવ્યમ્ ।
સિંહ આહ-ભદ્ર ! યો માં પ્રત્યક્ષં દૃષ્ટ્વા ગતઃ સ પુનઃ કથમ્ અત્રાગમિષ્યતિ ? તદ્ અન્યત્ કિમ્ અપિ સત્ત્વમ્ અન્વિષ્યતામ્ ।
શૃગાલ આહ-કિં તવાનેન વ્યાપારેણ ? ત્વં કેવલં સજ્જિત-ક્રમસ્ તિષ્ઠ ।
તથાનુષ્ઠિતે શૃગાલો ઽપિ યાવદ્ રાસભ-માર્ગેણ ગચ્છતિ, તાવત્ તત્રૈવ સ્થાને ચરન્ દૃષ્ટઃ । અથ શૃગાલં દૃષ્ટ્વા રાસભઃ પ્રાહ-ભો ભગિની-સુત ! શોભન-સ્થાને ત્વયાહં નીતઃ । દ્રાઙ્ મૃત્યુ-વશં ગતઃ । તત્ કથય કિં તત્ સત્ત્વં યસ્યાતિરૌદ્ર-વજ્ર-સદૃશ-કર-પ્રહારાદ્ અહં મુક્તઃ ।
તચ્ છ્રુત્વા પ્રહસન્ શૃગાલ આહ-ભદ્ર ! રાસભી ત્વામ્ આયાન્તં દૃષ્ટ્વા સાનુરાગમ્ આલિઙ્ગિતું સમુત્થિતા । ત્વં ચ કાતરત્વાન્ નષ્ટઃ । સા પુનર્ ન શક્તા ત્વાં વિના સ્થાતુમ્ । તયા તુ નશતસ્ તેઽવલમ્બનાર્થં હસ્તઃ ક્ષિપ્તઃ । નાન્ય-કારણેન । તદ્ આગચ્છ । સા ત્વત્-કૃતે પ્રાયોપવેશનોપવિષ્ટા તિષ્ઠતિ । એતદ્ વદતિ-યલ્ લમ્બકર્ણો યદિ મે ભર્તા ન ભવતિ તદ્ અહમ્ અગ્નૌ જલં વા પ્રવિશામિ । પુનસ્ તસ્ય વિયોગં સોઢું ન શક્નોમિ ઇતિ । તત્ પ્રસાદં કૃત્વા તત્રાગમ્યતામ્ । નો ચેત્ તવ સ્ત્રી-હત્યા ભવિષ્યતિ । અપરં ભગવાન્ કામ-કોપં તવોપરિ કરિષ્યતિ । ઉક્તં ચ-
સ્ત્રી-મુદ્રાં મકરધ્વજસ્ય જયિનીં સર્વાર્ધ-સમ્પત્-કરીં
તે મૂઢાઃ પ્રવિહાય યાન્તિ કુધિયો મિથ્યા-ફલાન્વેષિણઃ ।
તે તેનૈવ નિહત્ય નિર્દયતરં નગ્નીકૃતા મુણ્ડિતાઃ
કેચિદ્ રક્ત-પટીકૃતાશ્ ચ જટિલાઃ કાપાલિકાશ્ ચાપરે

અથાસૌ તદ્-વચનં શ્રદ્ધેયતયા શ્રુત્વા ભૂયો ઽપિ તેન સહ પ્રસ્થિતઃ । અથવા સાધ્વ્ ઇદમ્ ઉચ્યતે-
જાનન્ન્ અપિ નરો દૈવાત્ પ્રકરોતિ વિગર્હિતમ્ ।
કર્મ કિં કસ્યચિલ્ લોકે ગર્હિતં રોચતે કથમ્

અત્રાન્તરે સજ્જિત-ક્રમેણ સિંહેન સ લમ્બકર્ણો વ્યાપાદિતઃ । તતસ્ તં હત્વા શૃગાલં રક્ષકં નિરૂપ્ય સ્વયં સ્નાનાર્થં નદ્યાં ગતઃ । શૃગાલેનાપિ લૌલ્યોત્સુક્યાત્ તસ્ય કર્ણ-હૃદયં ભક્ષિતમ્ । અત્રાન્તરે સિંહો યાવત્ સ્નાત્વા કૃતે દેવાર્ચનઃ પ્રતર્પિત-પિતૃ-ગણઃ સમાયાતિ તાવત્ કર્ણ-હૃદય-રહિતો રાસભસ્ તિષ્ઠતિ । તં દૃષ્ટ્વા કોપ-પરીતાત્મા સિંહઃ શૃગાલમ્ આહ-પાપ ! કિમ્ ઇદમ્ અનુચિતં કર્મ સમાચરિતમ્ ? યત્ કર્ણ-હૃદય-ભક્ષણેનાયમ્ ઉચ્છિષ્ટતાં નીતઃ ।
શૃગાલઃ સ-વિનયમ્ આહ-સ્વામિન્ ! મા મૈવં વદ । યત્ કર્ણ-હૃદય-રહિતો ઽયં રાસભ આસીત્, તેનેહાગત્ય ત્વામ્ અવલોક્ય ભૂયો ઽપ્ય્ આગતઃ ।
અથ ત્વદ્-વચનં શ્રદ્ધેયં મત્વા સિંહસ્ તેનૈવ સંવિભજ્ય નિઃશઙ્કિત-મનાસ્ તં ભક્ષિતવાન્ ।
અતો ઽહં બ્રવીમિ-આગતશ્ ચ ગતશ્ ચૈવ ઇતિ । તન્ મૂર્ખ ! કપટં કૃતં ત્વયા । પરં યુધિષ્ઠિરેણેવ સત્ય-વચનેન વિનાશિતમ્ । અથવા સાધ્વ્ ઇદમ્ ઉચ્યતે-
સ્વાર્થમ્ ઉત્સૃજ્ય યો દમ્ભી સત્યં બ્રૂતે સુમન્દ-ધીઃ ।
સ સ્વાર્થાદ્ ભ્રશ્યતે નૂનં યુધિષ્ઠિર ઇવાપરઃ

મકર આહ-કથમ્ એતત્ ?
સ આહ-
કથા 3
યુધિષ્ઠિરાખ્ય-કુમ્ભકાર-કથા
કસ્મિંશ્ચિત્ અધિષ્ઠાને કુમ્ભકારઃ પ્રતિવસતિ સ્મ । સ કદાચિત્ પ્રમાદાદ્ અર્ધ-મગ્ન-ખર્પર-તીક્ષ્ણાગ્રસ્યોપરિ મહતા વેગેન ધાવન્ પતિતઃ । તતઃ ખપર-કોટ્યા પાટિત-લલાઈઓઓ રુધિર-પ્લાવિત-તનુઃ કૃચ્છ્રાદ્ ઉત્થાય સ્વાશ્રયં ગતઃ । તતશ્ ચાપથ્ય-સેવનાત્ સ પ્રહારસ્ તસ્ય કરાલતાં ગતઃ કૃચ્છ્રેણ નીરોગતાં નીતઃ ।
અથ કદાચિદ્ દુર્ભિક્ષ-પીડિતે દેશે ચ કુમ્ભકારઃ ક્ષુત્ક્ષામ-કણ્ઠઃ કૈશ્ચિદ્ રાજ-સેવકૈઃ સહ દેશાન્તરં ગત્વા કસ્યાપિ રાજ્ઞઃ સેવકો બભૂવ । સો ઽપિ રાજા તસ્ય લલાટે વિકરાલં પ્રહાર-ક્ષતં દૃષ્ટ્વા ચિન્તયામાસ, યદ્-વીરઃ પુરુષઃ કશ્ચિદ્ અયમ્ । નૂનં તેન લલાટ-પટ્ટે સમ્મુખ-પ્રહારઃ ।
અતસ્ તં સમાનાદિભિઃ સર્વેષાં રાજ-પુત્રાણાં મધ્યે વિશેષ-પ્રસાદેન પશ્યતિ સ્મ । તેઽપિ રાજ-પુત્રાસ્ તસ્ય તં પ્રસાદાતિરેકં પશ્યન્તં પરમેર્ષ્યા-ધર્મં વહન્તો રાજ-ભયાન્ ન કિઞ્ચિદ્ ઊચુઃ ।
અથાન્યસ્મિન્ન્ અહનિ તસ્ય ભૂપતેર્ વીર-સમ્ભાવનાયાં ક્રિયમાણાયાં વિગ્રહે સમુપસ્થિતે પ્રકલ્પ્યમાનેષુ ગજેષુ સંનહ્યમાનેષુ વાજિષુ યોધેષુ । પ્રગુણીક્રિયમાણેષુ તેન ભૂભુજા સ કુમ્ભકારઃ પ્રસ્તાવાનુગતં પૃષ્ટો નિર્જને-ભો રાજ-પુત્ર ! કિં તે નામ ? કા ચ જાતિઃ ? કસ્મિન્ સઙ્ગ્રામે પ્રહારો ઽયં તે લલાટે લગ્નઃ ?
સ આહ-દેવ ! નાયં શસ્ત્ર-પ્રહારઃ । યુધિષ્ઠિરાભિધઃ કુલાલો ઽહં પ્રકૃત્યા । મદ્-ગેહેઽનેક-ખર્પરાણ્ય્ આસન્ । અથ કદાચિન્ મદ્ય-પાનં કૃત્વા નિર્ગતઃ પ્રધાવન્ ખર્પરોપરિ પતિતઃ । તસ્ય પ્રહાર-વિકારો ઽયં મે લલાટે એવં વિકરાલતાં ગતઃ ।
તદ્ આકર્ણ્ય રાજા સ-વ્રીડમ્ આહ-અહો વઞ્ચિતો ઽહં રાજાપુત્રાનુકારિણાનેન કુલાલેન । તદ્ દીયતાં દ્રાગ્ એતસ્ય ચન્દ્રાર્ધઃ ।
તથાનુષ્ઠિતે કુમ્ભકાર આહ-મા મૈવં કુરુ । પશ્ય મે રણે હસ્ત-લાઘવમ્ ।
રાજા પ્રાહ-સર્વ-ગુણ-સમ્પન્નો ભવાન્ । તથાપિ ગમ્યતામ્ । ઉક્તં ચ-
શૂદ્રશ્ ચ કૃત-વિઘ્નશ્ ચ દર્શનીયો ઽસિ પુત્રક ।
યસ્મિન્ કુલે ત્વમ્ ઉત્પન્નો ગજસ્ તત્ર ન હન્યતે

