પઞ્ચતન્ત્ર · અધ્યાય 1

ઇતિ કથા-મુખમ્ ।
મિત્ર-ભેદઃ
વર્ધમાન-વૃત્તાન્તઃ
અથાતઃ પ્રારભ્યતે મિત્ર-ભેદો નામ પ્રથમં તન્ત્રમ્ । યસ્યાયમ્ આદિમઃ શ્લોકઃ-
વર્ધમાનો મહાન્ સ્નેહઃ સિંહ-ગો-વૃષયોર્ વને ।
પિશુનેનાતિલુબ્ધેન જમ્બુકેન વિનાશિતઃ

તદ્ યથાનુશ્રૂયતે । અસ્તિ દક્ષિણાત્યે જનપદે મહિલારોપ્યં નામ નગરમ્ । તત્ર ધર્મોપાર્જિત-ભૂરિ-વિભવો વર્ધમાનકો નામ વણિક્-પુત્રો બભૂવ । તસ્ય કદાચિદ્ રાત્રૌ શય્યારૂઢસ્ય ચિન્તા સમુત્પન્ના । તત્ પ્રભૂતેઽપિ વિત્તેઽર્થોપાયાશ્ ચિન્તનીયાઃ કર્તવ્યાશ્ ચેતિ । યત ઉક્તં ચ-
નહિ તદ્ વિદ્યતે કિંચિદ્ યદ્ અર્થેન ન સિદ્ધ્યતિ ।
યત્નેન મતિમાંસ્ તસ્માદ્ અર્થમ્ એકં પ્રસાધયેત્

યસ્યાર્યસ્ તસ્ય મિત્રાણિ યસ્યાર્થાસ્ તસ્ય બાન્ધવાઃ ।
યસ્યાર્થાઃ સ પુમાં લોકે યસ્યાર્થાઃ સ ચ પણ્ડિતઃ

ન સા વિદ્યા ન તદ્ દાનં ન તચ્ છિલ્પં ન સા કલા ।
ન તત્ સ્થૈર્યં હિ ધનિનાં યાચકૈર્ યન્ ન ગીયતે

ઇહ લોકે હિ ધનિનાં પરો ઽપિ સ્વજનાયતે ।
સ્વજનો ઽપિ દરિદ્રાણાં સર્વદા દુર્જનાયતે

અર્થેભ્યો ઽપિ હિ વૃદ્ધેભ્યઃ સંવૃત્તેભ્ય ઇતસ્ તતઃ ।
પ્રવર્તન્તે ક્રિયાઃ સર્વાઃ પર્વતેભ્ય ઇવાપગાઃ

પૂજ્યતે યદ્ અપૂજ્યો ઽપિ યદ્ અગમ્યો ઽપિ ગમ્યતે ।
વન્દ્યતે યદ્ અવન્દ્યો ઽપિ સ પ્રભાવો ધનસ્ય ચ

અશનાદ્ ઇન્દ્રિયાણીવ સ્યુઃ કાર્યાણ્ય્ અખિલાન્ય્ અપિ ।
એતસ્માત્ કારણાદ્ વિત્તં સર્વ-સાધનમ્ ઉચ્યતે

અર્થાર્થી જીવ-લોકો ઽયં શ્મશાનમ્ અપિ સેવતે ।
ત્યક્ત્વા જનયિતારં સ્વં નિઃસ્વં યચ્છતિ દૂરતઃ

ગત-વયસામ્ અપિ પુંસાં યેષામ્ અર્થા ભવન્તિ તે તરુણાઃ ।
અર્થે તુ યે હીના વૃદ્ધાસ્ તે યૌવનેઽપિ સ્યુઃ

સ ચાર્થઃ પુરુષાણાં ષડ્ભ્ર્ ઉપાયૈર્ ભવતિ ભિક્ષાયા નૃપ-સેવયા કૃષિ-કર્મણા વિદ્યોપાર્જનેન વ્યવહારેણ વણિક્-કર્મણા વા । સર્વેષામ્ અપિ તેષાં વાણિજ્યેનાતિરસ્કૃતો ઽર્થ-લાભઃ સ્યાત્ । ઉક્તં ચ યતઃ-
કૃતા ભિક્ષાનેકૈર્ વિતરતિ નૃપો નોચિતમ્ અહો
કૃષિઃ ક્લિષ્ટા વિદ્યા ગુરુ-વિનય-વૃત્ત્યાતિવિષમા ।
કુસીદાદ્ દારિદ્ર્યં પરકરગત-ગ્રન્થિ-શમનાન્
ન મન્યે વાણિજ્યાત્ કિમ્ અપિ પરમં વર્તનમ્ ઇહ

ઉપાયાનાં ચ સર્વેષામ્ ઉપાયઃ પણ્ય-સંગ્રહઃ ।
ધનાર્થં શસ્યતે હે એકસ્ તદ્-અન્યઃ સંશયાત્મકઃ

તચ્ ચ વાણિજ્યં સપ્ત-વિધમ્ અર્થાગમાય સ્યાત્ । તદ્ યથા ગાન્ધિક-વ્યવહારઃ, નિક્ષેપ-પ્રવેશઃ, ગોષ્ઠિક-કર્મ, પરિચિત-ગ્રાહકાગમઃ, મિથ્યા-ક્રય-કથનમ્, કૂટ-તુલા-માનમ્, દેશાન્તરાદ્ ભાણ્ડાનયનં ચેતિ । ઉક્તં ચ-
પણ્યાનાં ગાન્ધિકં પણ્યં કિમ્ અન્યૈઃ કાઞ્ચનાદિભિઃ ।
યત્રૈકેન ચ યત્ ક્રીતં તચ્ છતેન પ્રદીયતે

નિક્ષેપે પતિતે હર્મ્યે શ્રેષ્ઠી સ્તૌતિ સ્વ-દેવતામ્ ।
નિક્ષેપી મ્રિયતે તુભ્યં પ્રદાસ્યામ્ય્ ઉપયાચિતમ્

ગોષ્ઠિક-કર્મ-નિયુક્તઃ શ્રેષ્ઠી ચિન્તયતિ ચેતસા હૃષ્ટઃ ।
વસુધા વસુ-સમ્પૂર્ણા મયાદ્ય લબ્ધા કિમ્ અન્યેન

પરિચિતમ્ આગચ્છન્તં ગ્રાહકમ્ ઉત્કણ્ઠ્યા વિલોકયાસૌ ।
હૃષ્યતિ તદ્-ધન-લબ્ધો યદ્વત્ પુત્રેણ જાતેન

અન્યચ્ ચ-
પૂર્ણાપૂર્ણે માને પરિચિત-જન-વઞ્ચનં તથા નિત્યમ્ ।
મિથ્યા-ક્રયસ્ય કથનં પ્રકૃતિર્ ઇયં સ્યાત્ કિરાતાનામ્

દ્વિગુણં ત્રિગુણં વિત્તં ભાણ્ડ-ક્રય-વિચક્ષણાઃ ।
પ્રાપ્નુવન્ત્ય્ ઉદ્યમાલ્ લોકા દૂર-દેશાન્તરં ગતાઃ

ઇત્ય્ એવં સમ્પ્રધાર્ય મથુરા-ગામીનિ ભાણ્ડાન્ય્ આદાય શુભાયાં તિથૌ ગુરુ-જનાનુજ્ઞાતઃ સુરથાધિરૂઢઃ પ્રસ્થિતઃ । તસ્ય ચ મઙ્ગલ-વૃષભ સંજીવક-નન્દક-નામાનૌ ગૃહોત્પન્નૌ ધૂર્વોઢારૌ સ્થિતૌ । તયોર્ એકઃ સંજીવકાભિધાનો યમુના-કચ્છમ્ અવતીર્ણઃ સમ્પઙ્ક-પૂરમ્ આસાદ્ય કલિત-ચરણો યુગ-ભઙ્ગં વિધાય વિષસાદ ।
અથ તં તદ્-અવસ્થમ્ આલોક્ય વર્ધમાનઃ પરં વિષાદમ્ આગમત્ । તદ્ અર્થં ચ સ્નેહાર્દ્ર-હૃદયસ્ ત્રિ-રાત્રં પ્રયાણ-ભઙ્ગમ્ અકરોત્ । અથ તં વિષણ્ણમ્ આલોક્ય સાઋથિકૈર્ અભિહિતમ્- ભોઃ શ્રેષ્ઠિન્ ! કિમ્ એવં વૃષભસ્ય કૃતે સિંહ-વ્યાઘ્ર-સમાકુલે બહ્વ્-અપાયેઽસ્મિન્ વને સમસ્ત-સાર્થસ્ ત્વયા સન્દેહે નિયોજિતઃ । ઉક્તં ચ-
ન સ્વલ્પસ્ય કૃતે ભૂરિ નાશયેન્ મતિમાન્ નરઃ ।
એતદ્ એવાત્ર પાણ્ડિત્યં યત્ સ્વલ્પાદ્ ભૂરિ-રક્ષણમ્

અથાસૌ તદ્ અવધાર્ય સંજીવકસ્ય રક્ષા-પુરુષાન્ નિરૂપ્યાશેષ-સાર્થં નીત્વા પ્રસ્થિતઃ । અથ રક્ષા-પુરુષા અપિ બહ્વ્-અપાયં તદ્-વનં વિદિત્વા સંજીવકં પરિત્યજ્ય પૃષ્ઠતો ગત્વાઽન્યેદ્યુસ્ તં સાર્થવાહં મિથ્યાહુઃ- સ્વામિન્, મૃતો ઽસૌ સંજીવકઃ । અસ્માભિસ્ તુ સાર્થવાહસ્યાભીષ્ટ ઇતિ મત્વા વહ્નિના સંસ્કૃતઃ ઇતિ ।
તચ્ છ્રુત્વા સાર્થવાહઃ કૃતજ્ઞતયા સ્નેહાર્દ્ર-હૃદયસ્ તસ્યૌર્ધ્વ-દેહિક-ક્રિયા વૃષોત્સર્ગાદિકાઃ સર્વાશ્ ચકાર । સંજીવકો ઽપ્ય્ આયુઃ-શેષતયા યમુના-સલિલ-મિશ્રૈઃ શિશિરતરવાતૈર્ આપ્યાયિત-શરીરઃ કથંચિદ્ અપ્ય્ ઉત્થાય યમુના-તટમ્ ઉપપેદે । તત્ર મરકત-સદૃશાનિ બાલ-તૃણાગ્રાણિ ભક્ષયન્ કતિપયૈર્ અહોભિર્ હર-વૃષભ ઇવ પીનઃ કકુદ્માન્ બલવાંશ્ ચ સંવૃત્તઃ । પ્રત્યહં વલ્મીક-શિખરાગ્રાણિ શૃઙ્ગાભ્યાં વિદારયન્ ગર્જમાન આસ્તે । સાધુ ચેદમ્ ઉચ્યતે-
અરક્ષિતં તિષ્ઠતિ દેવ-રક્ષિતં
સુરક્ષિતં દેવ-હતં વિનશ્યતિ ।
જીવત્ય્ અનાથો ઽપિ વને વિસર્જિતઃ
કૃત-પ્રયત્નો ઽપિ ગૃહે વિનશ્યતિ

અથ કદાચિત્ પિઙ્ગલકો નામ સિંહઃ સર્વ-મૃગ-પરિવૃતઃ પિપાસાકુલ ઉદક-પાનાર્થં યમુના-તટમ્ અવતીર્ણઃ સંજીવકસ્ય ગમ્ભીરતર-રાવં દૂરાદ્ એવાશૃણોત્ । તચ્ છ્રુત્વાઽતીવ વ્યાકુલ-હૃદયઃ સસાધ્વસમ્ આકારં પ્રચ્છાદ્ય બટ-તલે ચતુર્-મણ્ડલાવસ્થાનેનાવસ્થિતઃ । ચતુર્મણ્ડલાવસ્થાનં ત્વ્ ઇદં- સિંહઃ સિંહાનુયાયિનઃ કાકરવાઃ કિવૃત્તા ઇતિ ।
અથ તસ્ય કરટક-દમનક-નામાનૌ દ્વૌ શૃગાલૌ મન્ત્રિ-પુત્રૌ ભ્રષ્ટાધિકારૌ સદાનુયાયિનાવ્ આસ્તામ્ । તૌ ચ પરસ્પરં મન્ત્રયતઃ । તત્ર દમનકો ઽબ્રવીત્- ભદ્ર કરટક, અયં તાવદ્ અસ્મત્-સ્વામી પિઙ્ગલક ઉદક-ગ્રહણાર્થં યમુના-કચ્છમ્ અવતીર્ય સ્થિતઃ । સ કિં નિમિત્તં પિપાસાકુલો ઽપિ નિવૃત્ત્ય વ્યૂહ-રચનાં વિધાય દૌર્મનસ્યેનાભિભૂતો ઽત્ર બટ-તલે સ્થિતઃ ।
કરટક આહ- ભદ્ર કિમ્ આવયોર્ અનેન વ્યાપારેણ ઉક્તં ચ યતઃ-
અવ્યાપરેષુ વ્યાપારં યો નરઃ કર્તુમ્ ઇચ્છતિ ।
સ એવ નિધનં યાતિ કીલોત્પાટીવ વાનરઃ

કથા 1
કીલોત્પાટિ-વાનર-કથા
કસ્મિંશ્ચિન્ નગરાભ્યાશે કેનાપિ વણિક્-પુત્રેણ તરુ-ખણ્ડ-મધ્યે દેવતાયતનં કર્તુમ્ આરબ્ધમ્ । તત્ર ચ યે કર્મકરાઃ સ્થાપનાદયઃ । તે મધ્યાહ્ન-બેલાયામ્ આહારાર્થં નગર-મધ્યે ગચ્છન્તિ । અથ કદાચિત્ તત્રાનુષઙ્ગિકં વાનર-યૂથમ્ ઇતશ્ ચેતશ્ ચ પરિભ્રમદ્ આગતમ્ । તત્રૈકસ્ય કસ્યચિચ્ છિલ્પિનો ઽર્ધ-સ્ફાટિતો ઽઞ્જન-વૃક્ષ-દારુમયઃ સ્તમ્ભઃ ખદિર-કીલકેન મધ્ય-નિહિતેન તિષ્ઠતિ । એતસ્મિન્ન્ અન્તરે તે વાનરાસ્ તરુ-શિખર-પ્રસાદ-શૃઙ્ગ-દારુ-પર્યન્તેષુ યથેચ્છયા ક્રીડિતુમ્ આરબ્ધાઃ । એકશ્ ચ તેષાં પ્રત્યાસન્ન-મૃત્યુશ્ ચાપલ્યાત્ તસ્મિન્ન્ અર્ધ-સ્ફોટિત-સ્તમ્ભે ઉપવિશ્ય પાણિભ્યાં કીલકં સંગૃહ્ય યાવદ્ ઉત્પાદયિતુમ્ આરેભે તાવત્ તસ્ય સ્તમ્ભ-મધ્ય-ગત-વૃષણસ્ય સ્વ-સ્થાનાચ્ ચલિત-કીલકેન યદ્ વૃત્તં તત્ પ્રાગ્ એવ નિવેદિતમ્
। અતો ઽહં બ્રવીમિ- અવ્યાપારેષુ ઇતિ । આવયોર્ ભક્ષિત-શેષ આહારો ઽસ્ત્ય્ એવ । તત્ કિમ્ અનેન વ્યાપારેણ । દમનક આહ તત્ કિં ભવાન્ આહારાર્થી કેવલમ્ એવ । તન્ ન યુક્તમ્ । ઉક્તં ચ-
સુહૃદામ્ ઉપકારણાદ્ દ્વિષતામ્ અપ્ય્ અપકારણાત્ ।
નૃપ-સંશ્રય ઇષ્યતે બુધૈર્ જઠરં કો ન બિભર્તિ કેવલમ્

કિં ચ-
યસ્મિઞ્ જીવન્તિ જીવન્તિ બહવઃ સો ઽત્ર જીવતુ ।
વયાંસિ કિં ન કુર્વન્તિ ચઞ્ચ્વા સ્વોદર-પૂરણમ્

તથા ચ-
યજ્ જીવ્યતે ક્ષણમ્ અપિ પ્રથિતં મનુષ્યૈર્
વિજ્ઞાન-શૌર્ય-વિભવાર્ય-ગુણૈઃ સમેતમ્ ।
તન્ નામ જીવિતમ્ ઇહ પ્રવદન્તિ તજ્-જ્ઞાઃ
કાકો ઽપિ જીવતિ ચિરાય બલિં ચ ભુઙ્ક્તે

યો નાત્મના ન ચ પરેણ ચ બન્ધુ-વર્ગે
દીને દયાં ન કુરુતે ન ચ મર્ત્ય-વર્ગે ।
કિં તસ્ય જીવિત-ફલં હિ મનુષ્ય-લોકે
કાકો ઽપિ જીવતિ ચિરાય બલિં ચ ભુઙ્ક્તે

સુપૂરા સ્યાત્ કુનદિકા સુપૂરો મૂષિકાઞ્જલિઃ ।
સુસંતુષ્ટઃ કાપુરુષઃ સ્વલ્પકેનાપિ તુષ્યતિ

કિં ચ-
કિં તેન જાતુ જાતેન માટુર્ યૌવન-હારિણા ।
આરોહતિ ન યઃ સ્વસ્ય વંશસ્યાગ્રે ધ્વજો યથા

પરિવર્તિનિ સંસારે મૃતઃ કો વા ન જાયતે ।
જાતસ્ તુ ગણ્યતે સો ઽત્ર યઃ સ્ફુરેચ્ ચ શ્રિયાધિકઃ

કિં ચ-
જાતસ્ય નદી-તીરે તસ્યાપિ તૃણસ્ય જન્મ-સાફલ્યમ્ ।
યત્ સલિલ-મજ્જનાકુલ-જન-હસ્તાલમ્બનં ભવતિ

તથા ચ-
સ્તિમિતોન્નત-સઞ્ચારા જન-સન્તાપ-હારિણઃ ।
જાયન્તે વિરલા લોકે જલદા ઇવ સજ્જનાઃ

નિરતિશયં ગરિમાણં તેન
જનન્યાઃ સ્મરન્તિ વિદ્વાંસઃ ।
યત્ કમ્ અપિ વહતિ ગર્ભં
મહતામ્ અપિ યો ગુરુર્ ભવતિ

અપ્રકટીકૃત-શક્તિઃ શક્તો ઽપિ જનસ્ તિરસ્ક્રિયાં લભતે ।
નિવસન્ન્ અન્તર્-દારુણિ લઙ્ઘ્યો વહ્નિર્ ન તુ જ્વલિતઃ

કરટક આહ- આવાં તાવદ્ અપ્રધાનૌ તત્ કિમ્ આવયોર્ અનેન વ્યાપરેણ ।
ઉક્તં ચ-
અપૃષ્ટો ઽત્રાપ્રધાનો યો બ્રૂતે રાજ્ઞઃ પુરઃ કુધીઃ ।
ન કેવલમ્ અસંમાનં લભતે ચ વિડમ્બનમ્

તથા ચ-
વચસ્ તત્ર પ્રયોક્તવ્યં યત્રોક્તં લભતે ફલમ્ ।
સ્થાયી ભવતિ ચાત્યન્તં રાગઃ શુક્લ-પટે યથા

દમક આહ- મા મૈવં વદ ।
અપ્રધાનઃ પ્રધાનઃ સ્યાત્ સેવતે યદિ પાર્થિવમ્ ।
પ્રધાનો ઽપ્ય્ અપ્રધાનઃ સ્યાદ્ યદિ સેવા-વિવર્જિતઃ

યત ઉક્તં ચ-
આસન્નમ્ એવ નૃપતિર્ ભજતે મનુષ્યં
વિદ્યા-વિહીનમ્ અકુલીનમ્ અસંસ્કૃતં વા ।
પ્રાયેણ ભૂમિ-પતયઃ પ્રમદા લતાશ્ ચ
યત્ પાર્શ્વતો ભવતિ તત્ પરિવેષ્ટયન્તિ

તથા ચ-
કોપ-પ્રસાદ-વસ્તૂનિ યે વિચિન્વન્તિ સેવકાઃ ।
આરોહન્તિ શનૈઃ પશ્ચાદ્ ધુન્વન્તમ્ અપિ પાર્થિવમ્

વિદ્યાવતાં મહેચ્છાનાં શિલ્પ-વિક્રમ-શાલિનામ્ ।
સેવા-વૃત્તિ-વિદાં ચૈવ નાશ્રયઃ પાર્થિવં વિના

યે જાત્ય્-આદિ-મહોત્સાહાન્ નરેન્દ્રાન્ નોપયાન્તિ ચ ।
તેષામ્ આમરણં ભિક્ષા પ્રાયશ્ચિત્તં વિનિર્મિતમ્

યે ચ પ્રાહુર્ દુરાત્માનો દુરારાધ્યા મહીભુજઃ ।
પ્રમાદાલસ્ય-જાડ્યાનિ ખ્યાપિતાનિ નિજાનિ તૈઃ

સર્પાન્ વ્યાઘ્રાન્ ગજાન્ સિંહાન્ દૃષ્ટ્વોપાયૈર્ વશીકૃતાન્ ।
રાજેતિ કિયતી માત્રા ધીમતામ્ અપ્રમાદિનામ્

રાજાનમ્ એવ સંશ્રિત્ય વિદ્વાન્ યાતિ પરાં ગતિમ્ ।
વિના મલયમ્ અન્યત્ર ચન્દનં ન પ્રરોહતિ

ધવલાન્ય્ આતપત્રાણિ વાજિનશ્ ચ મનોરમાઃ ।
સદા મત્તાશ્ ચ માતઙ્ગાઃ પ્રસન્ને સતિ ભૂપતૌ

કરટક આહ- અથ ભવાન્ કિં કર્તુમનાઃ ?
સો ઽબ્રવીત્- અદ્યાસ્મત્-સ્વામી પિઙ્ગલકો ભીતો ભીત-પરિવારશ્ ચ વર્તતે । તદૈનં ગત્વા ભય-કારણં વિજ્ઞાય સન્ધિ-વિગ્રહ-યાન-આસન-સંશ્રય-દ્વૈધી-ભાવાનામ્ એકતમેન સંવિધાસ્યે ।
કરટક આહ- કથં વેત્તિ ભવાન્ યદ્ ભયાવિષ્ટો ઽયં સ્વામી ?
સો ઽબ્રવીત્- જ્ઞેયં કિમ્ અત્ર ? યત ઉક્તં ચ-
ઉદીરિતો ઽર્થઃ પશુનાપિ ગૃહતે
હયાશ્ ચ નાગાશ્ ચ વહન્તિ ચોદિતાઃ ।
અનુક્તમ્ અપ્ય્ ઊહતિ પણ્ડિતો જનઃ
પરેઙ્ગિત-જ્ઞાન-ફ્જલા હિ બુદ્ધયઃ

તથા ચ મનુઃ (8.26)-
આકારૈર્ ઇઙ્ગિતૈર્ ગત્યા ચેષ્ટયા ભાષણેન ચ ।
નેત્ર-વક્ત્ર-વિકારૈશ્ ચ લક્ષ્યતેઽન્તર્ગતં મનઃ

તદ્ અદ્યૈનં ભયાકુલં પ્રાપ્ય સ્વ-બુદ્ધિ-પ્રભાવેન નિર્ભયં કૃત્વા વશીકૃત્ય ચ નિજાં સાચિવ્ય-પદવીં સમાસાદયિષ્યામિ ।
કરટક આહ- અનભિજ્ઞો ભવાન્ સેવા-ધર્મસ્ય । તત્ કથમ્ એનં વશીકરિષ્યસિ ?
સો ઽબ્રવીત્- કથમ્ અહં સેવાનભિજ્ઞઃ ? મયા હિ તાતોત્સઙ્ગે ક્રીડતાભ્યાગત-સાધૂનાં નીતિ-શાસ્ત્રં પઠતા યચ્ છ્રુતં સેવા-ધર્મસ્ય સારં તદ્ હૃદિ સ્થાપિતમ્ । શ્રૂયતાં તચ્ ચેદમ્-
સુવર્ણ-પુષ્પિતાં પૃથ્વીં વિચિન્વન્તિ નરાસ્ ત્રયઃ ।
શૂરશ્ ચ કૃત-વિદ્યશ્ ચ યશ્ ચ જાનાતિ સેવિતુમ્

સા સેવા યા પ્રભુ-હિતા ગ્રાહ્યા વાક્ય-વિશેષતઃ ।
આશ્રયેત્ પાર્થિવં વિદ્વાંસ્ તદ્-દ્વારેણૈવ નાન્યથા

યો ન વેત્તિ ગુણાન્ યસ્ય ન તં સેવેત પણ્ડિતઃ ।
ન હિ તસ્માત્ ફલં કિઞ્ચિત્ સુકૃષ્ટાદ્ ઊષરાદ્ ઇવ

દ્રવ્ય-કૃતિ-હીનો ઽપિ સેવ્યઃ સેવ્ય-ગુણાન્વિતઃ ।
ભવત્ય્ આજીવનં તસ્માત્ ફલં કાલાન્તરાદ્ અપિ

અપિ સ્થાણુવદ્ આસીનઃ શુષ્યન્ પરિગતઃ ક્ષુધા ।
ન ત્વ્ અજ્ઞાનાત્મ-સમ્પન્નાદ્ વૃત્તિમ્ ઈહતે પણ્ડિતઃ

સેવકઃ સ્વામિનં દ્વેષ્ટિ કૃપણં પરુષાક્ષરમ્ ।
આત્માનં કિં સ ન દ્વેષ્ટિ સેવ્યાસેવ્યં ન વેત્તિ યઃ

યસ્યાશ્રિત્ય વિશ્રામં ક્ષુધાર્તા યાન્તિ સેવકાઃ ।
સો ઽર્કવન્ નૃપતિસ્ ત્યાજ્યઃ સદા પુષ્પ-ફલો ઽપિ સન્

રાજ-માતરિ દેવ્યાં ચ કુમારે મુખ્ય-મન્ત્રિણિ ।
પુરોહિતે પ્રતીહારે સદા વર્તેત રાજવત્

જીવેતિ પ્રબ્રુવન્ પ્રોક્તઃ કૃત્યાકૃત્ય-વિચક્ષણઃ ।
કરોતિ નિર્વિકલ્પં યઃ સ ભવેદ્ રાજ-વલ્લભઃ

પ્રભુ-પ્રસાદજં વિત્તં સુપ્રાપ્તં યો નિવેદયેત્ ।
વસ્ત્રાદ્યં ચ દધાત્ય્ અઙ્ગે સ ભવેદ્ રાજ-વલ્લભઃ

અન્તઃ-પુર-ચરૈઃ સાર્ધં યો ન મન્ત્રં સમાચરેત્ ।
ન કલત્રૈર્ નરેન્દ્રસ્ય સ ભવેદ્ રાજ-વલ્લભઃ

દ્યૂતં યો યમ-દૂતાભં હાલાં હાલાહલોપમમ્ ।
પશ્યેદ્ દારાન્ વૃથાકારાન્ સ ભવેદ્ રાજ-વલ્લભઃ

યુદ્ધ-કાલેઽગ્રણીર્ યઃ સ્યાત્ સદા પૃષ્ઠાનુગઃ પુરે ।
પ્રભોર્ દ્વારાશ્રિતો હર્મ્યે સ ભવેદ્ રાજ-વલ્લભઃ

સમ્મતો ઽહં વિભોર્ નિત્યમ્ ઇતિ મત્વા વ્યતિક્રમેત્ ।
કૃચ્છ્રેષ્વ્ અપિ ન મર્યાદાં સ ભવેદ્ રાજ-વલ્લભઃ

દ્વેષિ-દ્વેષ-પરો નિત્યમ્ ઇષ્ટાનામ્ ઇષ્ટ-કર્મ-કૃત્ ।
યો નરો નર-નાથસ્ય સ ભવેદ્ રાજ-વલ્લભઃ

પ્રોક્તઃ પ્રત્યુત્તરં નાહ વિરુદ્ધં પ્રભુના ન યઃ ।
ન સમીપે હસત્ય્ ઉચ્ચૈઃ સ ભવેદ્ રાજ-વલ્લભઃ

ઉપ્ રણં શરણં તદ્વન્ મન્યતે ભય-વર્જિતઃ ।
પ્રવાસં સ્વ-પુરાવાસં સ ભવેદ્ રાજ-વલ્લભઃ

ન કુર્યાન્ નરનાથસ્ય યોષિદ્ભિઃ સહ સંગતિમ્ ।
ન નિન્દાં ન વિવાદં ચ સ ભવેદ્ રાજ-વલ્લભઃ

કરટક આહ- અથ ભવાંસ્ તત્ર ગત્વા કિં તાવત્ પ્રથમં વક્ષ્યતિ તત્ તાવદ્ ઉચ્યતામ્ ।
દમનક આહ-
ઉત્તરાદ્ ઉત્તરં વાક્યં વદતાં સમ્પ્રજાયતે ।
સુવૃષ્ટિ-ગુણ-સમ્પન્નાદ્ બીજાદ્ બીજમ્ ઇવાપરમ્

અપાય-સન્દર્શનજાં વિપત્તિમ્
ઉપાય-સન્દર્શનજાં ચ સિદ્ધિમ્ ।
મેધાવિનો નીતિ-ગુણ-પ્રયુક્તાં
પુરઃ સ્ફુરન્તીમ્ ઇવ વર્ણયન્તિ

એકેષાં વાચિ શુકવદ્ અન્યેષાં હૃદિ મૂકવત્ ।
હૃદિ વાચિ તથાન્યેષાં વલ્ગુ વલ્ગન્તિઉ સૂક્તયઃ

ન ચ અહમ્ અપ્રાપ્ત-કાલં વક્ષ્યે । આકર્ણિતં મયા નીતિ-સારં પિતુઃ પૂર્વમ્ ઉત્સઙ્ગં હિ નિષેવતા ।
અપ્રાપ્ત-કાલં વચનં બૃહસ્પતિર્ અપિ બ્રુવન્ ।
લભતે બહ્વ્-અવજ્ઞાનમ્ અપમાનં ચ પુષ્કલમ્

કરટક આહ-
દુરારાધ્યા હિ રાજાનઃ પર્વતા ઇવ સર્વદા ।
વ્યાલાકીર્ણાઃ સુવિષમાઃ કઠિના દુષ્ટ-સેવિતાઃ

તથા ચ-
ભોગિનઃ કઞ્ચુકાવિષ્ટાઃ કુટિલાઃ ક્રૂર-ચેષ્ટિતાઃ ।
સુદુષ્ટા મન્ત્ર-સાધ્યાશ્ ચ રાજાનઃ પન્નગા ઇવ

દ્વિ-જિહ્વાઃ ક્રૂર-કર્માણો ઽનિષ્ઠાશ્ છિદ્રાનુસારિણઃ ।
દૂરતો ઽપિ હિ પશ્યન્તિ રાજાનો ભુજગા ઇવ

સ્વલ્પમ્ અપ્ય્ અપકુર્વન્તિ યેઽભીષ્ટા હિ મહીપતેઃ ।
તે વહ્નાવ્ ઇવ દહ્યન્તે પતઙ્ગાઃ પાપ-ચેતસઃ

દુરારોહં પદં રાજ્ઞાં સર્વ-લોક-નમસ્કૃતમ્ ।
સ્વલ્પેનાપ્ય્ અપકારેણ બ્રાહ્મણ્યમ્ ઇવ દુષ્યતિ

દુરારાધ્યાઃ શ્રિયો રાજ્ઞાં દુરાપા દુષ્પરિગ્રહાઃ ।
તિષ્ઠન્ત્ય્ આપ ઇવાધારે ચિરમ્ આત્મનિ સંસ્થિતાઃ

દમનક આહ- સત્યમ્ એતત્ પરમ્ । કિન્તુ-
યસ્ય યસ્ય હિ યો ભાવસ્ તેન તેન સમાચરેત્ ।
અનુપ્રવિશ્ય મેધાવી ક્ષિપ્રમ્ આત્મ-વશં નયેત્

ભર્તુશ્ ચિત્તાનુવર્તિત્વં સુવૃત્તં ચાનુજીવિનામ્ ।
રાક્ષસાશ્ ચાપિ ગૃહ્યન્તે નિત્યં છન્દાનુવર્તિભિઃ

સરુષિ નૃપે સ્તુતિ-વચનં તદ્-અભિમતે પ્રેમ તદ્-દ્વિષિ દ્વેષઃ ।
તદ્-દાનસ્ય ચ શંસા અમન્ત્ર-તન્ત્રં વશીકરણમ્