કુલાલ આહ-કથમ્ એતત્ ?
રાજા કથયતિ-
કથા 4
સિંહ-દમ્પતી-કથા
કસ્મિંશ્ચિદ્ ઉદ્દેશે સિંહ-દમ્પતી પ્રતિવસતઃ સ્મ । અથ સિંહી પુત્ર-દ્વયમ્ અજીજનત્ । સિંહો ઽપિ નિત્યમ્ એવ મૃગાન્ વ્યાપાદ્ય સિંહ્યૈ દદાતિ । અથાન્યસ્મિન્ અહનિ તેન કિમ્ અપિ નાસાદિતમ્ । યેન ભ્રમતો ઽપિ તસ્ય રવિર્ અસ્તં ગતઃ । અથ તેન સ્વ-ગૃહમ્ આગચ્છતા શૃગાલ-શિશુઃ પ્રાપ્તઃ । સ ચ બાલકો ઽયમ્ ઇત્ય્ અવધાર્ય યત્નેન દંષ્ટ્રામધ્ય-ગતં કૃત્વા સિંહ્યા જીવન્તમ્ એવ સમર્પિતવાન્ । તતઃ સિંહ્યાભિહિતમ્-ભોઃ કાન્ત ! ત્વયાનીતં કિઞ્ચિદ્ અસ્માકં ભોજનમ્ ?
સિંહ આહ-પ્રિયે ! મયાદ્યૈનં શૃગાલ-શિશું પરિત્યજ્ય ન કિઞ્ચિત્ સત્ત્વમ્ આસાદિતમ્ । સ ચ મયા બાલો ઽયમ્ ઇતિ મત્વા ન વ્યાપાદિતો વિશેષાત્ સ્વજાતીયશ્ ચ । ઉક્તં ચ-
સ્ત્રી-વિપ્રલિઙ્ગિ-બાલેષુ પ્રહર્તવ્યં ન કર્હિચિત્ ।
પ્રાણ-ત્યાગેઽપિ સઞ્જાતે વિશ્વસ્તેષુ વિશેષતઃ

ઇદાનીં ત્વમ્ એનં ભક્ષયિત્વા પથ્યં કુરુ । પ્રભાતેઽન્યત્ કિઞ્ચિદ્ ઉપાર્જયિષ્યામિ । સા પ્રાહ-ભોઃ કાન્ત ! ત્વયા બાલકો ઽયમ્ ઇતિ વિચિન્ત્ય ન હતઃ । તત્ કથમ્ એનમ્ અહં સ્વોદરાર્થે વિનાશયામિ । ઉક્તં ચ-
અકૃત્યં નૈવ કર્તવ્યં પ્રાણ-ત્યાગેઽપ્ય્ ઉપસ્થિતે ।
ન ચ કૃત્યં પરિત્યાજ્યમ્ એષ ધર્મઃ સનાતનઃ

તસ્માન્ મમાયં તૃતીયઃ પુત્રો ભવિષ્યતિ । ઇત્ય્ એવમ્ ઉક્ત્વા તમ્ અપિ સ્વસ્તન-ક્ષીરેણ પરાં પુષ્ટિમ્ અનયત્ । એવં તે ત્રયો ઽપિ શિશવઃ પરસ્પરમ્ અજ્ઞાત-જાતિ-વિશેષા એકાચાર-વિહારા બાલ્ય-સમયં નિર્વાહયન્તિ । અથ કદાચિત્ તત્ર વને ભ્રમન્ન્ અરણ્ય-ગજઃ સમાયાતઃ । તં દૃષ્ટ્વા તૌ સિંહ-સુતૌ દ્વાવ્ અપિ કુપિતાનનૌ તં પ્રતિ પ્રચલિતૌ યાવત્ તાવત્ તેન શૃગાલ-સુતેનાભિહિતમ્-અહો ! ગજો ઽયં યુષ્મત્-કુલ-શત્રુઃ । તન્ ન ગન્તવ્યમ્ એતસ્યાભિમુખમ્ ।
એવમ્ ઉક્ત્વા ગૃહં પ્રધાવિતઃ । તાવ્ અપિ જ્યેષ્ઠ-બાન્ધવ-ભઙ્ગાન્ નિરુત્સાહતાં ગતૌ । અથવા સાધ્વ્ ઇદમ્ ઉચ્યતે-
એકેનાપિ સુધીરેણ સોત્સાહેન રણં પ્રતિ ।
સોત્સાહં જાયતે સૈન્યં ભગ્ને ભઙ્ગમ્ અવાપ્નુયાત્

તથા ચ-
અત એવ વાઞ્છન્તિ ભૂપા યોધાન્ મહાબલાન્ ।
શૂરાન્ વીરાન્ કૃતોત્સાહાન્ વર્જયન્તિ ચ કાતરાન્

અથ તૌ દ્વાવ્ અપિ ગૃહં પ્રાપ્ય પિત્રોર્ અગ્રતો જ્યેષ્ઠ-ભ્રાતૃ-ચેષ્ટિતમ્ ઊચતુઃ-યથા ગજં દૃષ્ટ્વા દૂરતો ઽપિ નષ્ટઃ ।
સો ઽપિ તદ્ આકર્ણ્ય કોપાવિષ્ટ-મનાઃ પ્રસ્ફુરિતાધર-પલ્લવસ્ તામ્રલોચનસ્ ત્રિશિખાં ભ્રુકુટિં કૃત્વા તૌ નિર્ભર્ત્સયન્ પરુષતર-વચનાન્ય્ ઉવાચ-તતઃ સિંહ્યૈ કાન્તે નીત્વા પ્રબોધિતો ઽસૌ-વત્સ ! મૈવં કદાચિજ્ જલ્પ । ભવદીય-લઘુ-ભ્રાતરાવ્ એતૌ ।
અથાસૌ પ્રભૂત-કોપાવિષ્ટસ્ તામ્ ઉવાચ-કિમ્ અહમ્ એતાભ્યાં શૌર્યેણ રૂપેણ વિદ્યાભ્યાસેન કૌશલેન વા હીનઃ ? યેન મામ્ ઉપહસતઃ । તન્ મયાવશ્યમ્ એતૌ વ્યાપાદનીયૌ ।
તદ્ આકર્ણ્ય સિંહી તસ્ય જીવિતમ્ ઇચ્છન્ત્ય્ અન્તર્ વિહસ્ય પ્રાહ-તત્ સમ્યક્ શૃણુ । ત્વં શૃગાલી-સુતઃ । કૃપયા મયા સ્વસ્તન-ક્ષીરેણ પુષ્ટિં નીતઃ । તદ્ યાવદ્ એતૌ મત્-પુત્રૌ શિશુત્વાત્ ત્વાં શૃગાલં ન જાનીતઃ, તાવદ્ દ્રુતતરં ગત્વા સ્વજાતીયાનાં મધ્યે ભવ । નો ચેદ્ આભ્યાં હતો મૃત્યુ-પથં સમેષ્યસિ । સો ઽપિ તદ્-વચનં શ્રુત્વા ભય-વ્યાકુલ-મનાઃ શનૈઃ શનૈર્ અપસૃત્ય સ્વ-જાત્યા મિલિતઃ । તસ્માત્ ત્વં અપિ યાવદ્ એતે રાજ-પુત્રાસ્ ત્વાં કુલાલં નજાનન્તિ, તાવદ્ દ્રુતતરમ્ અપસર । નો ચેદ્ એતેષાં સકાશાદ્ વિડમ્બનાં પ્રાપ્ય મરિષ્યામિ । કુલાલો ઽપિ તદ્ આકર્ણ્ય સત્વરં પ્રણષ્ટઃ ।
અતો ઽહં બ્રવીમિ-સ્વાર્થમ્ ઉત્સૃજ્ય યો દમ્ભી (38) ઇતિ ।
ધિઙ્ મૂર્ખ ! યત્ ત્વયા સ્ત્રિયો ઽર્થ એતત્-કાર્યમ્ અનુષ્ઠાતુમ્ આરબ્ધમ્ । ન હિ સ્ત્રીણાં કથઞ્ચિદ્ વિશ્વાસમ્ ઉપગચ્છેત્ । ઉક્તં ચ-
યદ્-અર્થે સ્વ-કુલં ત્યક્તં જીવિતાર્ધં ચ હારિતમ્ ।
સા માં ત્યજતિ નિઃસ્નેહા કઃ સ્ત્રીણાં વિશ્વસેન્ નરઃ