કરટક આહ- યદ્ય્ એવમ્ અભિમતં તર્હિ શિવાસ્ તે પન્થાનઃ સન્તુ । યથાભિલષિતમ્ અનુષ્ઠીયતામ્ । સો ઽપિ પ્રણમ્ય પિઙ્ગલકાભિમુખં પ્રતસ્થે ।
અથાગચ્છન્તં દમનકમ્ આલોક્ય પિઙ્ગલકો દ્વાસ્થમ્ અબ્રવીત્- અપસાર્યતાં વેત્ર-લતા । અયમ્ અસ્માકં ચિરન્તનો મન્ત્રિપુત્રો દમનકો ઽવ્યાહત-પ્રવેશઃ । તત્ પ્રવેશ્યતાં દ્વિતીય-મણ્ડલ-ભાગી । ઇતિ ।
સ આહ- યથાવાદીદ્ ભવાન્ ઇતિ ।
અથોપસૃત્ય દમનકો નિર્દિષ્ટ આસને પિઙ્ગલકં પ્રણમ્ય પ્રાપ્તાનુજ્ઞ ઉપવિષ્ટઃ । સ તુ તસ્ય નક-કુલિશાલઙ્કૃતં દક્ષિણ-પાણિમ્ ઉપરિ દત્ત્વા માન-પુરઃ-સરમ્ ઉવાચ- અપિ શિવં ભવતઃ । કસ્માચ્ ચિરાદ્ દૃષ્ટો ઽસિ ?
દમનક આહ- ન કિંચિદ્ દેવ-પાદાનામ્ અસ્માભિઃ પ્રયોજનમ્ । પરં ભવતાં પ્રાપ્ત-કાલં વક્તવ્યમ્ યત ઉત્તમ-મધ્યમાધમૈઃ સર્વૈર્ અપિ રાજ્ઞાં પ્રયોજનમ્ । ઉક્તં ચ-
દન્તસ્ય નિષ્કોષણકેન નિત્યં
કર્ણસ્ય કણ્ડૂયનકેન વાપિ ।
તૃણેન કાર્યં ભવતીશ્વરાણાં
કિમ્ આઙ્ગ વાગ્ઘ-સ્તવતા નરેણ

તથા વયં દેવ-પાદાનામ્ અન્વયાગતા ભૃત્યા આપત્સ્વ્ અપિ પૃષ્ઠ-ગામિનો યદ્યપિ સ્વમ્ અધિકારં ન લભામહે તથાપિ દેવ-પાદાનામ્ એતદ્ યુક્તં ન ભવતિ । ઉક્તં ચ-
સ્થાનેષ્વ્ એવ નિયોક્તવ્યા ભૃત્યા આભરણાનિ ચ ।
ન હિ ચૂડામણિઃ પાદે પ્રભવામીતિ બધ્યતે

યતઃ-
અનભિજ્ઞો ગુણાનાં યો ન ભૃત્યૈર્ અનુગમ્યતે ।
ધનાઢ્યો ઽપિ કુલીનો ઽપિ ક્રમાયાતો ઽપિ ભૂપતિઃ

ઉક્તં ચ-
અસમૈઃ સમીયમાનઃ સમૈશ્ ચ
પરિહીયમાણ-સત્-કારઃ ।
ધુરિ યો ન યુજ્યમાનસ્ ત્રિભિર્
અર્થ-પતિં ત્યજતિ ભૃત્યઃ

યચ્ ચાવિવેકિતયા રાજ્ઞા ભૃત્યાનુત્તમ-પદ-યોગ્યાન્ હીનાધમ-સ્થાને નિયોજયતિ, ન તે તત્રૈવ સ ભૂપતેર્ દોષો ન તેષામ્ । ઉક્તં ચ-
કનક-ભૂષણ-સઙ્ગ્રહણોચિતો
યદિ મણિસ્ ત્રપુણિ પ્રતિબધ્યતે ।
ન સ વિરૌતિ ન ચાપિ સ શોભતે
ભવતિ યોજયિતુર્ વચનીયતા

યચ્ ચ સ્વામ્ય્ એવં વદતિ ચિરાદ્ દૃશ્યતે । તદ્ અપિ શ્રૂયતામ્-
સવ્ય-દક્ષિણયોર્ યત્ર વિશેષો નાસ્તિ હસ્તયોઃ ।
કસ્ તત્ર ક્ષણમ્ અપ્યાર્યો વિદ્યમાન-ગતિર્ ભવેત્

કાચે મણિર્ મણૌ કાચો યેષાં બુદ્ધિર્ વિકલ્પતે ।
ન તેષાં સન્નિધૌ ભૃત્યો નામ-માત્રો ઽપિ તિષ્ઠતિ

પરીક્ષકા યત્ર ન સન્તિ દેશે
નાર્ઘન્તિ રત્નાનિ સમુદ્રજાનિ ।
આભીર-દેશે કિલ ચન્દ્રકાન્તં
ત્રિભિર્ વરાટૈર્ વિપણન્તિ ગોપાઃ

લોહિતાખ્યસ્ય ચ મણેઃ પદ્મરાગસ્ય ચાન્તરમ્ ।
યત્ર નાસ્તિ કથં તત્ર ક્રિયતે રત્ન-વિક્રયઃ

નિર્વિશેષં યદા સ્વામી સમં ભૃત્યેષુ વર્તતે ।
તત્રોદ્યમ-સમર્થાનામ્ ઉત્સાહઃ પરિહીયતે

ન વિના પાર્થિવો ભૃત્યૈર્ ન ભૃત્યાઃ પાર્થિવં વિના ।
તેષાં ચ વ્યવહારો ઽયં પરસ્પર-નિબન્ધનઃ

ભૃત્યૈર્ વિના સ્વયં રાજા લોકાનુગ્રહ-કારિભિઃ ।
મયૂખૈર્ ઇવ દીપ્તાંશુસ્ તેજસ્વ્ય્ અપિ ન શોભતે

અરૈઃ સન્ધાર્યતે નાભિર્ નાભૌ ચારાઃ પ્રતિષ્ઠિતાઃ ।
સ્વામિ-સેવકયોર્ એવં વૃત્તિ-ચક્રં પ્રવર્તતે

શિરસા વિધૃતા નિત્યં સ્નેહેન પરિપાલિતાઃ ।
કેશા અપિ વિરજ્યન્તે નિઃસ્નેહાઃ કિં ન સેવકાઃ

રાજા તુષ્ટો હિ ભૃત્યાનામ્ અર્થ-માત્રં પ્રયચ્છતિ ।
તે તુ સંમાન-માત્રેણ પ્રાણૈર્ અપ્ય્ ઉપકુર્વતે

એવં જ્ઞાત્વા નરેન્દ્રેણ ભૃત્યાઃ કાર્યા વિચક્ષણાઃ ।
કુલીનાઃ શૌર્ય-સંયુક્તાઃ શક્તા ભક્તાઃ ક્રમાગતાઃ

યઃ કૃત્વા સુકૃતં રાજ્ઞો દુષ્કરં હિતમ્ ઉત્તમમ્ ।
લજ્જયા વક્તિ નો કિઞ્ચિત્ તેન રાજા સહાયવાન્

યસ્મિન્ કૃત્યં સમાવેશ્ય નિર્વિશઙ્કેન ચેતસા ।
આસ્યતે સેવકઃ સ સ્યાત્ કલત્રમ્ ઇવ ચાપરમ્

યો ઽનાહૂતઃ સમભ્યેતિ દ્વારિ તિષ્ઠતિ સર્વદા ।
પૃષ્ઠઃ સત્યં મિતં બ્રૂતે સ ભૃત્યો ઽર્હો મહીભુજામ્

અનાદિષ્ટો ઽપિ ભૂપસ્ય દૃષ્ટ્વા હાનિકરં ચ યઃ ।
યતતે તસ્ય નાશાય સ ભૃત્યો ઽર્હો મહીભુજામ્

તાડિતો ઽપિ દુરુક્તો ઽપિ દણ્ડિતો ઽપિ મહીભુજા ।
યો ન ચિન્તયતે પાપં સ ભૃત્યો ઽર્હો મહીભુજામ્

ન ગર્વં કુરુતે માને નાપમાને ચ તપ્યતે ।
સ્વાકારં રક્ષયેદ્ યસ્ તુ સ ભૃત્યો ઽર્હો મહીભુજામ્

ન ક્ષુધા પીડ્યતે યસ્ તુ નિદ્રયા ન કદાચન ।
ન ચ શીતાતપાદ્યૈશ્ ચ સ ભૃત્યો ઽર્હો મહીભુજામ્

શ્રુત્વા સાંગ્રામિકીં વાર્તાં ભવિષ્યાં સ્વામિનં પ્રતિ ।
પ્રસન્નાસ્યો ભવેદ્ યસ્ તુ સ ભૃત્યો ઽર્હો મહીભુજામ્

સીમા વૃદ્ધિં સમાયાતિ શુક્લ-પક્ષ ઇવોડુરાટ્ ।
નિયોગ-સંસ્થિતે યસ્મિન્ સ ભૃત્યો ઽર્હો મહીભુજામ્

સીમા સંકોચમ્ આયાતિ વહ્નૌ ચર્મ ઇવાહિતમ્ ।
સ્થિતે યસ્મિન્ સ તુ ત્યાજ્યો ભૃત્યો રાજ્યં સમીહતા

તથા શૃગાલો ઽયમ્ ઇતિ મન્યમાનેન મમોપરિ સ્વામિના યદ્ય્ અવજ્ઞા ક્રિયતે તદ્ અપ્ય્ અયુક્તમ્ । ઉક્તં ચ યતઃ-
કૌશેયં કૃમિજં સુવર્ણમ્ ઉપલાદ્ દુર્વાપિ ગોરોમતઃ
પઙ્કાત્ તામરસં શશાઙ્ક ઉદધેર્ ઇન્દીવરં ગોમયાત્ ।
કાષ્ઠાદ્ અગ્નિર્ અહેઃ ફણાદ્ અપિ મણિર્ ગો-પિત્તતો રોચના
પ્રાકાશ્યં સ્વ-ગુણોદયેન ગુણિનો ગચ્છન્તિ કિં જન્મના

મૂષિકા ગૃહ-જાતાપિ હન્તવ્યા સ્વાપ-કારિણી ।
ભક્ષ્ય-પ્રદાનૈર્ જારો હિતકૃત્ પ્રાપ્યતે જનૈઃ

એરણ્ડ-ભિણ્ડાર્ક-નલૈઃ પ્રભૂતૈર્ અપિ સઞ્ચિતૈઃ ।
દારુ-કૃત્યં યથા નાસ્તિ તથૈવાજ્ઞૈઃ પ્રયોજનમ્

કિં ભક્તેનાસમર્થેન કિં શક્તેર્નાપકારિણા ।
ભક્તં શક્તં ચ માં રાજન્ નાવજ્ઞાતું ત્વમ્ અર્હસિ

પિઙ્ગલક આહ- ભવત્વ્ એવં તાવત્ । અસમર્થઃ સમર્થો વા ચિરન્તનસ્ ત્વમ્ અસ્માકં મન્ત્રિ-પુત્રઃ । તદ્ વિશ્રબ્ધં બ્રૂહિ યત્ કિઞ્ચિદ્ વક્તુકામઃ ।
દમનક આહ- દેવ જિજ્ઞાપ્યં કિઞ્ચિદ્ અસ્તિ ।
પિઙ્ગલક આહ- તન્ નિવેદયાભિપ્રેતમ્ ।
સો ઽબ્રવીત્-
અપિ સ્વલ્પતરં કાર્યં યદ્ ભવેત્ પૃથિવી-પતેઃ ।
તન્ ન વાચ્યં સભા-મધ્યે પ્રોવાચેદં બૃહસ્પતિઃ

તદ્ ઐકાન્તિકે મદ્-વિજ્ઞાપ્યમ્ આકર્ણયન્તુ દેવ-પાદાઃ । યતઃ-
ષટ્-કર્ણો ભિદ્યતે મન્ત્રશ્ ચતુષ્કર્ણઃ સ્થિરો ભવેત્ ।
તસ્માત્ સર્વ-પ્રયત્નેન ષટ્કર્ણં વર્જયેત્ સુધીઃ

અથ પિઙ્ગલકાભિપ્રાયજ્ઞા વ્યાઘ્ર-દ્વીપિ-વૃક-પુરઃસરા સર્વેઽપિ તદ્-વચઃ સમાકર્ણ્ય સંસદિ તત્-ક્ષણાદ્ એવ દૂરીભૂતાઃ । તતશ્ ચ દમનક આહ- ઉદક-ગ્રહણાર્થં પ્રવૃત્તસ્ય સ્વામિનઃ કિમ્ ઇહ નિવૃત્ત્યાવસ્થાનમ્ ।
પિઙ્ગલક આહ સવિલક્ષ-સ્મિતમ્- ન કિઞ્ચિદ્ અપિ ।
સો ઽબ્રવીત્- દેવ યદ્ય્ અનાખ્યેયં તત્ તિષ્ઠતુ । ઉક્તં ચ-
દરિષુ કિઞ્ચિત્ સ્વજનેષુ કિઞ્ચિદ્
ગોપ્યં વયસ્યેષુ સુતેષુ કિઞ્ચિત્ ।
યુક્તં ન વા યુક્તમ્ ઇદં વિચિન્ત્ય
વદેદ્ વિપશ્ચિન્ મહતો ઽનુરોધાત્ ॥પન્ચ્_1.[*100]
તચ્ છ્રુત્વા પિઙ્ગલકશ્ ચિન્તયામાસ- યોગ્યો ઽયં દૃશ્યતે । તત્ કથયામ્ય્ એતસ્યાગ્રે આત્મનો ઽભિપ્રાયમ્ । ઉક્તં ચ-
સ્વામિનિ ગુણાન્તરજ્ઞે ગુણવતિ ભૃત્યેઽનુવર્તિનિ કલયે ।
સુહૃદિ નિરન્તર-ચિત્તે નિવેદ્ય દુઃખં સુખી ભવતિ ॥પન્ચ્_1.[*101]
ભો દમનક શૃણોષિ શબ્દં દૂરાન્ મહાન્તમ્ ।
સો ઽબ્રવીત્- સ્વામિન્ શૃણોમિ । તત્ કિમ્ ।
પિઙ્ગલક આહ- ભદ્ર અહમ્ અસ્માદ્ વનાદ્ ગન્તુમ્ ઇચ્છામિ ।
દમનક આહ- કસ્માત્ ।
પિઙ્ગલક આહ - યતો ઽદ્યસ્મદ્-વને કિમ્ અપ્ય્ અપૂર્વં સત્ત્વં પ્રવિષ્ટં યસ્યાયં મહા-શબ્દઃ શ્રૂયતે । તસ્ય ચ શબ્દાનુરૂપેણ પરાક્રમેણ ભવિતવ્યમ્ ઇતિ ।
દમનક આહ- યચ્-છબ્દ-માત્રાદ્ અપિ ભયમ્ ઉપગતઃ સ્વામી તદ્ અપ્ય્ અયુક્તમ્ । ઉક્તં ચ-
અમ્ભસા ભિદ્યતે સેતુસ્ તથા મન્ત્રો ઽપ્ય્ અરક્ષિતઃ ।
પૈશુન્યાદ્ ભિદ્યતે સ્નેહો ભિદ્યતે વાગ્ભિર્ આતુરઃ

તન્ ન યુક્તં સ્વામિનઃ પૂર્વોપાર્જિતં વનં ત્યક્તુમ્ । યતો ભેરી-વેણુ-વીના-મૃદઙ્ગ-તાલ-પટહ-શઙ્ખ-કાહલાદિ-ભેદેન શબ્દા અનેક-વિધા ભવન્તિ । તન્ ન કેવલાચ્ છબ્દ-માત્રાદ્ અપિ ભેતવ્યમ્ । ઉક્તં ચ-
અત્યુત્કટે ચ રૌદ્રે ચ શત્રૌ પ્રાપ્તે ન હીયતે ।
ધૈર્યં યસ્ય મહીનાથો ન સ યાતિ પરાભવમ્

દર્શિત-ભયેઽપિ ધાતરિ ધૈર્ય-ધ્વંસો ભવેન્ ન ધીરાણામ્ ।
શોષિત-સરસિ નિદાઘે નિતરામ્ એવોદ્ધતઃ સિન્ધુઃ

તથા ચ-
યસ્ય ન વિપદિ વિષાદઃ સમ્પદિ હર્ષો રણે ન ભીરુત્વમ્ ।
તં ભુવન-ત્રય-તિલકં જનયતિ જનની સુતં વિરલમ્

તથા ચ-
શક્તિ-વૈકલ્ય-નમ્રસ્ય નિઃસારત્વાલ્ લઘીયસઃ ।
જન્નિમો માનહીનસ્ય તૃણસ્ય ચ સમા ગતિઃ