મકર આહ-કથમ્ એતત્ ?
વાનર આહ-
કથા 5
બ્રાહ્મણ-કથા
અસ્તિ કસ્મિંશ્ચિદ્ અધિષ્ઠાને કો ઽપિ બ્રાહ્મણઃ । તસ્ય ચ ભાર્યા પ્રાણેભ્યો ઽપ્ય્ અતિપ્રિયાસીત્ । સો ઽપિ પ્રતિદિનં કુટુમ્બેન સહ કલહં કુર્વાણા ન વિશ્રામ્યતિ । સો ઽપિ બ્રાહ્મણઃ કલહમ્ અસહમાનો ભાર્યા-વાત્સલ્યાત્ સ્વ-કુટુમ્બં પરિત્યજ્ય બ્રાહ્મણ્યા સહ વિપ્રકૃષ્ટં દેશાન્તરં ગતઃ । અથ મહાટવી-મધ્યે બ્રાહ્મણ્યાભિહિતઃ-આર્ય-પુત્ર ! તૃષ્ણા માં બાધતે । તદ્ ઉદકં ક્વાપ્ય્ અન્વેષય ।
અથાસૌ તદ્-વચનાનન્તરં યાવદ્-ઉદકં ગૃહીત્વા સમાગચ્છતિ તાવત્ તાં મૃતામ્ અપશ્યત્ । અતિવલ્લભતયા વિષાદં કુર્વન્ યાવદ્ વિલપતિ તાવદ્ આકાશે વાચં શૃણોતિ । યથા હિ-યદિ બ્રાહ્મણ ત્વં સ્વકીય-જીવિતસ્યાર્ધં દદાસિ તતસ્ તે જીવતિ બ્રાહ્મણી ।
તચ્ છ્રુત્વા બ્રાહ્મણેન શુચીભૂય તિસૃભિર્ વાચોભિઃ સ્વજીવિતાર્ધં દત્તમ્ । વાક્-સમમ્ એવ ચ બ્રાહ્મણી જીવિતા સા । અથ તૌ જલં પીત્વા વન-ફલાનિ ભક્ષયિત્વા ગન્તુમ્ આરબ્ધૌ । તતઃ ક્રમેણ કસ્યચિન્ નગરસ્ય પ્રદેશે પુષ્પ-વાટિકાં પ્રવિશ્ય બ્રાહ્મણો ભાર્યામ્ અભિહિતવાન્-ભદ્રે, યાવદ્ અહં ભોજનં ગૃહીત્વા સમાગચ્છામિ તાવદ્ અત્ર ત્વયા સ્થાતવ્યમ્ ।
ઇત્ય્ અભિધાય બ્રાહ્મણો નગર-મધ્યે જગામ । અથ તસ્યાં પુષ્પ-વાટિકાયાં પઙ્ગુર અર-ઘટ્ટં ખેલયન્ દિવ્ય-ગિરા ગીતમ્ ઉદ્ગિરતિ । તચ્ ચ શ્રુત્વા કુસુમેષુણાર્દિતા બ્રાહ્મણ્યા તત્-સકાશં ગત્વાભિહિતમ્-ભદ્ર ! યર્હિ માં ન કામયસે, તન્ મત્-સક્તા સ્ત્રી-હત્યા તવ ભવિષ્યતિ ।
પઙ્ગુર્ અબ્રવીત્-કિં વ્યાધિ-ગ્રસ્તેન મયા કરિષ્યસિ ?
સાબ્રવીત્-કિમ્ અનેનોક્તેન ? અવશ્યં ત્વયા સહ મયા સઙ્ગમઃ કર્તવ્યઃ ।
તચ્ છ્રુત્વા તથા કૃતવાન્ । સુરતાનન્તરં સાબ્રવીત્-ઇતઃ-પ્રભૃતિ યાવજ્-જીવં મયાત્મા ભવતે દત્તઃ । ઇતિ જ્ઞાત્વા ભવાન્ અપ્ય્ અસ્માભિઃ સહાગચ્છતુ ।
સો ઽબ્રવીત્-એવમ્ અસ્તુ ।
અથ બ્રાહ્મણો ભોજનં ગૃહીત્વા સમાગત્ય તયા સહભોક્તુમ્ આરબ્ધઃ સાબ્રવીત્-એષ પઙ્ગુર્ બુભુક્ષિતઃ । તદ્ એતસ્યાપિ કિયન્તમ્ અપિ ગ્રાસં દેહિ ઇતિ ।
તથાનુષ્ઠિતે બ્રાહ્મણ્યાભિહિતં-બ્રાહ્મણ, સહાય-હીનસ્ ત્વં યદા ગ્રામાન્તરં ગચ્છસિ, તદા મમ વચન-સહાયો ઽપિ નાસ્તિ । તદ્ એનં પઙ્ગું ગૃહીત્વા ગચ્છાવઃ ।
સો ઽબ્રવીત્-ન શક્નોમ્ય્ આત્માનમ્ અપ્ય્ આત્મનાં વોઢુમ્ । કિં પુનર્ એનં પઙ્ગુમ્ ?
સાબ્રવીત્-પેટાભ્યન્તર-સ્થમ્ એનમ્ અહં નેષ્યામિ ।
અથ તત્-કૃતક-વચન-વ્યામોહિત-ચિત્તેન તેન પ્રતિપન્નમ્ । તથાનુષ્ઠિતેઽન્યસ્મિન્ દિને કૂપોપકણ્ઠે વિશ્રાન્તો બ્રાહ્મણસ્ તયા ચ પઙ્ગુ-પુરુષાસક્તયા સમ્પ્રેર્ય કૂપાન્તઃ પાતિતઃ । સાપિ પઙ્ગું ગૃહીત્વા કસ્મિંશ્ચિન્ નગરે પ્રવિષ્ટા । તત્ર શુલ્ક-ચૌર્ય-રક્ષા-નિમિત્તં રાજ-પુરુષૈર્ ઇતસ્ તતો ભ્રમદ્ભિસ્ તન્-મસ્તક-સ્થા પેટી દૃષ્ટા બલાદ્ આચ્છિદ્ય રાજાગ્રે નીતા । રાજા ચ યાવત્ તામ્ ઉદ્ઘાટયતિ તાવત્ તં પઙ્ગું દદર્શ । તતઃ સા બ્રાહ્મણી વિલાપં કુર્વતી રાજ-પુરુષાનુપદમ્ એવ તત્રાગતા । રાજ્ઞા પૃષ્ટા-કો વૃત્તાન્તઃ ? ઇતિ ।
સાબ્રવીત્-મમૈષ ભર્તા વ્યાધિ-બાધિતો દાયાદ-સમૂહૈર્ ઉદ્વેજિતો મયા સ્નેહ-વ્યાકુલિત-માનસયા શિરસિ કૃત્વા ભવદીય-નગર આનીતઃ ।
તચ્ છ્રુત્વા રાજાબ્રવીત્-બ્રાહ્મણિ ! ત્વં મે ભગિની । ગ્રામ-દ્વયં ગૃહીત્વા ભર્તા સહ ભોગાન્ ભુઞ્જાના સુખેન તિષ્ઠ ।
અથ સ બ્રાહ્મણો દૈવ-વશાત્ કેનાપિ સાધુના કૂપાદ્ ઉત્તારિતઃ પરિભ્રમંસ્ તદ્ એવ નગરમ્ આયાતઃ । તયા દુષ્ટ-ભાર્યયા દૃષ્ટા રાજ્ઞે નિવેદિતઃ-રાજન્ ! અયં મમ ભર્તુર્ વૈરી સમાયાતઃ ।
રાજ્ઞાપિ વધ આદિષ્ટઃ । સાબ્રવીત્-દેવ, અનયા મમ સક્તં કિઞ્ચિત્ ગૃહીતમ્ અસ્તિ । યદિ ત્વં ધર્મ-વત્સલઃ, તદ્ દાપય ।
રાજાબ્રવીત્-ભદ્રે ! યત્ ત્વયાસ્ય સક્તં કિઞ્ચિત્ ગૃહીતમ્ અસ્તિ તત્ સમર્પય ।
સા પ્રાહ-દેવ, મયા ન કિઞ્ચિદ્ ગૃહીતમ્ ।
બ્રાહ્મણ આહ-યન્ મયા ત્રિવાચિકં સ્વ-જીવિતાર્ધં દત્તમ્, તદ્ દેહિ ।
અથ સા રાજ-ભયાત્ તત્રૈવ ત્રિવાચિકમ્ એવ જીવિતાર્ધમ્ અનેન દત્તમ્ ઇતિ જલ્પન્તી પ્રાણૈર્ વિમુક્તા । તતઃ સ-વિસ્મયં રાજાબ્રવીત્-કિમ્ એતત્ ઇતિ । બ્રાહ્મણેનાપિ પૂર્વ-વૃત્તાન્તઃ સકલો ઽપિ તસ્મૈ નિવેદિતઃ ।
અતો ઽહં બ્રવીમિ-યદ્-અર્થે સ્વ-કુલં ત્યક્તમ્ (44) ઇતિ ।
વાનરઃ પુનર્ આહ-સાધુ ચેદમ્ ઉપાખ્યાનકં શ્રૂયતે-
ન કિં દદ્યાન્ ન કિં કુર્યાત્ સ્ત્રીભિર્ અભ્યર્થિતો નરઃ ।
અનશ્વા યત્ર હ્રેષન્તે શિરઃ પર્વણિ મુણ્ડિતમ્

મકર આહ-કથમ્ એતત્ ?
વાનરઃ કથયતિ-
કથા 6
અતિપ્રખ્યાત-બલ-પૌરુષો ઽનેક-નરેન્દ્ર-મુકુટ-મરીચિ-જાલ-જટિલી-કૃત-પાદ-પીઠઃ શરચ્-છશાઙ્ક-કિરણ-નિર્મલ-યશાઃ સમુદ્ર-પર્યન્તાયાઃ પૃથિવ્યા ભર્તા નન્દો નામ રાજા । યસ્ય સર્વ-શાસ્ત્રાધિગત-સમસ્ત-તત્ત્વઃ સચિવો વરરુચિર્ નામ । તસ્ય ચ પ્રણય-કલહેન જાયા કુપિતા । સા ચાતીવ વલ્લભાનેક-પ્રકારં પરિતોષ્યમાણાપિ ન પ્રસીદતિ । બ્રવીતિ ચ ભર્તા-ભદ્રે ! યેન પ્રકારેણ તુષ્યતિ તં વદ । નિશ્ચિતં કરોમિ ।
તતઃ કથઞ્ચિત્ તયોક્તં-યદિ શિરો મુણ્ડયિત્વા મમ પાદયોર્ નિપતસિ, તદા પ્રસાદાભિમુખી ભવામિ ।
તથાનુષ્ઠિતે પ્રસન્નાસીત્ । અથ નન્દસ્ય ભાર્યાપિ તથૈવ રુષ્ટા પ્રસાદ્યમાનાપિ ન તુષ્યતિ । તેનોક્તમ્-ભદ્રે ! ત્વયા વિના મુહૂર્તમ્ અપિ ન જીવામિ । પાદયોઃ પતિત્વા ત્વાં પ્રસાદયામિ ।
સાબ્રવીત્-યદિ ખલીનં મુખે પ્રક્ષિત્યાહં તવ પૃષ્ઠે સમારુહ્ય ત્વાં ધાવયામિ । ધાવિતસ્ તુ યદ્ય્ અશ્વવદ્ ધ્રેષસે, તદા પ્રસન્ના ભવામિ ।
રાજ્ઞાપિ તથૈવાનુષ્ઠિતમ્ । અથ પ્રભાત-સમયે સભાયામ્ ઉપવિષ્ટસ્ય રાજ્ઞઃ સમીપે વરરુચિર્ આયાતઃ । તં ચ દૃષ્ટ્વા રાજા પપ્રચ્છ-ભો વરરુચે ! કિં પર્વણિ મુણ્ડિતં શિરસ્ ત્વયા ?
સો ઽબ્રવીત્-ન કિં દદ્યાત્ (45) ઇત્ય્ આદિ । તદ્ ભો દુસ્ટ મકર ! ત્વમ્ અપિ નન્દ-વરરુચિ-વત્ સ્ત્રી-વશ્યઃ । તતો ભદ્ર આગતેન ત્વયા માં પ્રતિ વધોપાય-પ્રયાસઃ પ્રારબ્ધઃ । પરં સ્વ-વાગ્-દોષેણૈવ પ્રકટીભૂતઃ । અથવા સાધ્વ્ ઇદમ્ ઉચ્યતે-
આત્મનો મુખ-દોષેણ બધ્યન્તે શુક-સારિકાઃ ।
બકાસ્ તત્ર ન બધ્યન્તે મૌનં સર્વાર્થ-સાધનમ્

તથા ચ-
સુગુપ્તં રક્ષ્યમાણો ઽપિ દર્શયન્ દારુણં વપુઃ ।
વ્યાઘ્ર-ચર્મ-પ્રતિચ્છન્નો વાક્-કૃતે રાસભો હતઃ