અપિ ચ-
અન્ય-પ્રતાપમ્ આસાદ્ય યો દૃઢત્વં ન ગચ્છતિ ।
જતુજાભરણસ્યેવ રૂપેણાપિ હિ તસ્ય કિમ્

તદ્ એવં જ્ઞાત્વા સ્વામિના ધૈર્યાવષ્ટમ્ભઃ કાર્યઃ । ન શબ્દ-માત્રાદ્ ભેતવ્યમ્ । અપિ ચ-
પૂર્વમ્ એવ મયા જ્ઞાતં પૂર્ણમ્ એતદ્ ધિ મેદસા ।
અનુપ્રવિશ્ય વિજ્ઞાતં યાવચ્ ચર્મ ચ દારુ ચ

પિઙ્ગલક આહ- કથમ્ એતત્ ।
સો ઽબ્રવીત્-
કથા 2
શૃગાલ-દુન્દુભિ-કથા
કશ્ચિદ્ ગોમાયુર્ નામ શૃગાલઃ ક્ષુત્ક્ષામ-કણ્ઠઃ ઇતસ્ તતઃ પરિભ્રમન્ વને સૈન્ય-દ્વય-સંગ્રામ-ભૂમિમ્ અપશ્યત્ । તસ્યાં ચ દુન્દુભેઃ પતિતસ્ય વાયુ-વશાદ્ વલ્લી-શાખાગ્રૈર્ હન્યમાનસ્ય શબ્દમ્ અશૃણોત્ । અથ ક્ષુભિત-હૃદયશ્ ચિન્તયામાસ અહો વિનષ્ટો ઽસ્મિ । તદ્ યાવન્ નાસ્ય પ્રોચ્ચારિત-શબ્દસ્ય દૃષ્ટિ-ગોચરે ગચ્છામિ તાવદ્ અન્યતો વ્રજામિ । અથવા નૈતદ્ યુજ્યતે સહસૈવ ।
ભયે વા યદિ વા હર્ષે સમ્પ્રાપ્તે યો વિમર્શયેત્ ।
કૃત્યં ન કુરુતે વેગાન્ ન સ સન્તાપમ્ આપ્નુયાત્

તત્ તાવજ્ જાનામિ કસ્યાયં શબ્દઃ । ધૈર્યમ્ આલમ્બ્ય વિમર્શયન્ યાવન્ મન્દં મન્દં ગચ્છતિ તાવદ્ દુન્દુભિમ્ અપશ્યત્ । સ ચ તં પરિજ્ઞાય સમીપં ગત્વા સ્વયમ્ એવ કૌતુકાદ્ અતાડયત્ । ભૂયશ્ ચ હર્ષાદ્ અચિન્તયત્- અહો ચિરાદ્ એતદ્ અસ્માકં મહોદ્ભોજનમ્ આપતિતમ્ । તન્ નૂનં માંસ-મેદો ઽસૃગ્ભિઃ પરિપૂરિતં ભવિષ્યતિ । તતઃ પરુષ-ચર્માવગુણ્ઠિતં તત્ કથમ્ અપિ વિદાર્યૈકદેશે છિદ્રં કૃત્વા સંહૃષ્ટ-મના મધ્યે પ્રવિષ્ટઃ । પરં ચર્મ-વિદારણતો દંષ્ટ્રાભઙ્ગઃ સમજનિ । અથ નિરાશીભૂતસ્ તદ્-દારુ-શેષમ્ અવલોક્ય શ્લોકમ્ એનમ્ અપઠત્ પૂર્વમ્ એવ મયા જ્ઞાતમ્ ઇતિ । અતો ન શબ્દ-માત્રાદ્ ભેતવ્યમ્ ।
પિઙ્ગલક આહ- ભોઃ પશ્યાયં મમ સર્વો ઽપિ પરિગ્રહો ભય-વ્યાકુલિત-મનાઃ પલાયિતુમ્ ઇચ્છતિ । તત્ કથમ્ અહં ધૈર્યાદ્ અવષ્ટમ્ભં કરોમિ ।
સો ઽબ્રવીત્- સ્વામિન્ નૈષામ્ એષ દોષઃ । યતઃ સ્વામિ-સદૃશા એવં ભવન્તિ ભૃત્યાઃ । ઉક્તં ચ-
અશ્વઃ શસ્ત્રં શાસ્ત્રં વીણા વાણી નરશ્ ચ નારી ચ ।
પુરુષ-વિશેષં પ્રાપ્તા ભવન્ત્ય્ અયોગ્યાશ્ ચ યોગ્યાશ્ ચ

તત્-પૌરુષાવષ્ટં કૃત્વા ત્વં તાવદ્ અત્રૈવ પ્રતિપાલય યાવદ્ અહમ્ એતચ્ છબ્દ-સ્વરૂપં જ્ઞાત્વાગચ્છામિ । તતઃ પશ્ચાદ્ યથોચિતં કાર્યમ્ ઇતિ ।
પિઙ્ગલક આહ- કિં તત્ર ભવાન્ ગન્તુમ્ ઉત્સહતે ।
સ આહ- કિં સ્વામ્ય્-આદેશાત્ સદ્-ભૃત્ય કૃત્યાકૃત્યમ્ અસ્તિ । ઉક્તં ચ-
સ્વામ્ય્-આદેશાત્ સુભૃત્યસ્ય ન ભોઃ સઞ્જાયતે ક્વચિત્ ।
પ્રવિશેન્ મુખમ્ આહેયં દુસ્તરં વા મહાર્ણવમ્

તથા ચ-
સ્વામ્ય્-આદિષ્ટસ્ તુ યો ભૃત્યઃ સમં વિષમમ્ એવ ચ ।
મન્યતે ન સ સન્ધાર્યો ભૂભુજા ભૂતિમ્ ઇચ્છતા

પિઙ્ગલક આહ- ભદ્રં, યદ્ય્ એવં તદ્ ગચ્છ । શિવાસ્ તે પન્થાનઃ સન્તુ ઇતિ ।
દમનકો ઽપિ તમ્ પ્રણમ્ય સંજીવક-શબ્દાનુષરી પ્રતસ્થે ।
અથ દમનકે ગતે ભય-વ્યાકુલ-મનાઃ પિઙ્ગલકશ્ ચિન્તયામાસ- અહો ન શોભનં કૃતં મયા । યત્ તસ્ય વિશ્વાસં ગત્વાત્માભિપ્રાયો નિવેદિતઃ । કદાચિદ્ દમનકો ઽયમ્ ઉભય-વેતનો ભૂત્વા મમોપરિ દુષ્ટ-બુદ્ધિઃ સ્યાદ્ ભ્રષ્ટાધિકારત્વાત્ । ઉક્તં ચ-
યે ભવન્તિ મહીપસ્ય સમ્માનિત-વિમાનિતાઃ ।
યતન્તે તસ્ય નાશાય કુલીના અપિ સર્વદા

તત્ તાવદ્ અસ્ય ચિકીર્ષિતં વેત્તુમ્ અન્યત્ સ્થાનાન્તરં ગત્વા પ્રતિપાલયામિ । કદાચિદ્ દમનકસ્ તમ્ આદાય માં વ્યાપાદયિતુમ્ ઇચ્છતિ । ઉક્તં ચ-
ન બધ્યન્તે હ્ય્ અવિશ્વસ્તા બલિભિર્ દુર્બલા અપિ ।
વિશ્વસ્તાસ્ ત્વ્ એવ બધ્યન્તે બલવન્તો ઽપિ દુર્બલૈઃ

બૃહસ્પતેર્ અપિ પ્રાજ્ઞો ન વિશ્વાસે વ્રજેન્ નરઃ ।
ય ઇચ્છેદ્ આત્મનો વૃદ્ધિમ્ આયુષ્યં ચ સુખાનિ ચ

શપથૈઃ સન્ધિતસ્યાપિ ન વિશ્વાસે વ્રજેદ્ રિપોઃ ।
રાજ્ય-લાભોદ્યતો વૃત્રઃ શક્રેણ શપથૈર્ હતઃ

ન વિશ્વાસં વિના શત્રુર્ દેવાનામ્ અપિ સિદ્ધ્યતિ ।
વિશ્વાસાત્ ત્રિદશેન્દ્રેણ દિતેર્ ગર્ભો વિદારિતઃ

એવં સમ્પ્રધાર્ય સ્થાનાન્તરં ગત્વા દમનક-માર્ગમ્ અવલોકયન્ન્ એકાકી તસ્થૌ । દમનકો ઽપિ સઞ્જીવક-સકાશં ગત્વા વૃષભો ઽયમ્ ઇતિ પરિજ્ઞાય હૃષ્ટ-મના વ્યચિન્તયત્- અહો શોભનમ્ આપતિતમ્ । અનેનૈતસ્ય સન્ધિ-વિગ્રહ-દ્વારેણ મમ પિઙ્ગલકો વશ્યો ભવિષ્યતીતિ । ઉક્તં ચ-
ન કૌલીન્યાન્ ન સૌહાર્દાન્ નૃપો વાક્યે પ્રવર્તતે ।
મન્ત્રિણાં વાવદ્ અભ્યેતિ વ્યસનં શોકમ્ એવ ચ

સદૈવાપદ્ગતો રાજા ભોગ્યો ભવતિ મન્ત્રિણામ્ ।
અતએવ હિ વાઞ્છન્તિ મન્ત્રિણઃ સાપદં નૃપમ્

યથા નેચ્છતિ નીરોગઃ કદાચિત્ સુચિકિત્સકમ્ ।
તથાપદ્ રહિતો રાજા સચિવં નાભિવાઞ્છતિ

એવં વિચિન્તયન્ પિઙ્ગલકાભિમુખઃ પ્રતસ્થે । પિઙ્ગલકો ઽપિ તમ્ આયાન્તં પ્રેક્ષ્ય સ્વાકારં રક્ષન્ યથા-પૂર્વ-સ્થિતઃ દમનકો ઽપિ પિઙ્ગલક-સકાશં ગત્વા પ્રણમ્યોપવિષ્ટઃ । પિઙ્ગલક આહ - કિં દૃષ્ટં ભવતા તત્ સત્ત્વમ્ ?
દમનક આહ- દૃષ્ટં સ્વામિ-પ્રસાદાત્ ।
પિઙ્ગલક આહ- અપિ સત્યમ્ ।
દમનક આહ- કિં સ્વામિ-પાદાનામ્ અગ્રેઽસત્યં વિજ્ઞાપ્યતે । ઉક્તં ચ-
અપિ સ્વલ્પમ્ અસત્યં યઃ પુરો વદતિ ભૂભુજામ્ ।
દેવાનાં ચ વિનશ્યતે સ દ્રુતં સુમહાન્ અપિ

તથા ચ-
સર્વ-દેવ-મયો રાજા મનુના સમ્પ્રકીર્તિતઃ ।
તસ્માત્ તં દેવવત્ પશ્યેન્ ન વ્યલીકેન કર્હિચિત્

સર્વ-દેવમયસ્યાપિ વિશેષો નૃપતેર્ અયમ્ ।
શુભાશુભ-ફલં સદ્યો નૃપાદ્ દેવાદ્ ભવાન્તરે

પિઙ્ગલક આહ- સત્યં દૃષ્ટં ભવિષ્યતિ ભવતા । ન દીનિપરિ મહાન્તઃ કુપ્યન્તીતિ ન ત્વં તેન નિપાતિતઃ । યતઃ-
તૃણાનિ નોન્મૂલયતિ પ્રભઞ્જનો
મ્ર્ડૂનિ નીચૈઃ પ્રણતાનિ સર્વતઃ ।
સ્વભાવ એવોન્નત-ચેતસામ્ અયં
મહાન્ મહત્સ્વ્ એવ કરોતિ વિક્રમમ્

અપિ ચ-
ગણ્ડસ્થલેષુ મદ-વારિષુ બદ્ધ-રાગ-
મત્ત-ભ્રમદ્-ભ્રમર-પાદ-તલાહતો ઽપિ ।
કોપં ન ગચ્છતિ નિતાન્ત-બલો ઽપિ નાગસ્
તુલ્યે બલે તુ બલવાન્ પરિકોપમ્ એતિ

દમનક આહ- અસ્ત્વ્ એવં સ મહાત્મા । વયં કૃપણાઃ । તથાપિ સ્વામી યદિ કથયતિ તતો ભૃત્યત્વે નિયોજયામિ ।
પિઙ્ગલક આહ સોચ્છ્વાસમ્- કિં ભવાન્ શક્નોત્ય્ એવં કર્તુમ્ ।
દમનક આહ- કિમ્ અસાધ્યં બુદ્ધેર્ અસ્તિ । ઉક્તં ચ-
ન તચ્ છસ્ત્રૈર્ ન નાગેન્દ્રૈર્ ન હયૈર્ ન પદાતિભિઃ ।
કાર્યં સંસિદ્ધિમ્ અભ્યેતિ યથા બુદ્ધ્યા પ્રસાધિતમ્

પિઙ્ગલક આહ- યદ્ય્ એવં તર્હ્ય્ અમાત્ય-પદેઽધ્યારોપિતસ્ ત્વમ્ । અદ્ય-પ્રભૃતિ પ્રસાદ-નિગ્રહાદિકં ત્વયેવ કાર્યમ્ ઇતિ નિશ્ચયઃ ।
અથ દમનકઃ સત્વરં ગત્વા સાક્ષેપં તમ્ ઇદમ્ આહ- એહ્ય્ એહીતો દુષ્ટ-વૃષભ । સ્વામી પિઙ્ગલકસ્ ત્વામ્ આકારયતિ । કિં નિઃશઙ્કો ભૂત્વા મુહુર્ મુહુર્ નદસિ વૃથા ઇતિ ।
તચ્ છ્રુત્વા સઞ્જીવકો ઽબ્રવીત્- ભદ્ર કો ઽયં પિઙ્ગલકઃ ।
દમનક આહ- કિં સ્વામિનં પિઙ્ગલકમ્ અપિ ન જાનાસિ ? તત્-ક્ષણમ્ પ્રતિપાલય । ફલેનૈવ જ્ઞાસ્યસિ । નન્વ્ અયં સર્વ-મૃગ-પરિવૃતો બટ-તલે સ્વામી પિઙ્ગલક-નામા સિંહસ્ તિષ્ઠતિ ।
તચ્ છ્રુત્વા ગતાયુષમ્ ઇવાત્માનમ્ મન્યમાનઃ સઞ્જીવકઃ પરં વિષાદમ્ અગમત્ । આહ ચ- ભદ્ર ભવાન્ સાધુ-સમાચારો વચન-પટુશ્ ચ દૃશ્યતે । તદ્ યદિ મામ્ અવશ્યં તત્ર નયસિ તદ્-અભય-પ્રદાનેન સ્વામિનઃ સકાશાત્ પ્રસાદઃ કારયિતવ્યઃ ।
દમનક આહ-ભોઃ સત્યમ્ અભિહિતં ભવતા । નીતિર્ એષા યતઃ-
પર્યન્તો લભ્યતે ભૂમેઃ સમુદ્રસ્ય ગિરેર્ અપિ ।
ન કથઞ્ચિન્ મહીપસ્ય ચિત્તાન્તઃ કેનચિત્ ક્વચિત્

તત્ત્વમ્ અત્રૈવ તિષ્ઠ યાવદ્ અહં તં સમયે દૃષ્ટ્વા તતઃ પશ્ચાત્ ત્વામ્ અનયામિ ઇતિ । તથાનુષ્ઠિતે દમનકઃ પિઙ્ગલક-સકાશં ગત્વેદમ્ આહ-સ્વામિન્ ન તત્ પ્રાકૃતં સત્ત્વમ્ । સ હિ ભગવતો મહેશ્વરસ્ય વાહન-ભૂતો વૃષભ ઇતિ । મયા પૃષ્ટ ઇદમ્ ઊચે । મહેશ્વરેણ પરિતુષ્ટેન કાલિન્દી-પરિસરે શષ્પાગ્રાણિ ભક્ષયિતું સમાદિષ્ટઃ । કિં બહુના મમ પ્રદત્તં ભગવતા ક્રીડાર્થં વનમ્ ઇદમ્ ।
પિઙ્ગલક આહ સભયમ્-સત્યં જ્ઞાતં મયાધુના । ન દેવતા-પ્રસાદં વિના શષ્પ-ભોજિનો વ્યાલાકીર્ણ એવંવિધે વને નિઃશઙ્કા નન્દતો ભ્રમન્તિ । તતસ્ ત્વયા કિમ્ અભિહિતમ્ ।
દમનક આહ-સ્વામિન્ એતદ્ અભિહિતં મયા યદ્ એતદ્-વનં ચણ્ડિકા-વાહન-ભૂતસ્ય પિઙ્ગલકસ્ય વિષયીભૂતમ્ । તદ્ ભવાન્ અભ્યાગતઃ પ્રિયો ઽતિથિઃ । તત્ તસ્ય સકાશં ગત્વા ભ્રાતૃ-સ્નેહેનૈકત્ર ભક્ષણ-પાન-વિહરણ-ક્રિયાભિર્ એક-સ્થાનાશ્રયેણ કાલો નેયઃ ઇતિ । તતસ્ તેનાપિ સર્વમ્ એતત્ પ્રતિપન્નમ્ । ઉક્તં ચ સહર્ષં સ્વામિનઃ સકાશાદ્ અભય-દક્ષિણા દાપયિતવ્યા ઇતિ । તદ્ અત્ર સ્વામી પ્રમાણમ્ ।
તચ્ છ્રુત્વા પિઙ્ગલક આહ-સાધુ સુમતે સાધુ । મન્ત્રિ શ્રોત્રિય સાધુ । મમ હૃદયેન સહ સંમન્ત્ર્ય ભવએદમ્ અભિહિતમ્ । તદ્ દત્તા મયા તસ્યાભય-દક્ષિણા । પરં સો ઽપિ મદ્-અર્થેઽભય-દક્ષિણાં યાચયિત્વા દ્રુતતરમ્ આનીયતામ્ ઇતિ । અથ સાધુ ચેદમ્ ઉચ્યતે-
અન્તઃ-સારૈર્ અકુટિલૈર્ અચ્છિદ્રૈઃ સુપરીક્ષિતૈઃ ।
મન્ત્રિભિર્ ધાર્યતે રાજ્યં સુસ્તમ્ભૈર્ ઇવ મન્દિરમ્

તથા ચ-
મન્ત્રિણાં ભિન્ન-સન્ધાને ભિષજાં સાન્નિપાતિકે ।
કર્મણિ વ્યજ્યતે પ્રજ્ઞા સ્વસ્થે કો વા ન પણ્ડિતઃ

દમનકો ઽપિ તં પ્રણમ્ય સંજીવક-સકાશ પ્રસ્થિતઃ સહર્ષમ્ અચિન્તયત્- અહો પ્રસાદ-સંમુખી નઃ સ્વામી વચન-વશગશ્ ચ સંવૃત્તઃ । તન્ નાસ્તિ ધન્યતરો મમ । ઉક્તં ચ-
અમૃતં શિશિરે વહ્નિર્ અમૃતં પ્રિય-દર્શનમ્ ।
અમૃતં રાજ-સંમાનમ્ અમૃતં ક્ષીર-ભોજનમ્

અથ સંજીવક-સકાશમ્ આસાદ્ય સ-પ્રશ્રયમ્ ઉવાચ-ભો મિત્ર પ્રાર્થિતો ઽસૌ મયા ભવદ્-અર્થે સ્વામ્ય્-અભય-પ્રદાનમ્ । તદ્-વિશ્રબ્ધં ગમ્યતામ્ ઇતિ । પરં ત્વયા રાજ-પ્રસાદમ્ આસાદ્ય મયા સહ સમય-ધર્મેણ વર્તિતવ્યમ્ । ન ગર્વમ્ આસાદ્ય સ્વ-પ્રભુતયા વિચરણીયમ્ । અહમ્ અપિ તવ સઙ્કેતેન સર્વા રાજ્ય-ધુરમ્ અમાત્ય-પદવીમ્ આશ્રિત્યોદ્ધરિષ્યામિ । એવં કૃતે દ્વયોર્ અપ્ય્ આવયો રાજ-લક્ષ્મી-ભાગ્યા ભવિષ્યતિ । યતઃ-
આખેટકસ્ય ધર્મેણ વિભવાઃ સ્યુર્ વશે નૄણામ્ ।
નૃ-પ્રજાઃ પ્રેરયત્ય્ એકો હન્ત્ય્ અન્યો ઽત્ર મૃગાન્ ઇવ

તથા ચ-
યો ન પૂજયતે ગર્વાદ્ ઉત્તમાધમ-મધ્યમાન્ ।
નૃપાસન્નાન્ સ માન્યો ઽપિ ભ્રશ્યતે દન્તિલો યથા

સંજીવક આહ-કથમ્ એતત્ ? સો ઽબ્રવીત્-
કથા 3
દન્તિલ-ગોરમ્ભ-કથા
અસ્ત્ય્ અત્ર ધરાતલે વર્ધમાનં નામ નગરમ્ । તત્ર દન્તિલો નામ નાના-ભાણ્ડ-પતિઃ સકલ-પુર-નાયકઃ પ્રતિવસતિ સ્મ । તેન પુર-કાર્યં નૃપ-કાર્યં ચ કુર્વતા તુષ્ટિં નીતાસ્ તત્-પુર-વાસિનો લોકા નૃપતિશ્ ચ । કિં બહુના, ન કો ઽપિ તાદૃક્ કેનાપિ ચતુરો દૃષ્ટો શ્રુતો વા । અથવા સત્યમ્ એતદ્ ઉક્તમ્-
નરપતિ-હિત-કર્તા દ્વેષ્યતાં યાતિ લોકે
જનપદ-હિત-કર્તા ત્યજ્યતે પાર્થિવેન્દ્રૈઃ ।
ઇતિ મહતિ વિરોધે વર્તમાને સમાને
નૃપતિ-જન-પદાનાં દુર્લભઃ કાર્ય-કર્તા

અથૈવં ગચ્છતિ કાલે દનિત્લસ્ય કદાચિદ્ વિવાહઃ સમ્પ્રવૃત્તઃ । તત્ર તેન સર્વે પુર-નિવાસિનો રાજ-સંનિધિ-લોકાશ્ ચ સમ્માન-પુરઃસરમ્ આમન્ત્ર્ય ભોજિતા વસ્ત્રાદિભિઃ સત્-કૃતાશ્ ચ । તતો વિવાહાનન્તરં રાજા સાન્તઃપુરઃ સ્વ-ગૃહમ્ આનીયાભ્યર્ચિતઃ । અથ તસ્ય નૃપતેર્ ગૃહ-સમ્માર્જન-કર્તા ગોરમ્ભો નામ રાજ-સેવકો ગૃહાયાતો ઽપિ તેનાનુચિત-સ્થાન ઉપવિષ્ટો ઽવજ્ઞાયાર્ધ-ચન્દ્રં દત્ત્વા નિઃસારિતઃ । સો ઽપિ તતઃ પ્રભૃતિ નિશ્વસન્ન્ અપમાનાન્ ન રાત્રાવ્ અપ્ય્ અધિશેતે । કથં મયા તસ્ય ભાણ્ડપતે રાજ-પ્રસાદ-હાનિઃ કર્તવ્યા ઇતિ ચિન્તયન્ન્ આસ્તે । અથવા કિમ્ અનેન વૃથા શરીર-શોષણેન । ન કિંચિન્ મયા તસ્યાપકર્તું શક્યમ્ ઇતિ । અથવા સાધ્વ્ ઇદમ્ ઉચ્યતે-
યો હ્ય્ અપકર્તુમ્ અશક્તઃ કુપ્યતિ
કિમ્ અસૌ નરો ઽત્ર નિર્લજ્જઃ ।
ઉત્પતિતો ઽપિ હિ ચણકઃ શક્તઃ
કિં ભ્રાષ્ટ્રકં ભઙ્ક્તુમ્

અથ કદાચિત્ પ્રત્યૂષે યોગ-નિદ્રાં ગતસ્ય રાજ્ઞઃ શય્યાન્તે માર્જનં કુર્વન્ન્ ઇદમ્ આહ-અહો દન્તિલસ્ય મહદ્ દૃપ્તત્વં યદ્ રાજ-મહિષીમ્ આલિઙ્ગતિ ।
તચ્ છ્રુત્વા રાજા સ-સમ્ભ્રમમ્ ઉત્થાય તમ્ ઉવાચ-ભો ભો ગોરમ્ભ । સત્યમ્ એતત્ યત્ ત્વયા જલ્પિતમ્ । કિં દન્તિલેન સમાલિઙ્ગિતા ઇતિ ।
ગોરમ્ભઃ પ્રાહ-દેવ ! રાત્રિ-જાગરણેન દ્યૂતાસક્તસ્ય મે બલાન્ નિદ્રા સમાયાતા । તન્ ન વેદ્મિ કિં મયાભિહિતમ્ । રાજા સેર્ષ્યં સ્વ-ગતમ્-એષ તાવદ્ અસ્મદ્-ગૃહેઽપ્રતિહત-ગતિસ્ તથા દન્તિલો ઽપિ । તત્ કદાચિદ્ અનેન દેવી સમાલિઙ્ગ્યમાના દૃષ્ટા ભવિષ્યતિ । તેનેદમ્ અભિહિતમ્ । ઉક્તં ચ-
યદ્ વાઞ્છતિ દિવા મર્ત્યો વીક્ષતે વા કરોતિ વા ।
તત્ સ્વપ્નેઽપિ તદ્-અભ્યાસાદ્ બ્રૂતે વાથ કરોતિ વા

તથા ચ-
શુભં વા યદિ પાપં યન્ નૄણાં હૃદિ સંસ્થિતમ્ ।
સુગૂઢમ્ અપિ તજ્ જ્ઞેયં સ્વપ્ન-વાક્યાત્ તથા મદાત્

અથવા સ્ત્રીણાં વિષયે કો ઽત્ર સન્દેહઃ ।
જલ્પન્તિ સાર્ધમ્ અન્યેન પશ્યન્ત્ય્ અન્યં સ-વિભ્રમાઃ ।
હૃદ્-ગતં ચિન્તયન્ત્ય્ અન્યં પ્રિયઃ કો નામ યોષિતામ્

અન્યચ્ ચ-
એકેન સ્મિત-પાટલાધર-રુચો જલ્પન્ત્ય્ અનલ્પાક્ષરં વીક્ષન્તેઽન્યમ્ ઇતઃ સ્ફુટત્-કુમુદિની-ફુલ્લોલ્લસલ્-લોચનાઃ ।
દૂરોદાર-ચરિત્ર-ચિત્ર-વિભવં ધ્યાયન્તિ ચાન્યં ધિયા કેનેત્થં પરમાર્થતો ઽર્થવદ્ ઇવ પ્રેમાસ્તિ વામ-ભ્રુવામ્

તથા ચ-
નાગ્નિસ્ તૃપ્યતિ કાષ્ઠાનાં નાપગાનાં મહોદધિઃ ।
નાન્તકઃ સર્વ-ભૂતાનાં ન પુંસાં વામ-લોચના

રહો નાસ્તિ ક્ષણો નાસ્તિ નાસ્તિ પ્રાર્થયિતા નરઃ ।
તેન નારદ નારીણાં સતીત્વમ્ ઉપજાયતે

યો મોહાન્ મન્યતે મૂઢો રક્તેયં મમ કામિની ।
સ તસ્યા વશગો નિત્યં ભવેત્ ક્રીડા-શકુન્તવત્

તાસાં વાક્યાનિ કૃત્યાનિ સ્વલ્પાનિ સુગુરૂણ્ય્ અપિ ।
કરોતિ સઃ કૃતૈર્ લોકે લઘુત્વં યાતિ સર્વતઃ

સ્ત્રિયં ચ યઃ પ્રાર્થયતે સન્નિકર્ષં ચ ગચ્છતિ ।
ઈષચ્ ચ કુરુતે સેવાં તમ્ એવેચ્છન્તિ યોષિતઃ

અનર્થિત્વાન્ મનુષ્યાણાં ભયાત્ પરિજનસ્ય ચ ।
મર્યાદાયામ્ અમર્યાદાઃ સ્ત્રિયસ્ તિષ્ઠન્તિ સર્વદા

નાસાં કશ્ચિદ્ અગમ્યો ઽસ્તિ નાસાં ચ વયસિ સ્થિતિઃ ।
વિરૂપં રૂપવન્તં વા પુમાન્ ઇત્ય્ એવ ભુજ્યતે

રક્તો હિ જાયતે ભોગ્યો નારીણાં શાટિકા યથા ।
ઘૃષ્યન્તે યો દશાલમ્બી નિતમ્બે વિનિવેશિતઃ

અલક્તિકો યથા રક્તો નિષ્પીડ્ય પુરુષસ્ તથા ।
અબલાભિર્ બલાદ્ રક્તઃ પાદ-મૂલે નિપાત્યતે

એવં સ રાજા બહુવિધં વિલપ્ય તત્-પ્રભૃતિ દન્તિલસ્ય પ્રસાદ-પરાઙ્મુખઃ સંજાતઃ । કિં બહુના રાજ-દ્વાર-પ્રવેશો ઽપિ તસ્ય નિવારિતઃ । દન્તિલો ઽપ્ય્ અકસ્માદ્ એવ પ્રસાદ-પરાઙ્મુખમ્ અવનિપતિમ્ અવલોક્ય ચિન્તયામાસ-અહો સાધુ ચેદમ્ ઉચ્યતે-
કો ઽર્થાન્ પ્રાપ્ય ન ગર્વિતો વિષયિણઃ કસ્યાપદો ઽસ્તં ગતાઃ
સ્ત્રીભિઃ કસ્ય ન ખણ્ડિતં ભુવિ મનઃ કો નામા રાજ્ઞાં પ્રિયઃ ।
કઃ કાલસ્ય ન ગોચરાન્તર-ગતઃ કો ઽર્થી ગતો ગૌરવં
કો વા દુર્જન-વાગુરાસુ પતિતઃ ક્ષેમેણ યાતઃ પુમાન્

તથા ચ-
કાકે શૌચં દ્યૂત-કારેષુ સત્યં સર્પે ક્ષાન્તિઃ સ્ત્રીષુ કામોપશાન્તિઃ ।
ક્લીબે ધૈર્યં મદ્યપે તત્ત્વ-ચિન્તા રાજા મિત્રં કેન દૃષ્ટં શ્રુતં વા

અપરં મયાસ્ય ભૂપતેર્ અથવાન્યસ્યાપિ કસ્યચિદ્ રાજ-સમ્બન્ધિનઃ સ્વપ્નેઽપિ નાનિષ્ટં કૃતમ્ । તત્ કિમ્ એતત્-પરાઙ્મુખો માં પ્રતિ ભૂપતિઃ ઇતિ ।
એવં તં દન્તિલં કદાચિદ્ રાજ-દ્વારે વિષ્કમ્ભિતં વિલોક્ય સંમાર્જન-કર્તા ગોરમ્ભો વિહસ્ય દ્વારપાલાન્ ઇદમ્ ઊચે-ભો ભો દ્વારપાલાઃ ! રાજ-પ્રસાદાધિષ્ઠિતો ઽયં દન્તિલઃ સ્વયં નિગ્રહાનુગ્રહ-કર્તા ચ । તદ્ અનેન નિવારિતેન યથાહં તથા યૂયમ્ અપ્ય્ અર્ધ-ચન્દ્ર-ભાજિનો ભવિષ્યથ । તચ્ છ્રુત્વા દન્તિલશ્ ચિન્તયામાસ-નૂનમ્ ઇદમ્ અસ્ય ગોરમ્ભસ્ય ચેષ્ટિતમ્ । અથવા સાધ્વ્ ઇદમ્ ઉચ્યતે-
અકુલીનો ઽપિ મૂર્ખો ઽપિ ભૂપાલં યો ઽત્ર સેવતે ।
અપિ સંમાનહીનો ઽપિ સ સર્વત્ર પ્રપૂજ્યતે

અપિ કાપુરુષો ભીરુઃ સ્યાચ્ ચેન્ નૃપતિ-સેવકઃ ।
તથાપિ ન પરાભૂતિં જનાદ્ આપ્નોતિ માનવઃ

એવં સ બહુ-વિધં વિલપ્ય વિલક્ષ-મનાઃ સોદ્વેગો ગત-પ્રભાવઃ સ્વ-ગૃહં નિશામુખે ગોરમ્ભમ્ આહૂય વસ્ત્ર-યુગલેન સંમાન્યેદમ્ ઉવાચ-ભદ્ર ! મયા ન તદા ત્વં રાગ-વશાન્ નિઃસારિતઃ । યતસ્ ત્વં બ્રાહ્મણાનામ્ અગ્રતો ઽનુચિત-સ્થાને સમુપવિષ્ટો દૃષ્ટ ઇત્ય્ અપમાનિતઃ । તત્ ક્ષમ્યતામ્ ।
સો ઽપિ સ્વર્ગ-રાજ્યોપમં તદ્-વસ્ત્ર-યુગલમ્ આસાદ્ય પરં પરિતોષં ગત્વા તમ્ ઉવાચ-ભોઃ શ્રેષ્ઠિન્ ! ક્ષાન્તં મયા તે તત્ । તદ્ અસ્ય સંમાનસ્ય કૃતે પશ્ય મે બુદ્ધિ-પ્રભાવં રાજ-પ્રસાદં ચ । એવમ્ ઉક્ત્વા સપરિતોષં નિષ્ક્રાન્તઃ । સાધુ ચેદમ્ ઉચ્યતે-
સ્તોકેનોન્નતિમ્ આયાતિ સ્તોકેનાયાત્ય્ અધો-ગતિમ્ ।
અહો સસદૃશો ચેષ્ટા તુલાયષ્ટેઃ ખલસ્ય ચ