મકર આહ-કથમ્ એતત્ ?
વાનરઃ કથયતિ-
કથા 8
શુદ્ધપટ-નામ-રજક-કથા
કસ્મિંશ્ચિદ્ અધિષ્ઠાને શુદ્ધપટો નામ રજકઃ પ્રતિવસતિ સ્મ । તસ્ય ચ ગર્દભ એકો ઽસ્તિ । સો ઽપિ ઘાસાભાવાદ્ અતિદુર્બલતાં ગતઃ । અથ તેન રજકેનાટવ્યાં પરિભ્રમતા મૃત-વ્યાઘ્રો દૃષ્ટઃ । ચિન્તિતં ચ-અહો ! શોભનમ્ આપતિતમ્ । અનેન વ્યાઘ્ર-ચર્મણા પ્રતિચ્છાદ્ય રાસભં રાત્રૌ યવ-ક્ષેત્રેષૂત્સ્રક્ષ્યામિ । યેન વ્યાઘ્રં મત્વા સમીપ-વર્તિનઃ ક્ષેત્ર-પાલા એનં ન નિષ્કાસયિષ્યન્તિ ।
તથાનુષ્ઠિતે રાસભો યથેચ્છયા યવ-ભક્ષણં કરોતિ । પ્રત્યૂષે ભૂયો ઽપિ રજકઃ સ્વાશ્રયં નયતિ । એવં ગચ્છતા કાલેન સ રાસભઃ પીવર-તનુર્ જાતઃ । કૃચ્છ્રાદ્ બન્ધન-સ્થાનમ્ અપિ નીયતે । અથાન્યસ્મિન્ન્ અહનિ સ મધોદ્ધતો દૂરાદ્ રાસભી-શબ્દમ્ અશૃણોત્ । તચ્-છ્રવણ-માત્રેણૈવ સ્વયં શબ્દયિતુમ્ આરબ્ધઃ ।
અથ તે ક્ષેત્ર-પાલા રાસભો ઽયં વ્યાઘ્ર-ચર્મ-પ્રતિચ્છન્ન ઇતિ જ્ઞાત્વા લગુડ-શર-પાષાણ-પ્રહારૈસ્ તં વ્યાપાદિતવન્તઃ ।
અતો ઽહં બ્રવીમિ-સુગુપ્તં રક્ષ્યમાણો ઽપિ (47) ઇતિ । તત્ કિં શ્યામલકવદ્ અત્યપમાન-સહનાદ્ અર્ધ-ચન્દ્ર-દાનેન યાસ્યસિ ।
મકર આહ-કથમ્ એતત્ ?
વાનર આહ-
કથા 9
મહાધન-ઈશ્વર-નામ-ભાણ્ડપતિ-કથા
અસ્ત્ય્ અત્ર ધરા-પીઠે વિકણ્ટકં નામ પુરમ્ । તત્ર મહા-ધન ઈશ્વરો નામ ભાણ્ડ-પતિઃ । તસ્ય ચત્વારો જામાતૃકા અવન્તી-પીઠાત્ પ્રાઘૂર્ણિકા વિકણ્ટક-પુરે સમાયાતાઃ । તે ચ યેન મહતા ગૌરવેણાભ્યર્ચિતા ભોજાનાચ્છાદનાદિભિઃ । એવં તેષાં તત્ર વસતાં માસ-ષટ્કં સઞ્જાતમ્ । તત ઈશ્વરેણ સ્વભાર્યોક્તા યદ્ એતે જામાતરઃ પરમ-ગૌરવેણાવર્જિતાઃ સ્વામિ ગૃહાણિ ન ગચ્છન્તિ, તત્ કિં કથ્યતે ? વિનાપમાનં ન યાસ્યન્તિ । તદ્ અદ્ય ભોજન-વેલાયાં પાદ-પ્રક્ષાલનાર્થં જલં ન દેયં યેનાપમાનં જ્ઞાત્વા પરિત્યજ્ય ગચ્છન્તીતિ ।
તથાનુષ્ઠિતે ગર્ગઃ પાદ-પ્રક્ષાલનાપમાનાત્, સોમો લઘ્વ્-આસન-દાનાત્, દત્તઃ કદશનતો યાતઃ । એવં તે ત્રયો ઽપિ પરિત્યજ્ય ગતાઃ । ચતુર્થઃ શ્યામલકો યાવન્ ન યાતિ તાવદ્ અર્ધ-ચન્દ્ર-પ્રદાનેન નિષ્કાસિતઃ ।
અતો ઽહં બ્રવીમિ-
ગર્ગો હિ પાદ-શૌચાલ્ લઘ્વ્-આસન-દાનતો ગતઃ સોમઃ ।
દત્તઃ કદશન-ભોજ્યાચ્ છ્યામલકશ્ ચાર્ધ-ચન્દ્રેણ

તત્ કિમ્ અહં રથકારવન્ મૂર્ખો યતઃ સ્વયમ્ અપિ દૃષ્ટ્વા તે વિકાર-પશ્ચાદ્ વિશ્વસિમિ । ઉક્તં ચ-
પ્રત્યક્ષેઽપિ કૃતે પાપે મૂર્ખઃ સામ્ના પ્રશામ્યતિ ।
રથકારઃ સ્વકાં ભાર્યાં સજારાં શિરસાવહત્
મકર આહ-કથમ્ એતત્ ?
વાનરઃ કથયતિ-
કથા 10
રથકાર-કથા
કસ્મિંશ્ચિદ્ અધિષ્ઠાને કશ્ચિદ્ રથકારઃ પ્રતિવસતિ સ્મ । તસ્ય ભાર્યા પુંશલીતિ જનાપવાદ-સંયુક્તા । સો ઽપિ તસ્યાઃ પરીક્ષાર્થં વ્યચિન્તયત્-કથં મયાસ્યાઃ પરીક્ષણં કર્તવ્યમ્ । ન ચૈતદ્ યુજ્યતે કર્તું, યતઃ-
નદીનાં ચ કુલાનાં ચ મુનીનાં ચ મહાત્મનામ્ ।
પરીક્ષા ન પ્રકર્તવ્યા સ્ત્રીણાં દુશ્ચરિતસ્ય ચ

વસોર્ વીર્યોત્પન્નામ્ અભજત મુનિર્ મત્સ્ય-તનયાં
તથા જાતો વ્યાસો શત-ગુણ-નિવાસઃ કિમ્ અપરમ્ ।
સ્વયં વેદાન્ વ્યસ્યન્ શમિત-કુરુ-વંશ-પ્રસવિતા
સ એવાભાચ્ છ્રીમાન્ અહહ વિષમા કર્મ-ગતયઃ

કુલાનામ્ ઇતિ પાણ્ડવાનામ્ અપિ મહાત્મનાં નોત્પત્તિર્ અધિગન્તવ્યા યતઃ તે ક્ષેત્રજા ઇતિ । સ્ત્રી-દુશ્ચરિતં સન્ધુક્ષ્યમાણમ્ અનેક-દોષાન્ પ્રકટયતિ સ્ત્રીણામ્ ઇતિ । તથા ચ-
યદિ સ્યાત્ પાવકઃ શીતઃ પ્રોષ્ણો વા શશ-લાઞ્છનઃ ।
સ્ત્રીણાં તદા સતીત્વં સ્યાદ્ યદિ સ્યાદ્ દુર્જનો હિતઃ

યથાપિ શુદ્ધામ્ અશુદ્ધાં વાપિ જાનામિ લોક-વચનાત્ । ઉક્તં ચ-
યન્ ન વેદેષુ શાસ્ત્રેષુ ન દૃષ્ટં ન ચ સંશ્રુતમ્ ।
તત્ સર્વં વેત્તિ લોકો ઽયં યત્ સ્યાદ્ બ્રહ્માણ્ડ-મધ્યગમ્

એવં સમ્પ્રધાર્ય તામ્ અવોચત-પ્રિયે, અહં પ્રાતર્ ગ્રામાન્તરં યાસ્યામિ તત્ર દિનાનિ કતિચિલ્ લગિષ્યન્તિ । તત્ ત્વયા કિઞ્ચિત્ પાથેયં મમ યોગ્યં કાર્યમ્ ।
સાપિ તદ્ આકર્ણ્ય હર્ષિત-ચિત્તૌત્સુક્યેન સર્વ-કાર્યાણિ સન્ત્યજ્ય સિદ્ધમ્ અન્નં ઘૃત-શર્કરા-પ્રાયમ્ અકરોત્ । અથવા સાધ્વ્ ઇદમ્ ઉચ્યતે-
દુર્દિવસે ઘન-તિમિરે દુઃખ-ચારાસુ નગર-વીથીષુ ।
પત્યૌ વિદેશ-યાતે પરમ-સુખં જઘન-ચપલાયાઃ

અથાસૌ પ્રત્યૂષે ઉત્થાય સ્વ-ગૃહાન્ નિર્ગતઃ । સાપિ તં પ્રસ્થિતં વિજ્ઞાય પ્રહસિત-વદનાઙ્ગ-સત્કારં કુર્વાણા કથઞ્ચિત્ તં દિવસમ્ અત્યવાહયત્ । તતશ્ ચ પૂર્વ-પરિચિતં વિટ-ગૃહં ગત્વા તમ્ અભ્યર્થોક્તવતી યદ્-ગ્રામાન્તરં ગતઃ સ દુરાત્મા મે પતિઃ । તદ્ અદ્ય ત્વયાસ્મદ્-ગૃહે પ્રસુપ્તે જને સમાગન્તવ્યમ્ ।
તથાનુષ્ઠિતે સ રથકારો ઽપ્ય્ અરણ્યે દિનમ્ અતિવાહ્ય પ્રદોષે સ્વ-ગૃહમ્ અપર-દ્વારેણ પ્રવિષ્ટઃ શય્યા-તલે નિભૃતો ભૂત્વા સ્થિતઃ । અત્રાન્તરે સ દેવદત્તઃ શયન આગત્યોપવિષ્ટઃ । તં દૃષ્ટ્વા રથકારો રોષાવિષ્ટ-ચિત્તો વ્યચિન્તયત્-કિમ્ એનમ્ ઉત્થાય વિનાશયામ્ય્ અથવા દ્વાવ્ અપ્ય્ એતૌ સુપ્તૌ હેલયા હન્મિ । પરં પશ્યામિ તાવચ્ ચેષ્ટિતમ્ અસ્યાઃ શૃણોમિ ચાનેન સહાલાપાન્ । અત્રાન્તરે સા ગૃહ-દ્વારં નિભૃતં પિધાય શયન-તલમ્ આરૂઢા । તસ્યાસ્ તચ્-છયનમ્ આરોહન્ત્યા રથકાર-શરીરે પાદો લગ્નઃ । તતો વ્યચિન્તયત્-નૂનમ્ એતેન દુરાત્મના રથકારેણ મત્-પરીક્ષાર્થં ભાવ્યમ્ । તત્-સ્ત્રી-ચરિત-વિજ્ઞાનં કિમ્ અપિ કરોમિ । એવં તસ્યાશ્ ચિન્તયન્ત્યાઃ સ દેવદત્તઃ સ્પર્શોત્સુક્યો બભૂવ । તતશ્ ચ તયાકૃતાઊજલિ-પુટયાભિહિતં-ભો
મહાનુભવ ! ન મે ગાત્રં ત્વયા સ્પ્રષ્ટવ્યમ્, યતો ઽહં પતિવ્રતા મહા-સતી ચ । નો ચેચ્ છાપં દત્ત્વા ત્વાં ભસ્મસાત્ કરિષ્યામિ ।
સ આહ-યદ્ય્ એવં તર્હિ કિમ્ અર્થં ત્વયાહૂતઃ ?
સા પ્રાહ-ભોઃ ! શૃણુષ્વૈકાગ્ર-મનાઃ । અહમ્ અદ્ય પ્રત્યૂષે દેવતા-દર્શનાર્થં ચણ્ડિકાયતનં ગતા । તત્રાકસ્માત્ ખે વાણી સઞ્જાતા-પુત્રિ, કિં કરોમિ । ભક્તાસિ મે ત્વમ્ । પરં ષણ્માસાભ્યન્તરે વિધિ-નિયોગાદ્ વિધવા ભવિષ્યસિ । તતો મયાભિહિતં-ભગવતિ ! યયા ત્વમ્ આપદં વેત્સિ તથા તત્-પર્તીકારમ્ અપિ જાનાસિ । તદ્ અસ્તિ કશ્ચિદ્ ઉપાયો યેન મે પતિઃ શત-સંવત્સર-જીવી ભવતિ । તતસ્ તયાભિહિતં-વત્સે, સન્ન્ અપિ નાસ્તિ યતસ્ તવાયત્તઃ સ પ્રતીકારઃ । તચ્ છ્રુત્વા મયાભિહિતં-દેવિ ! યન્ મત્-પ્રાણૈર્ ભવતિ તદ્ આદેશય યેન કરોમિ । તતો દેવ્યાભિહિતં-યદ્ય્ અદ્ય દિને પર-પુરુષેણ સહૈકસ્મિઞ્ છયને સમારુહ્યાલિઙ્ગનં કરોષિ, તદા તવ ભર્તૃ-સક્તો ઽપમૃત્યુસ્ તસ્ય સઞ્ચરિત, ત્વદ્-ભર્તા પુનર્ વર્ષ-શતં જીવતિ । તેન મયા ત્વમ્ અભ્યર્થિતઃ । તયો
યત્ કિઞ્ચિત્ કર્તુમ્ અનાસ્ તત્ કુરુષ્વ, નહિ દેવતા-વચનમ્ અન્યથા ભવિષ્યતીતિ નિશ્ચયઃ । તતો ઽન્તર્હાસ-વિકાસ-મુખઃ સ તદ્-ઉચિતમ્ આચચાર ।
સો ઽપિ રથકારો મૂર્ખસ્ તસ્યાસ્ તદ્-વચનમ્ આકર્ણ્ય પુલકાઙ્કિત-તનુઃ શય્યા-તલાન્ નિષ્ક્રમ્ય તામ્ ઉવાચ-સાધુ પતિવ્રતે ! સાધુ કુલ-નન્દિનિ ! સાધુ ! અહં દુર્જન-વચન-શઙ્કિત-હૃદયસ્ ત્વત્-પરીક્ષાર્થં ગ્રામાન્તર-વ્યાજં કૃત્વાત્ર નિભૃતં ખટ્વા-તલે લીનઃ સ્થિતઃ । તદ્ એહિ, આલિઙ્ગય મામ્ । ત્વં સ્વ-ભર્તૃ-ભક્તાનાં મુખ્યા નારીણાં, યદ્ એવં બ્રહ્મ-વ્રતં પર-સઙ્ગેઽપિ પાલિતવતી । મદ્-આયુર્-વૃદ્ધિ-કૃતેઽપમૃત્યુ-વિનાશાર્થં ચ ત્વમ્ એવં કૃતવતી । તામ્ એવમ્ ઉક્ત્વા સ-સ્નેહમ્ આલિઙ્ગિતવાન્ । સ્વ-સ્કન્ધે તામ્ આરોપ્ય તમ્ અપિ દેવદત્તમ્ ઉવાચ-ભોઃ મહાનુભાવ ! મત્-પુણ્યૈસ્ ત્વમ્ ઇહાગતઃ । ત્વત્-પ્રસાદાત્ પ્રાપ્તામ્ અદ્ય મયા વર્ષ-શત-પ્રમાણમ્ આયુઃ । તતસ્ ત્વમ્ અપિ માં સમાલિઙ્ગય સ્કન્ધં મે સમારોહ । ઇતિ જલ્પન્ન્ અનિચ્છન્તમ્
અપિ દેવદત્તં બલાદ્ આલિઙ્ગ્ય સ્કન્ધે સમારોપિતવાન્ । તતશ્ ચ તૂર્ય-ધ્વનિ-ચ્છન્દેન નૃત્યન્ સકલ-ગૃહ-દ્વારેષુ બભ્રામ ।
અતો ઽહં બ્રવીમિ-પ્રત્યક્ષેઽપિ કૃતે પાપે (49) । તન્ મૂઢ ! દૃષ્ટ-વિકારસ્ ત્વમ્, તત્ કથં તત્ર ગૃહં ગચ્છામિ । અથવા યન્ માં ત્વં વિશ્વાસયસિ તત્ તે દોષો નાસ્તિ, યત્ ઈદૃશી સ્વભાવ-દુષ્ટા યુષ્મજ્-જાતિર્ યા શિષ્ટ-સઙ્ગાદ્ અપિ સૌમ્યત્વં ન યાતિ । અથવા સ્વભાવો ઽયં દુષ્ટાનામ્ । ઉક્તં ચ-
સદ્ભિઃ સમ્બોધ્યમાનો ઽપિ દુરાત્મા પાપ-પૌરુષઃ ।
ઘૃષ્યમાણ ઇવાઙ્ગારો નિર્મલત્વં ન ગચ્છતિ

તન્ મૂર્ખ ! સ્ત્રી-લુબ્ધ ! સ્ત્રી-જિત ! અન્યેઽપિ યે ત્વદ્-વિધા ભવન્તિ તે સ્વ-કાર્યં વિભવં મિત્રં ચ પરિત્યજન્તિ તત્-કૃતે । ઉક્તં ચ-
યા મમોદ્વિજતે નિત્યં સાદ્ય મામ્ અવગૂહતે ।
પ્રિય-કારક ભદ્રં તે યન્ મમાસ્તિ હરસ્વ તત્

મકર આહ-કથમ્ એતત્ ?
વાનરો ઽબ્રવીત્-
કથા 11
કામાતુર-કથા
અસ્તિ કસ્મિંશ્ચિદ્ અધિષ્ઠાને કામાતુરો નામ મહાધનો વૃદ્ધ-વણિક્ । તેન મૃત-ભાર્યેણ કામોપહત-ચેતસા કાચિન્ નિર્ધન-વણિક્-સુતા પ્રભૂતં વિત્તં દત્ત્વોદ્વાહિતા । અથ સા દુઃખાભિભૂતા તં વૃદ્ધ-વણિજં દ્રષ્ટુમ્ અપિ ન શશાક । અથવા સાધ્વ્ ઇદમ્ ઉચ્યતે-
શ્વેતં પદં શિરસિ યત્ તુ શિરોરુહાણાં
સ્થાનં પરં પરિભવસ્ય તદ્ એવ પુંસામ્ ।
આરોપિતાસ્થિ-શકલં પરિહૃત્ય યાન્તિ
ચાણ્ડાલ-કૂપમ્ ઇવ દૂરતરં તરુણ્યઃ

તથા ચ-
ગાત્રં સઙ્કુચિતં ગતિ-વિગલિતા દન્તાશ્ ચ નાશં ગતાહ્
દૃષ્ટિર્ ભ્રામ્યતિ રૂપમ્ એવ હ્રસતે વક્ત્રં ચ લાલાયતે ।
વાક્યં નૈવ કરોતિ બાન્ધવ-જનઃ પત્ની ન શુશ્રૂષતે
હા કષ્ટં જરયાભિભૂત-પુરુષઃ પુત્રૈર્ અવજ્ઞાયતે

અથ કદાચિત્ સા તેન સહૈક-શયને પરાઙ્-મુખી યાવત્ તિષ્ઠતિ તાવત્ તસ્ય ગૃહે ચૌરઃ પ્રવિષ્ટઃ । સાપિ તં ચૌરમ્ અવલોક્ય ભય-વ્યાકુલા વૃદ્ધમ્ અપિ પતિં ગાઢં સમાલિલિઙ્ગ । સો ઽપિ વિસ્મયાત્ પુલકાઙ્કિત-સર્વ-ગાત્રશ્ ચિન્તયામાસ-અહો ! કિમ્ એષા મામ્ અદ્યાવગૂહતે । અહો ચિત્રમ્ એતત્ ! તતશ્ ચ યાવન્ નિપુણતયાવલોકયતિ તાવત્ ચૌરઃ પ્રવિષ્ટઃ કોણૈક-દેશે તિષ્ઠતિ । પુનર્ અપ્ય્ અચિન્તયત્-નૂનમ્ એષા ચૌરસ્ય ભયાન્ મામ્ આલિઙ્ગતિ । તજ્ જ્ઞાત્વા ચૌરમ્ આહ-યા મમોદ્વિજતે નિત્યં સાદ્ય (55) ઇતિ । ભૂયો ઽપિ નિર્ગચ્છન્તમ્ અવાદીત્-ભો ચોર ! નિત્યમ્ એવ ત્વયા રાત્રાવ્ આગન્તવ્યં મદીયો ઽયં વિભવસ્ ત્વદીય ઇતિ ।
અતો ઽહં બ્રવીમિ-યા મમોદ્વિજતે ઇત્ય્ આદિ । કિં બહુના, તેન ચ સ્ત્રી-લુબ્ધેન સ્વં સર્વં ચૌરસ્ય સમર્પિતમ્ । ત્વયાપિ તથાનુષ્ઠિતમ્ ।
અથૈવ તેન સહ વદતો મકરસ્ય જલચરેણૈકેનાગત્યાભિહિતમ્-ભો મકર ! ત્વદીયા ભાર્યાનશનોપવિષ્ટા ત્વયિ ચિરયતિ પ્રણયાભિભવાદ્ વિપન્ના । એવં તદ્-વજ્ર-પાત-સદૃશ-વચનમ્ આકર્ણ્યાતીવ્ર-વ્યાકુલિત-હૃદયઃ પ્રલપિતમ્ એવં ચકાર-અહો કિમ્ ઇદં સઞ્જાતં મે મન્દ-ભાગસ્ય । ઉક્તં ચ-
ન ગૃહં ગૃહમ્ ઇત્ય્ આહુર્ ગૃહિણી ગૃહમ્ ઉચ્યતે ।
ગૃહં તુ ગૃહિણી-હીનં કાન્તારાન્ નાતિરિચ્યતે

અન્યચ્ ચ-
વૃક્ષ-મૂલેઽપિ દયિતા યત્ર તિષ્ઠતિ તદ્ ગૃહમ્ ।
પ્રાસાદો ઽપિ તયા હીનો ઽરણ્ય-સદૃશઃ સ્મૃતઃ

માતા યસ્ય ગૃહે નાસ્તિ ભાર્યા ચ પ્રિય-વાદિની ।
અરણ્યં તેન ગન્તવ્યં યથારણ્યં તથા ગૃહમ્

તન્ મિત્ર ! ક્ષમ્યતામ્ । મયા તેઽપરાધઃ કૃતઃ । સમ્પ્રત્ય્ અહં તુ સ્ત્રી-વિયોગાદ્ વૈશ્વાનર-પ્રવેશં કરિષ્યામિ । તન્ મૂઢ ! આનન્દેઽપિ જાતે ત્વં વિષાદં ગતઃ । તાદૃગ્-ભાર્યાયાં મૃતાયામ્ ઉત્સવઃ કર્તું યુજ્યતે । ઉક્તં ચ યતઃ-
યા ભાર્યા દુષ્ટ-ચરિત્રા સતતં કલહ-પ્રિયા ।
ભાર્યા-રૂપેણ સા જ્ઞેયા વિદગ્ધૈર્ દારુણા જરા

તસ્માત્ સર્વ-પ્રયત્નેન નામાપિ પરિવર્જયેત્ ।
સ્ત્રીણામ્ ઇહ હિ સર્વાસાં ય ઇચ્છેત્ સુખમ્ આત્મનઃ

યદ્-અન્તસ્ તન્ ન જિહ્વાયાં યજ્ જિહ્વાયાં ન તદ્-બહિઃ ।
યદ્-બહિસ્ તન્ ન કુર્વન્તિ વિચિત્ર-ચરિતાઃ સ્ત્રિયઃ

કે નામ ન વિનશ્યન્તિ મિથ્યા-જ્ઞાનાન્ નિતમ્બિનીમ્ ।
રમ્યાં તે ઉપસર્પન્તિ દીપાભાં શલભા યથા