તતશ્ ચાન્યે-દ્યુઃ સ ગોરમ્ભો રાજ-કુલે ગત્વા યોગ-નિદ્રાં ગતસ્ય ભૂપતેઃ સંમાર્જન-ક્રિયાં કુર્વન્ન્ ઇદમ્ આહ-અહો અવિવેકો ઽસ્મદ્-ભૂપતેઃ । યત્ પુરીષોત્સર્ગમ્ આચરંશ્ ચર્ભટી-ભક્ષણં કરોતિ ।
તચ્ છ્રુત્વા રાજા સ-વિસ્મયં તમ્ ઉવાચ-રે રે ગોરમ્ભ ! કિમ્ અપ્રસ્તુતં લપસિ । ગૃહ-કર્મકરં મત્વા ત્વાં ન વ્યાપાદયામિ । કિં ત્વયા કદાચિદ્ અહમ્ એવંવિધં કર્મ સમાચરન્ દૃષ્ટઃ ?
સો ઽબ્રવીત્-દ્યૂતાસક્તસ્ય રાત્રિ-જાગરણેન સંમાર્જનં કુર્વાણસ્ય મમ બલાન્ નિદ્રા સમાયાતા । તયાધિષ્ઠિતેન મયા કિંચિજ્ જલ્પિતમ્ । તન્ ન વેદ્મિ । તત્ પ્રસાદં કરોતુ સ્વામી નિદ્રા-પરવશસ્ય ઇતિ ।
એવં શ્રુત્વા રાજા ચિન્તિતવાન્-યન્ મયા જન્માન્તરે પુરીષોત્સર્ગં કુર્વતા કદાપિ ચિર્ભટિકા ન ભક્ષિતા । તદ્ યથાયં વ્યતિકરો ઽસમ્ભાવ્યો મમાનેન મૂઢેન વ્યાહૃતઃ । તથા દન્તિલસ્યાપીતિ નિશ્ચયઃ । તન્ મયા ન યુક્તં કૃતં યત્ સ વરાકઃ સંમાનેન વિયોજિતઃ । ન તાદૃક્-પુરુષાણામ્ એવંવિધં ચેષ્ટિતં સમ્ભાવ્યતે । તદ્-અભાવેન રાજ-કૃત્યાનિ પૌર-કૃત્યાનિ ન સર્વાણિ શિથિલતાં વ્રજન્તિ ।
એવમ્ અનેકધા વિમૃશ્ય દન્તિલં સમાહૂય નિજાઙ્ગ-વસ્ત્રાભરણાદિભિઃ સંયોજ્ય સ્વાધિકારે નિયોજયામાસ । અતો ઽહં બ્રવીમિ યો ન પૂજયતે ગર્વાત્ ઇતિ ।
સંજીવક આહ-ભદ્ર એવમ્ એવૈતત્ । યદ્ ભવતાભિહિતં તદ્ એવ મયા કર્તવ્યમ્ ઇતિ । એવમ્ અભિહિતે દમનકસ્ તમ્ આદાય પિઙ્ગલક-સકાશમ્ અગમત્ । આહ ચ-દેવ એષ મયાનીતઃ સ સંજીવકઃ । અધુના દેવઃ પ્રમાણમ્ । સંજીવકો ઽપિ તં સાદરં પ્રણમ્યાગ્રતઃ સ-વિનયં સ્થિતઃ । પિઙ્ગલકો ઽપિ તસ્ય પીનાયત-કકુદ્મતો નખ-કુલિશાલંકૃતં દક્ષિણ-પાણિમ્ ઉપરિ દત્ત્વા માન-પુરઃસરમ્ ઉવાચ-અપિ શિવં ભવતઃ । કુતસ્ ત્વમ્ અસ્મિન્ વને વિજને સમાયાતો ઽસિ ?
તેનાપ્ય્ આત્મક-વૃત્તાન્તઃ કથિતઃ । યથા વર્ધમાનેન સહ વિયોગઃ સંજાતસ્ તથા સર્વં નિવેદિતમ્ । તચ્ છ્રુત્વા પિઙ્ગલકઃ સાદરતરં તમ્ ઉવાચ-વયસ્ય ન ભેતવ્યમ્ । મદ્-ભુજ-પઞ્જર-પરિરક્ષિતેન યથેચ્છં ત્વયાધુના વર્તિતવ્યમ્ । અન્યચ્ ચ નિત્યં મત્-સમીપ-વર્તિના ભાવ્યમ્ । યતઃ કારણાદ્ બહ્વ્-અપાયં રૌદ્ર-સત્ત્વ-નિષેવિતં વનં ગુરૂણામ્ અપિ સત્ત્વાનામ્ અસેવ્યમ્ । કુતઃ શષ્પ-ભોજિનામ્ ।
એવમ્ ઉક્ત્વા સકલ-મૃગ-પરિવૃતો યમુના-કચ્છમ્ અવતીર્યોદક-ગ્રહણં કૃત્વા સ્વેચ્છયા તદ્ એવ વનં પ્રવિષ્ટઃ । તતશ્ ચ કરકટ-દમનક-નિક્ષિપ્ત-રાજ્ય-ભારઃ સંજીવિકેન સહ સુભાષિત-ગોષ્ઠીમ્ અનુભવન્ન્ આસ્તે । અથવા સાધ્વ્ ઇદમ્ ઉચ્યતે-
યદૃચ્છયાપ્ય્ ઉપનતં સકૃત્ સજ્જન-સઙ્ગતમ્ ।
ભવત્ય્ અજરમ્ અત્યન્તં નાભ્યાસ-ક્રમમ્ ઈક્ષતે

સંજીવકેનાપ્ય્ અનેક-શાસ્ત્રાવગાહનાદ્ ઉત્પન્ન-બુદ્ધિ-પ્રાગલ્ભ્યેન સ્તોકૈર્ એવાહોભિર્ મૂઢ-મતિઃ પિઙ્ગલકો ધીમાંસ્ તથા કૃતો યથારણ્ય-ધર્માદ્ વિયોજ્ય ગ્રામ્ય-ધર્મેષુ નિયોજિતઃ । કિં બહુના પ્રત્યહં પિઙ્ગલક-સંજીવકાવ્ એવ કેવલં રહસિ મન્ત્રયતઃ । શેષઃ સર્વો ઽપિ મૃગ-જનો દૂરીભૂતસ્ તિષ્ઠતિ । કરટક-દમનકાવ્ અપિ પ્રવેશં ન લભેતે । અન્યચ્ ચ સિંહ-પરાક્રમાભાવાત્ સર્વો ઽપિ મૃગ-જનસ્ તૌ ચ શૃગાલૌ ક્ષુધા-વ્યાધિ-બાધિતા એકાં દિશમ્ આશ્રિત્ય સ્થિતાઃ ।
ઉક્તં ચ-
ફલ-હીનં નૃપં ભૃત્યાઃ કુલીનમ્ અપિ ચોન્નતમ્ ।
સન્ત્ય્ અજ્યાન્ય્ અત્ર ગચ્છન્તિ શુષ્કં વૃક્ષમ્ ઇવાણ્ડજાઃ

તથા ચ-
અપિ સંમાન-સંયુક્તાઃ કુલીના ભક્તિ-તત્-પરાઃ ।
વૃત્તિ-ભઙ્ગાન્ મહીપાલં ત્યજન્ત્ય્ એવ હિ સેવકાઃ

અન્યચ્ ચ-
કાલાતિક્રમણં વૃત્તેર્યો ન કુર્વીત ભૂપતિઃ ।
કદાચિત્ તં ન મુઞ્ચન્તિ ભર્ત્સિતા અપિ સેવકાઃ

તથા ચ કેવલં સેવકા ઇત્થમ્ભૂતા યાવત્ સમસ્તમ્ અપ્ય્ એતજ્ જગત્ પરસ્પરં ભક્ષણાર્થં સામાદિભિર્ ઉપાયૈસ્ તિષ્ઠતિ । તદ્ યથા-
દેશાનામ્ ઉપરિ ક્ષ્માભૃદ્ આતુરાણાં ચિકિત્સકાઃ ।
વણિજો ગ્રાહકાણાં ચ મૂર્ખાણામ્ અપિ પણ્ડિતાઃ

પ્રમાદિનાં તથા ચૌરા ભિક્ષુકા ગૃહ-મેધિનામ્ ।
ગણિકાઃ કામિનાં ચૈવ સર્વ-લોકસ્ય શિલ્પિનઃ

સામાદિ-સજ્જિતૈઃ પાશૈઃ પ્રતીક્ષન્તે દિવા-નિશમ્ ।
ઉપજીવન્તિ શક્ત્યા હિ જલજા જલદાન્ ઇવ

અથવા સાધ્વ્ ઇદમ્ ઉચ્યતે-
સર્પાણાં ચ ખલાનાં ચ પર-દ્રવ્યાપહારિણામ્ ।
અભિપ્રાયા ન સિધ્યન્તિ તેનેદં વર્તતે જગત્

અત્તું વાઞ્છતિ શામ્ભવો ગણપતેર્ આખું ક્ષુધાર્તઃ ફણી
તં ચ ક્રૌઞ્ચ-રિપોઃ શિખી ગિરિ-સુતા-સિંહો ઽપિ નાગાશનમ્ ।
ઇત્થં યત્ર પરિગ્રહસ્ય ઘટના શમ્ભોર્ અપિ સ્યાદ્ ગૃહે
તત્રાપ્ય્ અસ્ય કથં ન ભાવિ જગતો યસ્માત્ સ્વરૂપં હિ તત્

તતઃ સ્વામિ-પ્રસાદ-રહિતૌ ક્ષુત્-ક્ષામ-કણ્ઠૌ પરસ્પરં કરટક-દમનકૌ મન્ત્રયેતે । તત્ર દમનકો બ્રૂતે-આર્ય કરટક । આવાં તાવદ્ અપ્રધાનતાં ગતૌ । એષ પિઙ્ગલકઃ સંજીવકાનુરક્તઃ સ્વ-વ્યાપાર-પરાઙ્મુખઃ સંજાતઃ । સર્વો ઽપિ પરિજનો ગતઃ । તત્ કિં ક્રિયતે ।
કરટક આહ-યદ્યપિ ત્વદીય-વચનં ન કરોતિ તથાપિ સ્વામી સ્વ-દોષ-નાશાય વાચ્યઃ । ઉક્તં ચ-
અશૃન્વન્ન્ અપિ બોદ્ધવ્યો મન્ત્રિભિઃ પૃથિવી-પતિઃ ।
યથા સ્વ-દોષ-નાશાય વિદુરેણામ્બિકાસુતઃ

તથા ચ-
મદોન્મત્તસ્ય ભૂપસ્ય કુઞ્જરસ્ય ચ ગચ્છતઃ ।
ઉન્માર્ગં વાચ્યતાં યાન્તિ મહામાત્રાઃ સમીપગાઃ

તત્ ત્વયૈષ શષ્પ-ભોજી સ્વામિનઃ સકાશમ્ આનીતઃ । તત્ સ્વહસ્તેનાઙ્ગારાઃ કર્ષિતાઃ ।
દમનક આહ-સત્યમ્ એતત્ । મમાયં દોષઃ । ન સ્વામિનઃ । ઉક્તં ચ-
જમ્બૂકો હુડુ-યુદ્ધેન વયં ચાષાઢ-ભૂતિના ।
દૂતિકા પર-કાર્યેણ ત્રયો દોષાઃ સ્વયં કૃતાઃ

કરટક આહ-કથમ્ એતત્ ?
સો ઽબ્રવીત્-
કથા 4
દેવશર્મ-પરિવ્રાજક-કથા
અસ્તિ કસ્મિંશ્ચિદ્ વિવિક્ત-પ્રદેશે મઠાયતનમ્ । તત્ર દેવ-શર્મા નામ પરિવ્રાજકઃ પર્તિવસતિ સ્મ । તસ્યાનેક-સાધુ-જન-દત્ત-સૂક્ષ્મ-વસ્ત્ર-વિક્રય-વશાત્ કાલેન મહતી વિત્ત-માત્રા સઞ્જાતા । તતઃ સ ન કસ્યચિદ્ વિશ્વસિતિ । નક્તં દિનં કક્ષાન્તરાત્ તાં માત્રાં ન મુઞ્ચતિ । અથવા સાધુ ચેદમ્ ઉચ્યતે-
અર્થાનામ્ અર્જને દુઃખમ્ અર્જિતાનાં ચ રક્ષણે ।
નાશે દુઃખં વ્યયે દુઃખં ધિગ્ અર્થાઃ કષ્ટ-સંશ્રયાઃ

અથાષાઢ-ભૂતિર્ નામ પર-વિત્તાપહારી ધૂર્તસ્ તામ્ અર્થ-માત્રાં તસ્ય કક્ષાન્તર-ગતાં લક્ષયિત્વા વ્યચિન્તયત્-કથં મયાસ્યેયમ્ અર્થ-માત્રા હર્તવ્યા ઇતિ ।
તદ્ અત્ર મઠે તાવદ્ દૃઢ-શિલા-સઞ્ચય-વશાદ્ ભિત્તિ-ભેદો ન ભવતિ । ઉચ્ચૈસ્તરત્વાચ્ ચ દ્વારે પ્રવેશો ન સ્યાત્ । તદ્ એનં માયા-વચનૈર્ વિશ્વાસ્યાહં છાત્રતાં વ્રજામિ યેન સ વિશ્વસ્તઃ કદાચિદ્ વિશ્વાસમ્ એતિ । ઉક્તં ચ-
નિસ્પૃહો નાધિકારી સ્યાન્ નાકામી મણ્ડન-પ્રિયઃ ।
નાવિદગ્ધઃ પ્રિયં બ્રૂયાત્ સ્ફુટ-વક્તા ન વઞ્ચકઃ

એવં નિશ્ચિત્ય તસ્યાન્તિકમ્ ઉપગમ્ય-ઓં નમઃ શિવાય-ઇતિ પ્રોચ્ચાર્ય સાષ્ટાઙ્ગં પ્રણમ્ય ચ સ-પ્રશ્રયમ્ ઉવાચ-ભગવન્ અસારઃ સંસારો ઽયમ્ । ગિરિ-નદી-વેગોપમં યૌવનમ્ । તૃણાગ્નિ-સમં જીવિતમ્ । શરદ્-અભ્ર-ચ્છાયા-સદૃશા ભોગાઃ સ્વપ્ન-સદૃશો મિત્ર-પુત્ર-કલત્ર-ભૃત્ય-વર્ગ-સમ્બન્ધઃ । એવં મયા સમ્યક્ પરિજ્ઞાતમ્ । તત્ કિં કુર્વતો મે સંસાર-સમુદ્રોત્તરણં ભવિષ્યતિ ।
તચ્ છ્રુત્વા દેવ-શર્મા સાદરમ્ આહ-વત્સ ! ધન્યો ઽસિ યત્ પ્રથમે વયસ્ય્ એવં વિરક્તી-ભાવઃ । ઉક્તં ચ-
પૂર્વં વયસિ યઃ શાન્તઃ સ શાન્ત ઇતિ મે મતિઃ ।
ધાતુષુ ક્ષીયમાણેષુ શમઃ કસ્ય ન જાયતે

આદૌ ચિત્તે તતઃ કાયે સતાં સંજાયતે જરા ।
અસતાં ચ પુનઃ કાયે નૈવ ચિત્તે કદાચન

યચ્ ચ માં સંસાર-સાગરોત્તરણોપાયં પૃચ્છસિ । તચ્ છ્રૂયતામ્-
શૂદ્રો વા યદિ વાન્યો ઽપિ ચણ્ડાલો ઽપિ જટાધરઃ ।
દીક્ષિતઃ શિવ-મન્ત્રેણ સ ભસ્માઙ્ગી શિવો ભવેત્