અન્તર્-વિષ-મયા હ્ય્ એતા બહિશ્ ચૈવ મનોરમાઃ ।
ગુઞ્જા-ફલ-સમાકારા યોષિતઃ કેન નિર્મિતાઃ

તાડિતા અપિ દણ્ડેન શસ્ત્રૈર્ અપિ વિખણ્ડિતાઃ ।
ન વશં યોષિતો યાન્તિ ન દાનૈર્ ન ચ સંસ્તવૈઃ

આસ્તાં તાવત્ કિમ્ અન્યેન દૌરાત્મ્યેનેહ યોષિતામ્ ।
વિધૃતં સ્વોદરેણાપિ ઘ્નન્તિ પુત્રમ્ અપિ સ્વકમ્

રૂક્ષાયાં સ્નેહ-સદ્-ભાવં કઠોરાયાં સુમાર્દવમ્ ।
નીરસાયાં રસં બાલો બાલિકાયાં વિકલ્પયેત્

મકર આહ-ભો મિત્ર ! અસ્ત્વ્ એતત્ । પરં કિં કરોમિ ? મમાનર્થ-દ્વયમ્ એતત્ સઞ્જાતમ્ । એકસ્ તાવદ્ ગૃહ-ભઙ્ગઃ । અપરસ્ ત્વદ્-વિધેન મિત્રેણ સહ ચિત્ત-વિશ્લેષઃ । અથવા ભવત્ય્ એવં દૈવ-યોગાત્ । ઉક્તં ચ યતઃ-
યાદૃશં મમ પાણ્ડિત્યં તાદૃશં દ્વિગુણં તવ ।
નાભૂજ્ જારો ન ભર્તા ચ કિં નિરીક્ષસિ નગ્નિકે

વાનર આહ-કથમ્ એતત્ ?
મકરો ઽબ્રવીત્-
કથા 12
હાલિક-દમ્પતી-કથા
કસ્મિંશ્ચિદ્ અધિષ્ઠાને હાલિક-દમ્પતી પ્રતિવસતઃ સ્મ । સા ચ હાલિક-ભાર્યા પત્યુર્ વૃદ્ધ-ભાવાત્ સદૈવાન્ય-ચિત્તા ન કથઞ્ચિદ્ ગૃહે સ્થૈર્યમ્ આલમ્બતે । કેવલં પર-પુરુષાન્ અન્વેષમાણા પરિભ્રમતિ । અથ કેનચિત્ પર-વિત્તાપહારકેણ ધૂર્તેન સા લક્ષિતા વિજને પ્રોક્તા ચ-સુભગે ! મૃત-ભાર્યો ઽહમ્ । ત્વદ્-દર્શનેન સ્મર-પીડિતશ્ ચ । તદ્ દીયતાં મે રતિ-દક્ષિણા ।
તતસ્ તયાભિહિતમ્-ભોઃ સુભગ ! યદ્ય્ એવં તદ્ અસ્તિ મે પત્યુઃ પ્રભૂતં ધનમ્ । સ ચ વૃદ્ધત્વાત્ પ્રચલિતુમ્ અપ્ય્ અસમર્થઃ । તતસ્ તદ્-ધનમ્ આદાયાહમ્ આગચ્છામિ । યેન ત્વયા સહાન્યત્ર ગત્વા યથેચ્છયા રતિ-સુખમ્ અનુભવિષ્યામિ ।
સો ઽબ્રવીત્-રોચતે મહ્યમ્ અપ્ય્ એતત્ । તત્ પ્રત્યૂષેઽત્ર સ્થાને શીઘ્રમ્ એવ સમાગન્તવ્યમ્, યેન શુભતરં કિઞ્ચિન્ નગરં ગત્વા ત્વયા સહ જીવ-લોકઃ સફલીક્રિયતે ।
સાપિ તથેતિ પ્રતિજ્ઞાય પ્રહસિત-વદના સ્વ-ગૃહં ગત્વા રાત્રૌ પ્રસુપ્તે ભર્તરિ સર્વં વિત્તમ્ આદાય પ્રત્યૂષ-સમયે તત્-કથિત-સ્થાનમ્ ઉપાદ્રવત્ । ધૂર્તો ઽપિ તામ્ અગ્રે વિધાય દક્ષિણાં દિશમ્ આશ્રિત્ય સત્વર-ગતિઃ પ્રસ્થિતઃ ।
એવં તયોર્ વ્રજતોર્ યોજન-દ્વય-માત્રેણાગ્રતઃ કાચિન્ નદી સમુપસ્થિતા । તાં દૃષ્ટ્વા ધૂર્તશ્ ચિન્તયામાસ-કિમ્ અહમ્ અનયા યૌવન-પ્રાન્તે વર્તમાનયા કરિષ્યામિ । કિં ચ કદાપ્ય્ અસ્યાઃ પૃષ્ઠતઃ કો ઽપિ સમેષ્યતિ । તન્ મે મહાન્ અનર્થઃ સ્યાત્ । તત્ કેવલમ્ અસ્યા વિત્તમ્ આદાય ગચ્છામિ ।
ઇતિ નિશ્ચિત્ય તામ્ ઉવાચ-પ્રિયે ! સુદુસ્તરેયં મહાનદા । તદ્ અહં દ્રવ્ય-માત્રાં પારે ધૃત્વા સમાગચ્છામિ । તતસ્ ત્વામ્ એકાકિનીં સ્વ-પૃષ્ઠમ્ આરોપ્ય સુખેનોત્તારયિષ્યામિ ।
સા પ્રાહ-સુભગ ! એવં ક્રિયતામ્ । ઇત્ય્ ઉક્ત્વાશિષં વિત્તં તસ્મૈ સમર્પયામાસ ।
અથ તેનાભિહિતં-ભદ્રે ! પરિધાનાચ્છાદન-વસ્ત્રમ્ અપિ સમર્પય । યેન જલ-મધ્યે નિઃશઙ્કં વ્રજસિ । તથાનુષ્ઠિતે ધૂર્તો વિત્તં વસ્ત્ર-યુગલં ચાદાય યથાચિન્તિત-વિષયં ગતઃ ।
સાપિ કણ્ઠ-નિવેશિત-હસ્ત-યુગલા સોદ્વેગા નદી-પુલિન-દેશ ઉપવિષ્ટા યાવત્ તિષ્ઠતિ તાવદ્ એતસ્મિન્ન્ અન્તરે કાચિચ્ છૃગાલિકા માંસ-પિણ્ડ-ગૃહીત-વદના તત્રાજગામ । આગત્ય ચ યાવત્ પશ્યતિ, તાવન્ નદી મહાન્ મત્સ્યઃ સલિલાન્ નિષ્ક્રમ્ય બહિઃ સ્થિત આસ્તે । એવં ચ દૃષ્ટ્વા સા માંસ-પિણ્ડં સમુત્સૃજ્ય તં મત્સ્યં પ્રત્યુપાદ્રવત્ । અત્રાન્તરં આકાશાદ્ આવતીર્થં કો ઽપિ પ્રત્યુપાદ્રવત્ । અત્રાન્તરમ્ આકાશાદ્ અવતીર્ય કો ઽપિ ગૃધ્રસ્ તં માંસ-પિણ્ડમ્ આદાય પુનઃ ખમ્ ઉત્પતાત । મત્સ્યો ઽપિ શૃગાલિકાં દૃષ્ટ્વા નદ્યાં પ્રવિવેશ । સા શૃગાલિકાં દૃષ્ટ્વા નદ્યાં પ્રવિવેશ । સા શૃગાલિકા વ્યર્થ-શ્રમા ગૃધ્રમ્ અવલોકયન્તી તયા નગ્નિકયા સ-સ્મિતમ્ અભિહિતા-
ગૃધ્રેણાપહૃતં માંસં મત્સ્યો ઽપિ સલિલં ગતઃ ।
મત્સ્ય-માંસ-પરિભ્રષ્ટે કિં નિરીક્ષ્યસિ જમ્બુકે

મિત્રં હ્ય્ અમિત્રતાં યાતમ્ અપરં મે પ્રિયા મિત્રા ।
ગૃહમ્ અન્યેન ચ વ્યાપ્તં કિમ્ અદ્યાપિ ભવિષ્યતિ

અથવા યુક્તમ્ ઇદમ્ ઉચ્યતે-
ક્ષતે પ્રહારા નિપતન્ત્ય્ અભીક્ષ્ણમ્ અન્ન-ક્ષયે વર્ધતિ જાઠરાગ્નિઃ ।
આપત્સુ વૈરાણિ સમુદ્ભવન્તિ વામે વિધૌ સર્વમ્ ઇદં નરાણામ્

તત્ કિં કરોમિ ? કિમ્ અનેન સહ યુદ્ધં કરોમિ ? કિં વા સામ્નૈવ સમ્બોધ્ય ગૃહાન્ નિઃસારયામિ ? કિં વા ભેદં દાનં વા કરોમિ ? અથવામુમ્ એવ વાનર-મિત્રં પૃચ્છામિ ? ઉક્તં ચ-
યઃ પૃષ્ટ્વા કુરુતે કાર્યં પ્રષ્ટવ્યાન્ સ્વ-હિતાન્ ગુરૂન્ ।
ન તસ્ય જાયતે વિઘ્નઃ કસ્મિંશ્ચિદ્ અપિ કર્મણિ

એવં સમ્પ્રધાર્ય ભૂયો ઽપિ તમ્ એવ જમ્બૂ-વૃક્ષમ્ આરૂઢં કપિમ્ અપૃચ્છત્-ભો મિત્ર ! પશ્ય મે મન્દ-ભાગ્યતામ્ । તત્ સમ્પ્રતિ ગૃહમ્ અપિ મે બલવત્તરેણ મકરેણ રુદ્ધમ્ । તદ્ અહં ત્વાં પ્રષ્ટુમ્ અભ્યાગતઃ । કથય કિં કરોમિ ? સામાદીનામ્ ઉપાયાનાં મધ્યે કસ્યાત્ર વિષયઃ ?
સ આહ-ભોઃ કૃતઘ્ન પાપ-ચારિન્ ! મયા નિષિદ્ધો ઽપિ કિં ભૂયો મામ્ અનુસરસિ । નાહં તવ મૂર્ખસ્યોપદેશમ્ અપિ દાસ્યામિ ।
તચ્ છ્રુત્વા મકરઃ પ્રાહ-ભો મિત્ર ! સાપરાધસ્ય મે પૂર્વ-સ્નેહમ્ અનુસ્મૃત્ય હિતોપદેશં દેહિ ।
વાનર આહ-નાહં તે કથયિષ્યામિ । યદ્ ભાર્યા-વાક્યેન ભવતાહં સમુદ્રે પ્રક્ષિપ્તું નીતઃ । તદ્ એવં ન યુક્તમ્ । યદ્યપિ ભાર્યા સર્વ-લોકાદ્ અપિ વલ્લભા ભવતિ, તથાપિ ન મિત્રાણિ બાન્ધવાશ્ ચ ભાર્યા-વાક્યેન સમુદ્રે પ્રક્ષિપ્યન્તે । તન્ મૂર્ખ ! મૂઢત્વેન નાશસ્ તવ મયા પ્રાગ્ એવ નિવેદિત આસીત્, યતઃ-
સતાં વચનમ્ આદિષ્ટં મદેન ન કરોતિ યઃ ।
સ વિનાશમ્ અવાપ્નોતિ ઘણ્ટોષ્ટ્ર ઇવ સત્વરમ્

મકર આહ-કથમ્ એતત્ ?
સો ઽબ્રવીત્-
કથા 13
ઉજ્જ્વલક-રથકાર-કથા
કસ્મિંશ્ચિદ્ અધિષ્ઠાને ઉજ્જ્વલકો નામ રથકારઃ પ્રતિવસતિ સ્મ । સ ચાતીવ દારિદ્ર્યોપહતશ્ ચિન્તિતવાન્-અહો ! ધિગ્ ઇયં દરિદ્રતાસ્મદ્-ગૃહે । યતઃ સર્વો ઽપિ જનઃ સ્વ-કર્મણૈવ રતસ્ તિષ્ઠતિ । અસ્મદીયઃ પુનર્ વ્યાપારો નાત્રાધિષ્ઠાનેઽર્હતિ । યતઃ સર્વ-લોકાનાં ચિરન્તનાશ્ ચતુર્ભૂમિકા ગૃહાઃ સન્તિ । મમ ચ નાત્ર । તત્ કિં મદીયેન રથકારત્વેન પ્રયોજનમ્ ? ઇતિ ચિન્તયિત્વા દેશાન્ નિષ્ક્રાન્તઃ ।
યાવત્ કિઞ્ચિદ્ વનં ગચ્છતિ તાવદ્ ગહ્વરાકાર-વન-ગહન-મધ્યે સૂર્યાસ્તમ્ અનવેલાયાં સ્વ-યૂથાદ્ ભ્રષ્ટાં પ્રસવ-વેદનયા પીડ્યમાનામ્ ઉષ્ટ્રીમ્ અપશ્યત્ । સ ચ દાસેરક-યુક્તામ્ ઉષ્ટ્રીં ગૃહીત્વા સ્વ-સ્થાનાભિમુખઃ પ્રસ્થિતઃ । ગૃહમ્ આસાદ્ય રજ્જું ગૃહીત્વા તામ્ ઉષ્ટ્રિકાં બબન્ધ । તતશ્ ચ તીક્ષ્ણં પરશુમ્ આદાય તસ્યાઃ પલ્લવાનયનાર્થં પર્વતૈક-દેશે ગતઃ । તત્ર ચ નૂતનાનિ કોમલાનિ બહૂનિ પલ્લવાનિ ચ્છિત્ત્વા શિરસિ સમારોપ્ય તસ્યાગ્રે નિચિક્ષેપ । તયા ચ તાનિ શનૈઃ શનૈર્ ભક્ષિતાનિ । પશ્ચાત્ પલ્લવ-ભક્ષણ-પ્રભાવાદ્ અહર્નિશં પીવર-તનુર્ ઉષ્ટ્રી સઞ્જાતા । સો ઽપિ દાસેરકો મહાન્ ઉષ્ટ્રઃ સઞ્જાતઃ । તતઃ સ નિત્યમ્ એવ દુગ્ધં ગૃહીત્વા સ્વ-કુટુમ્બં પરિપાલયતિ ।
અથ રથકારેણ વલ્લભત્વાદ્ દાસેરક-ગ્રીવાયાં મહતી ઘણ્ટા પ્રતિબદ્ધા । પશ્ચાદ્ રથકારો વ્યચિન્તયત્-અહો ! કિમ્ અન્યૈર્ દુષ્કૃત-કર્મભિઃ । યાવન્ મમૈતસ્માદ્ એવોષ્ટ્રાપરિપાલનાદ્ અસ્ય કુટુમ્બસ્ય ભવ્યં સઞ્જાતમ્ । તત્ કિમ્ અન્યેન વ્યાપારેણ ?
એવં વિચિન્ત્ય ગૃહમ્ આગત્ય પ્રિયામ્ આહ-ભદ્રે ! સમીચીનો ઽયં વ્યાપારઃ । તવ સમ્મતિશ્ ચેત્ કુતો ઽપિ ધનિકાત્ કિઞ્ચિદ્ દ્રવ્યમ્ આદાય મયા ગુર્જર-દેશે ગન્તવ્યં કલભ-ગ્રહણાય । તાવત્ ત્વયૈતૌ યત્નેન રક્ષણીયૌ । યાવદ્ અહમ્ અપરામ્ ઉષ્ટ્રીં નીત્વા સમાગચ્છામિ ।
તતશ્ ચ ગુર્જર-દેશં ગત્વોષ્ટ્રીં ગૃહીત્વા સ્વ-ગૃહમ્ આગતઃ । કિં બહુના ? તેન તથા કૃતં યથા તસ્ય પ્રચુરા ઉષ્ટ્રાઃ કરભાશ્ ચ સમ્મિલિતાઃ । તતસ્ તેન મહદ્ ઉષ્ટ્ર-યૂથં કૃત્વા રક્ષા-પુરુષો ધૃતઃ । તસ્ય પ્રતિવર્ષં વૃત્ત્યા કરભમ્ એકં પ્રયચ્છતિ । પ્રતિવર્ષમ્ અન્યચ્ ચાહર્નિશં દુગ્ધ-પાનં તસ્ય નિરૂપિતમ્ । એવં રથકારો ઽપિ નિત્યમ્ એવોષ્ટ્રી-કરભ-વ્યાપારં કુર્વન્ સુખેન તિષ્ઠતિ ।
અથ તે દાસેરકા અધિષ્ઠાનોપવનાહાર્થં ગચ્છન્તિ । કોમલ-વલ્લીર્ યથેચ્છયા ભક્ષયિત્વા મહતિ સરસિ પાનીયં પીત્વા સાયન્તન-સમયે મન્દં મન્દં લીલયા ગૃહમ્ આગચ્છન્તિ । સ ચ પૂર્વ-દાસેરકો મદાતિરેકાત્ પૃષ્ઠ આગત્ય મિલતિ । તતસ્ તૈઃ કલભૈર્ અભિહિતમ્-અહો ! મન્દ-મતિર્ અયં દાસેરકો યથા યૂથાદ્ ભ્રષ્ટઃ પૃષ્ઠે સ્થિત્વા ઘણ્ટાં વાદયન્ન્ આગચ્છતિ । યદિ કસ્યાપિ દુષ્ટ-સત્ત્વસ્ય મુખે પતિષ્યતિ, તન્ નૂનં મૃત્યુમ્ અવાપ્સ્યતિ ।
અથ તસ્ય તદ્-વનં ગાહમાનસ્ય કશ્ચિત્ સિંહો ઘણ્ટા-રવમ્ આકર્ણ્ય સમાયાતઃ । યાવદ્ અવલોકયતિ, તાવદ્ ઉષ્ટ્રી-દાસેરકાણાં યૂથં ગચ્છતિ । એકસ્ તુ પુનઃ પૃષ્ઠે ક્રીડાં કુર્વન્ વલ્લરીશ્ ચરન્ યાવત્ તિષ્ઠતિ, તાવદ્ અન્યે દાસેરકાઃ પાનીયં પીત્વા સ્વ-ગૃહે ગતાઃ । સો ઽપિ વનાન્ નિષ્ક્રમ્ય યાવદ્ દિશો ઽવલોકયતિ, તાવન્ ન કઞ્ચિન્ માર્ગં પશ્યતિ વેત્તિ ચ । યૂથાદ્ ભ્રષ્ટો મન્દં મન્દં બૃહચ્-છબ્દં કુર્વન્ યાવત્ કિયદ્-દૂરં ગચ્છતિ, તાવત્ તચ્-છબ્દાનુસારી સિંહો ઽપિ ક્રમં કૃત્વા નિભૃતો ઽયં વ્યવસ્થિતઃ । તતો યાવદ્ ઉષ્ટ્રઃ સમીપમ્ આગતઃ, તાવત્ સિંહેન લમ્ભયિત્વા ગ્રીવાયાં ગૃહીતો મારિતશ્ ચ ।
અતો ઽહં બ્રવીમિ-સતાં વચનમ્ આદિષ્ટમ્ (74) ઇતિ ।
અથ તચ્ છ્રુત્વા મકરઃ પ્રાહ-
ઉપદેશ-પ્રદાતૄણાં નરાણાં હિતમ્ ઇચ્છતામ્ ।
પરસ્મિન્ન્ ઇહ લોકે ચ વ્યસનં નોપપદ્યતે

તત સર્વથા કૃતઘ્નસ્યાપિ મે કુરુ પ્રસાદમ્ ઉપદેશ-પ્રદાનેન । ઉક્તં ચ-
ઉપકારિષુ યઃ સાધુઃ સાધુત્વે તસ્ય કો ગુણઃ ।
અપકારિષુ યઃ સાધુઃ સ સાધુઃ સદ્ભિર્ ઉચ્યતે

તદ્ આકર્ણ્ય વાનરઃ પ્રાહ-ભદ્ર ! યદ્ય્ એવં તર્હિ તત્ર ગત્વા તેન સહ યુદ્ધં કુરુ । ઉક્તં ચ-
હતસ્ ત્વં પ્રાપ્સ્યસિ સ્વર્ગં જીવન્ ગૃહમ્ અથો યશઃ ।
યુધ્યમાનસ્ય તે ભાવિ ગુણ-દ્વયમ્ અનુત્તમમ્

ઉત્તમં પ્રણિપાતેન શૂરં ભેદેન યોજયેત્ ।
નીચમ્ અલ્પ-પ્રદાનેન સમ-શક્તિં પરાક્રમૈઃ

મકર આહ-કથમ્ એતત્ ?
સો ઽબ્રવીત્-
કથા 14
મહાચતુરકાખ્ય-શૃગાલ-કથા
આસીત્ કસ્મિંશ્ચિદ્ દેશે મહા-ચતુરકો નામ શૃગાલઃ । તેન કદાચિદ્ અરણ્યે સ્વયં મૃતો ગજઃ સમાસાદિતઃ । તસ્ય સમન્તાત્ પરિભ્રમતિ, પરં કઠિનાં ત્વચં ભેત્તું ન શક્નોતિ । અથાત્રાવસર ઇતશ્ ચેતશ્ ચ વિચરન્ કશ્ચિત્ સિંહસ્ તત્રૈવ પ્રદેશે સમાયયૌ ।
અથ સિંહં સમાગતં દૃષ્ટ્વા સ ક્ષિતિ-તલ-વિન્યસ્ત-મૌલિ-મણ્ડલઃ સંયોજિત-કર-યુગલઃ સ-વિનયમ્ ઉવાચ-સ્વામિન્ ! ત્વદીયો ઽહં લાગુડિકઃ સ્થિતસ્ ત્વદ્-અર્થે ગજમ્ ઇમં રક્ષામિ । તદ્ એનં ભક્ષયતુ સ્વામી ।
તં પ્રણતં દૃષ્ટ્વા સિંહઃ પ્રાહ-ભોઃ ! નાહમ્ અન્યેન હતં સત્ત્વં કદાચિદ્ અપિ ભક્ષયામિ । તત્ તવૈવ ગજો ઽયં મયા પ્રસાદીકૃતઃ ।
તચ્ છ્રુત્વા શૃગાલઃ સાનન્દમ્ આહ-યુક્તમ્ ઇદં સ્વામિનો નિજ-ભૃત્યેષુ । ઉક્તં ચ યતઃ-
અન્ત્યાવસ્થો ઽપિ મહાન્ સ્વામિ-ગુણાન્ ન જહાતિ શુદ્ધતયા ।
ન શ્વેત-ભાવમ્ ઉજ્ઝતિ શઙ્ખઃ શિખિ-ભુક્ત-મુક્તો ઽપિ