ષડ્-અક્ષરેણ મન્ત્રેણ પુષ્પમ્ એકમ્ અપિ સ્વયમ્ ।
લિઙ્ગસ્ય મૂર્ધ્નિ યો દદ્યાન્ ન સ ભૂયો ઽભિજાયતે

તચ્ છ્રુત્વાષાઢ-ભૂતિસ્ તત્-પાદૌ ગૃહીત્વા સ-પ્રશ્રયમ્ ઇદમ્ આહ-ભગવન્, તર્હિ દીક્ષયા મેઽનુગ્રહં કુરુ ।
દેવશર્મા આહ-વત્સ અનુગ્રહં તે કરિષ્યામિ । પરન્તુ રાત્રૌ ત્વયા મઠ-મધ્યે ન પ્રવેષ્ટવ્યમ્ । યત્-કારણં નિઃસઙ્ગતા યતીનાં પ્રશસ્યતે તવ ચ મમાપિ ચ । ઉક્તં ચ-
દુર્મન્ત્રાન્ નૃપતિર્ વિનશ્યતિ યતિઃ સઙ્ગાત્ સુતો લાલસાદ્
વિપ્રો ઽનધ્યયનાત્ કુલં કુતનયાચ્ છીલં ખલોપાસનાત્ ।
મૈત્રી ચાપ્રણયાત્ સમૃદ્ધિર્ અનયાત્ સ્નેહઃ પ્રવાસાશ્રયાત્
સ્ત્રી ગર્વાદ્ અનવેક્ષણાદ્ અપિ કૃષિસ્ ત્યાગાત્ પ્રમાદાદ્ ધનમ્

તત્ ત્વયા વ્રત-ગ્રહણાનન્તરં મઠ-દ્વારે તૃણ-કુટીરકે શયિતવ્યમ્ ઇતિ ।
સ આહ-ભગવન્ ! ભવદ્-આદેશઃ પ્રમાણમ્ । પરત્ર હિ તેન મે પ્રયોજનમ્ ।
અથ કૃત-શયન-સમયં દેવશર્મ-નિગ્રહં કૃત્વા શાસ્ત્રોક્ત-વિધિના શિષ્યતામ્ અનયત્ । સો ઽપિ હસ્ત-પાદાવમર્દનાદિ-પરિચર્યયા તં પરિતોષમ્ અનયત્ । પુનસ્ તથાપિ મુનિઃ કક્ષાન્તરાન્ માત્રાં ન મુઞ્ચતિ । અથૈવં ગચ્છતિ કાલે આષાઢ-ભૂતિશ્ ચિન્તયામાસ-અહો, ન કથઞ્ચિદ્ એષ મે વિશ્વાસમ્ આગચ્છતિ । તત્ કિં દિવાપિ શસ્ત્રેણ મારયામિ, કિં વા વિષં પ્રયચ્છામિ ? કિં વા પશુ-ધર્મેણ વ્યાપાદયામિ ? ઇતિ ।
એવં ચિન્તયતસ્ તસ્ય દેવશર્મણો ઽપિ શિષ્ય-પુત્રઃ કશ્ચિદ્ ગ્રામાદ્ આમન્ત્રણાર્થં સમાયાતઃ । પ્રાહ ચ-ભગવન્, પવિત્રારોપણ-કૃતે મમ ગૃહમ્ આગમ્યતામ્ ઇતિ ।
તચ્ છ્રુત્વા દેવશર્માષાઢભૂતિના સહ પ્રહૃષ્ટ-મનાઃ પ્રસ્થિતઃ । અથૈવં તસ્ય ગચ્છતો ઽગ્રે કાચિન્ નદી સમાયાતા । તાં દૃષ્ટ્વા માત્રાં કક્ષાન્તરાદ્ અવતાર્ય કન્થા-મધ્યે સુગુપ્તાં નિધાય સ્નાત્વા દેવાર્ચનં વિધાય તદ્-અનન્તરમ્ આષાઢભૂતિમ્ ઇદમ્ આહ-ભો આષાઢભૂતે ! યાવદ્ અહં પુરીષોત્સર્ગં કૃત્વા સમાગચ્છામિ, તાવદ્ એષા કન્થા યોગેશ્વરસ્ય સ્વાવધાનતયા રક્ષણીયા । ઇત્ય્ ઉક્ત્વા ગતઃ ।
આષાઢભૂતિર્ અપિ તસ્મિન્ન્ અદર્શની-ભૂતે માત્રામ્ આદાય સત્વરં પ્રસ્થિતઃ । દેવશર્માપિ છાત્ર-ગુણાનુરઞ્જિત-મનાઃ સુવિશ્વસ્તો યાવદ્ ઉપવિષ્ટસ્ તિષ્ઠતિ તાવત્ સુવર્ણ-રોમ-દેહ-યૂથ-મધ્યે હુડુ-યુદ્ધમ્ અપશ્યત્ । અથ રોષ-વશાદ્ ધુડુ-યુગલસ્ય દૂરમ્ અપસરણં કૃત્વા ભૂયો ઽપિ સમુપેત્ય લાલટ-પટ્ટાભ્યાં પ્રહરતો ભૂરિ રુધિરં પતતિ । તચ્ ચ જમ્બૂકો જિહ્વા-લૌલ્યેન રઙ્ગ-ભૂમિં પ્રાવેશ્યાસ્વાદયતિ । દેવશર્માપિ તદ્ આલોક્ય વ્યચિન્તયત્-અહો મન્દ-મતિર્ અયં જમ્બૂકઃ । યદિ કથમ્ અપ્ય્ અનયોઃ સઙ્ઘટ્ટે પતિષ્યતિ તન્ નૂનં મૃત્યુમ્ અવાપ્સ્યતીતિ વિતર્કયામિ ।
ક્ષણાન્તરે ચ તથૈવ રક્તાસ્વાદન-લૌલ્યાન્ મધ્યે પ્રવિશંસ્ તયોઃ શિરઃ-સમ્પાતે પતિઓત્ મૃતશ્ ચ શૃગાલઃ । દેવશર્માપિ તં શોચમાનો માત્રામ્ ઉદ્દિશ્ય શનૈઃ શનૈઃ પ્રસ્થિતો યાવદ્ આષાઢભૂતિં ન પશ્યતિ તતશ્ ચૌત્સુક્યેન શૌચં વિધાય યાવત્ કન્થામ્ આલોકયતિ તાવન્ માત્રાં ન પશ્યતિ । તતશ્ ચ-હા હા મુષિતો ઽસ્મિ ઇતિ જલ્પન્ પૃથિવી-તલે મૂર્ચ્છયા નિપપાત । તતઃ ક્ષણાચ્ ચેતનાં લબ્ધ્વા ભૂયો ઽપિ સમુત્થાય ફૂત્કર્તુમ્ આરબ્ધઃ-ભો આષાઢભૂતે ! ક્વ માં વઞ્ચયિત્વા ગતો ઽસિ ? તદ્ દેહિ મે પ્રતિવચનમ્ ।
એવં બહુ વિલપ્ય તસ્ય પદ-પદ્ધતિમ્ અન્વેષયન્ શનૈઃ શનૈઃ પ્રસ્થિતઃ । અથૈવ ગચ્છન્ સાયન્તન-સમયે કઞ્ચિદ્ ગ્રામમ્ આસસાદ । અથ તસ્માદ્ ગ્રામાત્ કશ્ચિત્ કૌલિકઃ સભાર્હ્યો મદ્ય-પાન-કૃતે સમીપ-વર્તિનિ નગરે પ્રસ્થિતઃ । દેવશર્માપિ તમ્ આલોક્ય પ્રોવાચ-ભો ભદ્ર વયં સૂર્યોઢા અતિથયસ્ તવાન્તિકં પ્રાપ્તાઃ । ન કમ્ અપ્ય્ અત્ર ગ્રામે જાનીમઃ । તદ્ ગૃહ્યતામ્ અતિથિ-ધર્મઃ । ઉક્તં ચ-
સમ્પ્રાપ્તો યો ઽતિથિઃ સાયં સૂર્યોઢે ગૃહ-મેધિનામ્ ।
પૂજયા તસ્ય દેવત્વં પ્રયાન્તિ ગૃહ-મેધિનઃ

તથા ચ-
તૃણાનિ ભૂમિર્ ઉદકં વાક્-ચતુર્થી ચ સૂનૃતા ।
સતામ્ એતાનિ હર્મ્યેષુ નોચ્છિદ્યન્તે કદાચન

સ્વાગતેનાગ્નયસ્ તૃપ્તા આસનેન શતક્રતુઃ ।
પાદ-શૌચેન પિતરઃ અર્ઘાચ્ છમ્ભુસ્ તથાતિથેઃ

કૌલિકો ઽપિ તચ્ છ્રુત્વા ભાર્યામ્ આહ-પ્રિયે, ગચ્છ ત્વ્ અતિથિમ્ આદાય ગૃહં પ્રતિ પાદ-શૌચ-ભોજન-શયનાદિભિઃ સત્કૃત્ય ત્વં તત્રૈવ તિષ્ઠ । અહં તવ કૃતે પ્રભૂત-મદ્યમ્ આનેષ્યામિ । એવમ્ ઉક્ત્વા પ્રસ્થિતઃ । સાપિ ભાર્યા પુંશ્ચલી તમ્ આદાય પ્રહસિત-વદના દેવદત્તં મનસિ ધ્યાયન્તી ગૃહં પ્રતિ પ્રતસ્થે । અથવા સાધુ ચેદમ્ ઉચ્યતે-
દુર્દિવસે ઘન-તિમિરે દુઃસઞ્ચારાસુ નગર-વીથીષુ ।
પત્યુર્ વિદેશ-ગમને પરમ-સુખં જઘન-ચપલાયાઃ

તથા ચ-
પર્યઙ્કેષ્વ્ આસ્તરણં પતિમ્ અનુકૂલં મનોહરં શયનમ્ ।
તૃણમ્ ઇવ લઘુ મન્યન્તે કામિન્યશ્ ચૌર્ય-રત-લુબ્ધાઃ

તથા ચ-
કેલિં પ્રદહતિ લજ્જા શૃઙ્ગારો ઽસ્થીનિ ચાટવઃ કટવઃ ।
વન્ધ-ત્રયાઃ પરિતોષો ન કિંચિદ્ ઇષ્ટં ભવેત્ પત્યૌ

કુલ-પતનં જન-ગર્હાં બન્ધનમ્ અપિ જીવિતવ્ય-સન્દેહમ્ ।
અઙ્ગીકરોતિ કુલટા સતતં પર-પુરુષ-સંસક્તા

અથ કૌલિક-ભાર્યા ગૃહં ગત્વા દેવ-શર્મણે ગતાસ્તરણં ભગ્નાં ચ ખટ્વાં સમર્પ્યેદમ્ આહ-ભો ભગવન્ ! યાવદ્ અહં સ્વ-સખીં ગ્રામાદ્ અભ્યાગતાં સમ્ભાવ્ય દ્રુતમ્ આગચ્છામિ તાવત્ ત્વયા મદ્-ગૃહેઽપ્રમત્તેન ભાવ્યમ્ ।
એવમ્ અભિધાય શૃઙ્ગાર-વિધિં વિધાય યાવદ્-દેવદત્તમ્ ઉદ્દિશ્ય વ્રજતિ તાવત્ તદ્-ભર્તા સંમુખો મદ-વિહ્વલાઙ્ગો મુક્ત-કેશઃ પદે પદે પ્રસ્ખલન્ ગૃહીત-મદ્ય-ભાણ્ડઃ સમભ્યેતિ । તં ચ દૃષ્ટ્વા સા દ્રુતતરં વ્યાઘુટ્ય સ્વ-ગૃહં પ્રવિશ્ય નુક્ત-શૃઙ્ગાર-વેશા યથા-પૂર્વમ્ અભવત્ । કૌલિકો ઽપિ તાં પલાયમાનાં કૃતાદ્ભુત-શૃઙ્ગારાં વિલોક્ય પ્રાગ્ એવ કર્ણ-પરમ્પરયા તસ્યાઃ શ્રુતાવપવાદ-ક્ષુભિત-હૃદયઃ સ્વાકારં નિગૂહમાનઃ સદૈવાસ્તે । તતશ્ ચ તથાવિધં ચેષ્ટિતમ્ અવલોક્ય દૃષ્ટ-પ્રત્યયઃ ક્રોધ-વશગો ગૃહં પ્રવિશ્ય તામ્ ઉવાચ-આઃ પાપે પુંશ્ચલિ ! ક્વ પ્રસ્થિતાસિ ?
સા પ્રોવાચ-અહં ત્વત્-સકાશાદ્ આગતા ન કુત્રચિદ્ અપિ નિર્ગતા । તત્ કથં મદ્ય-પાન-વશાદ્ અપ્રસ્તુતં વદસિ ? અથવા સાધ્વ્ ઇદમ્ ઉચ્યતે-
વૈકલ્યં ધરણી-પાતમ્ અયથોચિત-જલ્પનમ્ ।
સંનિપાતસ્ય ચિહ્નાનિ મદ્યં સર્વાણિ દર્શયેત્

કર-સ્પન્દો ઽમ્બર-ત્યાગસ્ તેજો-હાનિઃ સરાગતા ।
વારુણી-સઙ્ગજાવસ્થા ભાનુનાપ્ય્ અનુભૂયતે

સો ઽપિ તચ્ છ્રુત્વા પ્રતિકૂલ-વચનં વેશ-વિપર્યયં ચાવલોક્ય તમ્ આહ-પુંશ્ચલિ ! ચિર-કાલં શ્રુતો મયા તવાપવાદઃ । તદ્ અદ્ય સ્વયં સઞ્જાત-પ્રત્યયસ્ તવ યથોચિતં નિગ્રહં કરોમિ । ઇત્ય્ અભિધાય લગુડ-પ્રહારૈસ્ તાં જર્જરિત-દેહાં વિધાય સ્થૂણયા સહ દૃઢ-બન્ધનેન બદ્ધ્વા સો ઽપિ મદ-વિહ્વલો વિજ્ઞાય તાં ગત્વેદમ્ આહ-સખિ ! સ દેવદત્તસ્ તસ્મિન્ સ્થાને ત્વાં પ્રતીક્ષતે । તચ્ છીઘ્રમ્ આગમ્યતામ્ ઇતિ ।
સા ચાહ-પશ્ય મમાવસ્થામ્ । તત્ કથં ગચ્છામિ ? તદ્ ગત્વા બ્રૂહિ તં કામિનં યદ્ અસ્યાં રાત્રૌ ન ત્વયા સહ સમાગમઃ ।
નાપિતી પ્રાહ-સખિ, મા મૈવં વદ । નાયં કુલટા-ધર્મઃ । ઉક્તં ચ-
વિષમ-સ્થ-સ્વાદુ-ફલ-ગ્રહણ-વ્યવસાય-નિશ્ચયો યેષામ્ ।
ઉષ્ટ્રાણામ્ ઇવ તેષાં મન્યેઽહં શંસિતં જન્મ

તથા ચ-
સન્દિગ્ધે પર-લોકે જનાપવાદે ચ જગતિ બહુ-ચિત્રે ।
સ્વાધીને પર-રમણે ધન્યાસ્ તારુણ્ય-ફલ-ભાજઃ

અન્યચ્ ચ-
યદિ ભવતિ દેવ-યોગાત્ પુમાન્ વિરૂપો ઽપિ બન્ધકો રહસિ ।
ન તુ કૃચ્છ્રાદ્ અપિ ભદ્રં નિજ-કાન્તં સા ભજત્ય્ એવ