અથ સિંહે ગતે કશ્ચિદ્ વ્યાઘ્રઃ સમાયયૌ । તમ્ અપિ દૃષ્ટ્વાસૌ વ્યચિન્તયત્-અહો ! એકસ્ તાવદ્ દુરાત્મા પ્રણિપાતેનાપવાહિતઃ । તત્ કથમ્ ઇદાનીમ્ એનમ્ અપવાહયિષ્યામિ ? નૂનં શૂરો ઽયમ્ । ન ખલુ ભેદં વિના સાધ્યો ભવિષ્યતિ । ઉક્તં ચ યતઃ-
ન યત્ર શક્યતે કર્તું સામ દાનમ્ અથાપિ વા ।
ભેદસ્ તત્ર પ્રયોક્તવ્યો યતઃ સ વશ-કારકઃ

કિં ચ સર્વ-ગુણ-સમ્પન્નો ઽપિ ભેદેન બધ્યતે । ઉક્તં ચ યતઃ-
અન્તઃ-સ્થેનાવિરુદ્ધેન સુવૃત્તેનાતિચારુણા ।
અન્તર્-ભિન્નેન સમ્પ્રાપ્તં મૌક્તિકેનાપિ બન્ધનમ્

એવં સમ્પ્રધાર્ય તસ્યાભિમુખો ભૂત્વા ગર્વાદ્ ઉન્નત-કન્ધરઃ સ-સમ્ભ્રમમ્ ઉવાચ-મામ ! કથમ્ અત્ર ભવાન્ મૃત્યુ-મુખે પ્રવિષ્ટઃ । યેનૈષ ગજઃ સિંહેન વ્યાપાદિતઃ । સ ચ મામ્ એતદ્ રક્ષણં નિયુજ્ય નદ્યાં સ્નાનાર્થં ગતઃ । તેન ચ ગચ્છતા મમ સમાદિષ્ટમ્-યદિ કશ્ચિદ્ ઇહ વ્યાઘ્રઃ સમાયાતિ, ત્વયા સુગુપ્તં મામ્ આવેદનીયમ્ । યેન વનમ્ ઇદં મયા નિર્વ્યાઘ્રં કર્તવ્યમ્ । યતઃ પૂર્વં વ્યાઘ્રેણૈકેન મયા વ્યાપાદિતો ગજઃ શૂન્યે ભક્ષયિત્વોચ્છિષ્ટતાં નીતઃ । તદ્-દિનાદ્ આરભ્ય વ્યાઘ્રાન્ પ્રતિ પ્રકુપિતો ઽસ્મિ ।
તચ્ છ્રુત્વા વ્યાઘ્રઃ સન્ત્રસ્તમ્ આહ-ભો ભાગિનેય ! દેહિ મે પ્રાણ-દક્ષિણામ્ । ત્વયા તસ્યાત્ર ચિરાયાયાતસ્યાપિ મદીયા કાપિ વાર્તા નાખ્યેયા । એવમ્ અભિધાય સત્વરં પલાયાઞ્ચક્રે ।
અથ ગતે વ્યાઘ્રે તત્ર કશ્ચિદ્ દ્વીપી સમાયાતઃ । તમ્ અપિ દૃષ્ટ્વાસૌ વ્યચિન્તયત્-દૃઢ-દંષ્ટ્રો ઽયં ચિત્રકઃ । તદ્ અસ્ય પાર્શ્વાદ્ અસ્ય ગજસ્ય યથા ચર્મ-ચ્છેદો ભવતિ તથા કરોમિ । એવં નિશ્ચિત્ય તમ્ અપ્ય્ ઉવાચ-ભો ભગિની-સુત ! કિમ્ ઇતિ ચિરાદ્ દૃષ્ટો ઽસિ । કથં ચ બુભુક્ષિત ઇવ લક્ષ્યસે ? તદ્ અતિથિર્ અસિ મે । એષ ગજઃ સિંહેન હતસ્ તિષ્ઠતિ । અહં ચાસ્ય તદ્-આદિષ્ટો રક્ષા-પાલઃ । પરં તથાપિ યાવત્ સિંહો ન સમાયાતિ, તાવદ્ અસ્ય ગજસ્ય માંસં ભક્ષયિત્વા તૃપ્તિં કૃત્વા દ્રુતતરં વ્રજ ।
સ આહ-મામ, તદ્ એવં તન્ ન કાર્યં મે માંસાશનેન, યતો જીવન્ નરો ભદ્ર-શતાનિ પશ્યતિ । ઉક્તં ચ-યચ્ છક્યં ગ્રસિતં યસ્ય ગ્રસ્તં પરિણમેચ્ ચ યત્ (23) ઇત્ય્ આદિ । તત્ સર્વથા તદ્ એવ ભુજ્યતે યદ્ એવ પરિણમતિ । તદ્ અહમ્ ઇતો ઽપયાસ્યામિ ।
શૃગાલ આહ-ભો અધીર ! વિશ્રબ્ધો ભૂત્વા ભક્ષય ત્વમ્ । તસ્યાગમનં દૂરતો ઽપિ તવાહં નિવેદયિષ્યામિ । તથાનુષ્ઠિતે દીવ્પિના ભિન્નાં ત્વચં વિજ્ઞાય જમ્બૂકેનાભિહિતમ્-ભો ભગિની-સુત ! ગમ્યતામ્ । એષ સિંહઃ સમાયાતિ ।
તચ્ છ્રુત્વા ચિત્રકો દૂરં પ્રણષ્ટઃ । અથ યાવદ્ અસૌ તદ્-ભેદ-કૃત-દ્વારેણ કિઞ્ચિન્ માંસં ભક્ષયતિ, તાવદ્ અતિસઙ્ક્રુદ્ધો ઽપરઃ શૃગાલઃ સમાયયૌ । અથ તમ્ આત્મ-તુલ્ય-પરાક્રમં દૃષ્ટ્વા-ઉત્તમં પ્રણિપાતેન શૂરં ભેદેન યોજયેત્ (78) ઇતિ શ્લોકં પઠન્ તદ્-અભિમુખ-કૃત-પ્રયાણઃ સ્વ-દંષ્ટ્રાભિસ્ તં વિદાર્ય દિશો ભાગં કૃત્વા સ્વયં સુખેન ચિર-કાલં હસ્તિ-માંસં બુભુજે ।
એવં ત્વમ્ અપિ તં રિપું સ્વ-જાતીયં યુદ્ધેન પરિભૂય દિશો-ભાગં કુરુ । નો ચેત્ પશ્ચાદ્ બદ્ધ-મૂલાદ્ અસ્માત્ ત્વમ્ અપિ વિનાશમ્ અવાપ્સ્યસિ । ઉક્તં ચ યતઃ-
સમ્ભાવ્યં ગોષુ સમ્પન્નં સમ્ભાવ્યં બ્રાહ્મણે તપઃ ।
સમ્ભાવ્યં સ્ત્રીષુ ચાપલ્યં સમ્ભાવ્યં જાતિતો ભયમ્

અન્યચ્ ચ-
સુભિક્ષાણિ વિચિત્રાણિ શિથિલાઃ પૌર-યોષિતઃ ।
એકો દોષો વિદેશસ્ય સ્વજાતિર્ યદ્ વિરુધ્યતે

મકર આહ-કથમ્ એતત્ ?
વાનરો ઽબ્રવીત્-
કથા 15
ચિત્રાઙ્ગ-નામ-સારમેય-કથા
અસ્તિ કસ્મિંશ્ચિદ્ અધિષ્ઠાને ચિત્રાઙ્ગો નામ સારમેયઃ । તત્ર ચ ચિર-કાલં દુર્ભિક્ષં પતિતમ્ । અન્નાભાવાત્ સારમેયાદયો નિષ્કુલતાં ગન્તુમ્ આરબ્ધાઃ । અથ ચિત્રાઙ્ગઃ ક્ષુત્ક્ષામ-કણ્ઠસ્ તદ્-ભયાદ્ દેશાન્તરં ગતઃ । તત્ર ચ કસ્મિંશ્ચિત્ પુરે કસ્યચિદ્ ગૃહ-મેધિનો ગૃહિણ્યાઃ પ્રસાદેન પ્રતિદિનં ગૃહં પ્રવિશ્ય વિવિધાન્નાનિ ભક્ષયન્ પરાં તૃપ્તિં ગચ્છતિ । પરં તદ્-ગૃહાદ્ બહિર્ નિષ્ક્રાન્તો ઽન્યૈર્ મદોદ્ધત-સારમેયૈઃ સર્વ-દિક્ષુ પરિવૃત્ય સર્વાઙ્ગં દંષ્ટ્રાભિર્ વિદાર્યતે । તતસ્ તેન વિચિન્તિતવાન્-અહો ! વરં સ્વ-દેશો યત્ર દુર્ભિક્ષેઽપિ સુખેન સ્થીયતે । ન ચ કો ઽપિ યુદ્ધં કરોતિ । તદ્ એવં સ્વ-નગરં વ્રજામિ ઇત્ય્ અવધાર્ય સ્વ-સ્થાનં પ્રતિ જગામ ।
અથાસૌ દેશાન્તરાત્ સમાયાતઃ સર્વૈર્ અપિ સ્વજનૈઃ પૃષ્ટઃ-ભોશ્ ચિત્રાઙ્ગ ! કથયાસ્માકં દેશાન્તર-વાર્તામ્ । કીદૃગ્ દેશઃ ? કિં ચેષ્ટિતં લોકસ્ય ? ક આહારઃ ? કશ્ ચ વ્યવહારસ્ તત્ર ઇતિ ।
સ આહ-કિં કથ્યતે વિદેશસ્ય સ્વરૂપ-વિષયઃ ? સુભિક્ષાણિ વિચિત્રાણિ શિથિલાઃ પૌર-યોષિતઃ (83) ઇતિ પઠતિ ।
સો ઽપિ મકરસ્ તદ્-ઉપદેશં શ્રુત્વા કૃત-મરણ-નિશ્ચયો વાનરમ્ અનુજ્ઞાપ્ય સ્વાશ્રયં ગતઃ । તત્ર ચ તેન સ્વ-ગૃહ-પ્રવિષ્ટેનાતતાયિના સહ વિગ્રહં કૃત્વા દૃઢ-સત્ત્વાવષ્ટમ્ભનાચ્ ચ તં વ્યાપાદ્ય સ્વાશ્રયં ચ લબ્ધ્વા સુખેન ચિર-કાલમ્ અતિષ્ઠત્ । સાધ્વ્ ઇદમ્ ઉચ્યતે-
અકૃત્વા પૌરુષં યા શ્રીઃ કિં તયાલસ-ભાગ્યયા ।
કુરઙ્ગો ઽપિ સમશ્નાતિ દૈવાદ્ ઉપનતં તૃણમ્