સાબ્રવીત્-યદ્ય્ એવં તર્હિ કથય કથં દૃઢ-બન્ધન-બદ્ધા સતી તત્ર ગચ્છામિ । સન્નિહિતશ્ ચાયં પાપાત્મા મત્-પતિઃ ।
નાપિત્ય્ આહ-સખિ, મદ-વિહ્વલો ઽયં સૂર્ય-કર-સ્પૃષ્ટઃ પ્રબોધં યાસ્યતિ । તદ્ અહં ત્વમ્ ઉન્મોચયામિ । મામ્ આત્મ-સ્થાને બદ્ધ્વા દ્રુતતરં દેવ-દત્તં સમ્ભાવ્યાગચ્છ ।
સાબ્રવીત્-એવમ્ અસ્તુ ઇતિ ।
તદ્ અનુ સા નાપિતી તાં સ્વ-સખીં બન્ધનાદ્ વિમોચ્ય તસ્યાઃ સ્થાને યથા-પૂર્વમ્ આત્માનં બદ્ધ્વા તાં દેવદત્ત-સકાશે સઙ્કેત-સ્થાનં પ્રેષિતવતી । તથાનુષ્ઠિતે કૌલિકઃ કસ્મિંશ્ચિત્ ક્ષણે સમુત્થાય કિંચિદ્ ગત-કોપો વિમદસ્ તામ્ આહ-હે પરુષ-વાદિનિ ! યદ્ અદ્ય-પ્રભૃતિ ગૃહાન્ નિષ્ક્રમણં ન કરોષિ, ન ચ પરુષં વદસિ, તતસ્ ત્વામ્ ઉન્મોચયામિ ।
નાપિત્ય્ અપિ સ્વર-ભેદ-ભયાદ્ યાવન્ ન કિંચિદ્ ઊચે, તાવત્ સો ઽપિ ભૂયો ભૂયસ્ તાં તદ્ એવાહ । અથ સા યાવત્ પ્રત્યુત્તરં કિમ્ અપિ ન દદૌ, તાવત્ સ પ્રકુપિતસ્ તીક્ષ્ણ-શસ્ત્રમ્ આદાય નાસિકામ્ અચ્છિનત્ । આહ ચ-રે પુંશ્ચલિ ! તિષ્ઠેદાનીમ્ । ત્વાં ભૂયસ્ તોષયિષ્યામિ । ઇતિ જલ્પન્ પુનર્ અપિ નિદ્રા-વશમ્ અગાત્ ।
દેવશર્માપિ વિત્ત-નાશાત્ ક્ષુત્ક્ષામ-કણ્ઠો નષ્ટ-નિદ્રસ્ તત્ સર્વં સ્ત્રી-ચરિત્રમ્ અપશ્યત્ । સાપિ કૌલિક-ભાર્યા યથેચ્છયા દેવદત્તેન સહ સુરત-સુખમ્ અનુભૂય કસ્મિંશ્ચિત્ ક્ષણે સ્વ-ગૃહમ્ આગતય તાં નાપિતીમ્ ઇદમ્ આહ-અયિ ! શિવં ભવત્યાઃ । નાયં પાપાત્મા મમ ગતાયા ઉત્થિતઃ ।
નાપિત્ય્ આહ-શિવં નાસિકયા વિના શેષસ્ય શરીરસ્ય । તદ્ દ્રુતં તાં મોચય બન્ધનાદ્ યાવન્ નાયં માં પશ્યતિ, યેન સ્વ-ગૃહં ગચ્છામિ ।
તથાનુષ્ઠિતે ભૂયો ઽપિ કૌલિક ઉત્થાય તામ્ આહ-પુંશ્ચલિ ! કિમ્ અદ્યાપિ ન વદસિ ? કિં ભૂયો ઽપ્ય્ અતો દુષ્ટતરં નિગ્રહં કર્ણ-ચ્છેદેન કરોમિ ?
અથ સા સ-કોપં સાધિક્ષેપમ્ ઇદમ્ આહ-ધિઙ્ મહા-મૂઢ ! કો માં મહા-સતીં ધર્ષયિતું વ્યઙ્ગયિતું વા સમર્થઃ ? તચ્ છૃણ્વન્તુ સર્વેઽપિ લોક-પાલાઃ ।
આદિત્ય-ચન્દ્ર-હરિ-શંકર-વાસવાદ્યાઃ
શક્તા ન જેતુમ્ અતિદુઃખ-કરાણિ યાનિ ।
તાનીન્દ્રિયાણિ બલવન્તિ સુદુર્જયાનિ
યે નિર્જયન્તિ ભુવને બલિનસ્ ત એકે

તદ્ યદિ મમ સતીત્વમ્ અસ્તિ, મનસાપિ પર-પુરુષો નાભિલષિતઃ, તતો દેવા ભૂયો ઽપિ મે નાસિકાં તાદૃગ્-રૂપાક્ષતાં કુર્વન્તુ । અથવા યદિ મમ ચિત્તે પર-પુરુષસ્ય ભ્રાન્તિર્ અપિ ભવતિ, માં ભસ્મસાન્ નયન્તુ । એવમ્ ઉક્ત્વા ભૂયો ઽપિ તમ્ આહ-ભો દુરાત્મન્ ! પશ્ય મે સતીત્વ-પ્રભાવેણ તાદૃશ્ય્ એવ નાસિકા સંવૃત્તા ।
અથાસાવ્ ઉલ્મુકમ્ આદાય યાવત્ પશ્યતિ, તાવત્ તદ્-રૂપાં નાસિકાં ચ ભૂતલે રક્ત-પ્રવાહં ચ મહાન્તમ્ અપશ્યત્ । અથ સ વિસ્મિત-મનાસ્ તાં બન્ધનાદ્ વિમુચ્ય શય્યાયામ્ આરોપ્ય ચ ચાટુ-શતૈઃ પર્યતોષયત્ । દેવશર્માપિ તં સર્વ-વૃત્તાન્તમ્ આલોક્ય વિસ્મિત-મના ઇદમ્ આહ-
શમ્બરસ્ય ચ યા માયા યા માયા નમુચેર્ અપિ ।
બલેઃ કુમ્ભીનસશ્ ચૈવ સર્વાસ્ તા યોષિતો વિદુઃ

હસન્તં પ્રહસન્ત્ય્ એતા રુદન્તં પ્રરુદન્ત્ય્ અપિ ।
અપ્રિયં પ્રિય-વાક્યૈશ્ ચ ગૃહ્ણન્તિ કાલ-યોગતઃ

ઉશના વેદ યચ્ છાસ્ત્રં યચ્ ચ વેદ બૃહસ્પતિઃ ।
સ્ત્રી-બુદ્ધ્યા ન વિશિષ્યેતે તાઃ સ્મ રક્ષ્યાઃ કથં નરૈઃ

અનૃતં સત્યમ્ ઇત્ય્ આહુઃ સત્યં ચાપિ તથાનૃતમ્ ।
ઇતિ યાસ્ તાઃ કથં વીર સંરક્ષ્યાઃ પુરુષૈર્ ઇહ

અન્યત્રાપ્ય્ ઉક્તમ્-
નાતિપ્રસઙ્ગઃ પ્રમદાસુ કાર્યો
નેચ્છેદ્ બલં સ્ત્રીષુ વિવર્ધમાનમ્ ।
અતિપ્રસક્તૈઃ પુરુષૈર્ યતસ્ તાઃ
ક્રીડન્તિ કાકૈર્ ઇવ લૂન-પક્ષૈઃ

સુમુખેન વદન્તિ વગુના પ્રહરન્ત્ય્ એવ શિતેન ચેતસા ।
મધુ તિષ્ઠતિ વાચિ યોષિતાં હૃદયે હાલાહલં મહદ્-વિષમ્

અત એવ નિપીયતેઽધરો હૃદયં મુષ્ટિભિર્ એવ તાડ્યતે ।
પુરુષૈઃ સુખ-લેશ-વઞ્ચિતૈર્ મધુ-લુબ્ધૈઃ કમલં યથાલિભિઃ

અપિ ચ-
આવર્તઃ સંશયાનામ્ અવિનય-ભવનં પત્તનં સાહસાનાં દોષાણાં સંનિધાનં કપટ-શત-મયં ક્ષેત્રમ્ અપ્રત્યયાનામ્ ।
સ્વર્ગ-દ્વારસ્ય વિઘ્નં નરક-પુર-મુખં સર્વ-માયા-કરણ્ડં સ્ત્રી-યન્ત્રં કેન સૃષ્ટં વિષમ્ અમૃત-મયં પ્રાણિ-લોકસ્ય પાશઃ

કાર્કશ્યં સ્તનયોર્ દૃશોસ્ તરલતાલીકં મુખે શ્લાઘ્યતે કૌટિલ્યં કચ-સંચયે ચ વચને માન્દ્યં ત્રિકે સ્થૂલતા ।
ભીરુત્વં હૃદયે સદૈવ કથિતં માયા-પ્રયોગઃ પ્રિયે યાસાં દોષ-ગણો ગુણો મૃગ-દૃશાં તાઃ સ્યુર્ નરાણાં પ્રિયાઃ

એતા હસન્તિ ચ રુદન્તિ ચ કાર્ય-હેતોર્
વિશ્વાસયન્તિ ચ પરં ન ચ વિશ્વસન્તિ ।
તસ્માન્ નરેણ કુલ-શીલ-સમન્વિતેન નાર્યઃ શ્મશાન-ઘટિકા ઇવ વર્જનીયાઃ

તસ્માન્ નરેણ કુલશીલવતા સદૈવ
નાર્યઃ શ્મશાન-વટિકા ઇવ વર્જનીયાઃ ।
વ્યકીર્ણ-કેસર-કરાલ-મુખા મૃગેન્દ્રા
નાગાશ્ ચ ભૂરિ-મદ-રાજ-વિરાજમાનાઃ

કુર્વન્તિ તાવત્ પ્રથમં પ્રિયાણિ
યાવન્ ન જાનન્તિ નરં પ્રસક્તમ્ ।
જ્ઞાત્વા ચ તં મન્મથ-પાશ-બદ્ધં
ગ્રસ્તામિષં મીનમ્ ઇવોદ્ધરન્તિ

સમુદ્ર-વીચીવ ચલ-સ્વભાવાઃ
સન્ધ્યાભ્ર-રેખેવ મુહૂર્ત-રાગાઃ ।
સ્ત્રિયઃ કૃતાર્થાઃ પુરુષં નિરર્થં
નિષ્પીડોતાલક્તકવત્ ત્યજન્તિ

અનૃતં સાહસં માયા મૂર્ખત્વમ્ અતિલુબ્ધતા ।
અશૌચં નિર્દયત્વં ચ સ્ત્રીણાં દોષાઃ સ્વભાવજાઃ

સમ્મોહયન્તિમદયન્તિ વિડમ્બયન્તિ
નિર્ભર્સ્તયન્તિ રમયન્તિ વિષાદયન્તિ ।
એતાઃ પ્રવિશ્ય સરલં હૃદયં નરાણાં
કિં વા ન વામ-નયના ન સમાચરન્તિ

અન્તર્-વિષ-મયા હ્ય્ એતા બહિશ્ ચૈવ મનોરમાઃ ।
ગુઞ્જા-ફલ-સમાકારા યોષિતઃ કેન નિર્મિતાઃ

એવં ચિન્તયતસ્ તસ્ય પરિવ્રાજકસ્ય સા નિશા મહતા કૃચ્છ્રેણાતિચક્રામ । સા ચ દૂતિકા છિન્ન-નાસિકા સ્વ-ગૃહં ગત્વા ચિન્તયામાસ-કિમ્ ઇદાનીં કર્તવ્યમ્ ? કથમ્ એતન્ મહચ્-છિદ્રં સ્થગયિતવ્યમ્ ?
અથ તસ્યા એવં વિચિન્તયન્ત્યા ભર્તા કાર્ય-વશાદ્ રાજ-કુલે પર્યુષિતઃ પ્રત્યૂષે ચ સ્વ-ગૃહમ્ અભ્યુપેત્ય દ્વાર-દેશ-સ્થો વિવિધ-પૌર-કૃત્યોત્સુકતયા તામ્ આહ-ભદ્રે શીઘ્રમ્ આનીયતાં ક્ષુર-ભાણ્ડં યેન ક્ષૌર-કર્મ-કરણાય ગચ્છામિ ।
સાપિ છિન્નનાસિકા ગૃહ-મધ્ય-સ્થિતૈવ કાર્ય-કરણાપેક્ષયા ક્ષુર-ભાણ્ડાત્ ક્ષુરમ્ એકં સમાકૃષ્ય તસ્યાભિમુખં પ્રેષયામાસ । નાપિતો ઽપ્ય્ ઉત્સુકતયા તમ્ એકં ક્ષુરમ્ અવલોક્ય કોપાવિષ્ટઃ સન્ તદ્-અભિમુખમ્ એવ તં ક્ષુરં પ્રાહિણોત્ । એતસ્મિન્ન્ અન્તરે સા દુષ્ટોર્ધ્વ-બાહૂ વિધાય ફુતકર્તુ-મના ગૃહાન્ નિશ્ચક્રામ । અહો પશ્યત પાપેનાનેન મમ સદ્-આચાર-વર્તિન્યાઃ નાસિકા-ચ્છેદો વિહિતઃ । તત્-પરિત્રાયતાં પરિત્રાયતામ્ ।
અત્રાન્તરે રાજ-પુરુષાઃ સમભ્યેત્ય તં નાપિતં લગુડ-પ્રહારૈર્ જર્જરીકૃત્ય દૃઢ-બન્ધનૈર્ બદ્ધ્વા તયા છિન્નનાસિકયા સહ ધર્માધિકરણ-સ્થાનં નીત્વા સભ્યાન્ ઊચુઃ-શૃણ્વન્તુ ભવન્તઃ સભાસદઃ । અનેન નાપિતેનાપરાધં વિના સ્ત્રી-રત્નમ્ એતદ્ વ્યઙ્ગિતમ્ । તદ્ અસ્ય યદ્ યુજ્યતે તત્ ક્રિયતામ્ ।
ઇત્ય્ અભિહિતે સભ્યા ઊચુઃ-રે નાપિત ! કિમ્-અર્થં ત્વયા ભાર્યા વ્યઙ્ગિતા । કિમ્ અનયા પર-પુરુષો ઽભિલષિતઃ । ઉન્ત સ્વિત્ પ્રાણ-દ્રોહઃ કૃતઃ, કિં વા ચૌર્ય-કર્માચરિતમ્ । તત્ કથ્યતામ્ અસ્યા અપરાધઃ ?
નાપિતો ઽપિ પ્રહાર-પીડિત-તનુર્ વક્તું ન શશાક । અથ તં તૂષ્ણીંભૂતં દૃષ્ટ્વા પુનર્ ઊચુઃ-અહો, સત્યમ્ એતદ્ રાજ-પુરુષાણાં વચઃ । પાપાત્માયમ્ । અનેનેયં નિર્દોષા વરાકી દૂષિતા । ઉક્તં ચ-
ભિન્ન-સ્વર-મુખ-વર્ણઃ શઙ્કિત-દૃષ્ટિઃ સમુત્પતિત-તેજાઃ ।
ભવતિ હિ પાપં કૃત્વા સ્વ-કર્મ-સન્ત્રાસિતઃ પુરુષઃ

તથા ચ-
આયાતિ સ્ખલિતૈઃ પાદૈર્ મુખ-વૈવર્ણ્ય-સંયુતઃ ।
લલાટ-સ્વેદ-ભાગ્ ભૂરિ-ગદ્ગદં ભાષતે વચઃ

અધો-દૃષ્ટિર્ વદેત્ કૃત્વા પાપં પ્રાપ્તઃ સભાં નરઃ ।
તસ્માદ્ યત્નાત્ પરિજ્ઞેયાશ્ ચિહ્નૈર્ એતૈર્ વિચક્ષણૈઃ

અન્યચ્ ચ-
પ્રસન્ન-વદનો દૃષ્ટઃ સ્પષ્ટ-વાક્યઃ સરોષ-દૃક્ ।
સભાયાં વક્તિ સામર્ષં સાવષ્ટમ્ભો નરઃ શુચિઃ

તદ્ એષ દુષ્ટ-ચરિત્ર-લક્ષણો દૃશ્યતે । સ્ત્રી-ધર્સણાદ્ વધ્ય ઇતિ । તચ્ છૂલીયામ્ આરોપ્યતામ્ ઇતિ ।
અથ વધ્ય-સ્થાને નીયમાનં તમ્ અવલોક્ય દેવ-શર્મા તાન્ ધર્માધિકૃતાન્ ગત્વા પ્રોવાચ-ભો ભોઃ, અન્યાન્યેનૈષ વરાકો વધ્યતે નાપિતઃ । સાધુ-સમાચાર એષઃ । તચ્ છ્રૂયતાં મે વાક્યમ્-જમ્બૂકો હુડુ-યુદ્ધેન ઇતિ ।
અથ તે સભ્યા ઊચુઃ-ભો ભગવન્ ! કથમ્ એતત્ ?
તતો દેવશર્મા તેષાં ત્રયાણામ્ અપિ વૃત્તાન્તં વિસ્તરેણાકથયત્ । તદ્ આકર્ણ્ય સુવિસ્મિત-મનસસ્ તે નાપિતં વિમોચ્ય મિથઃ પ્રોચુઃ-અહો !
અવધ્યા બ્રાહ્મણા ગાવો સ્ત્રિયો બાલાશ્ ચ જ્ઞાતયઃ ।
યેષાં ચાન્નાનિ ભુઞ્જીત યે ચ સ્યુઃ શરણાગતાઃ

તદ્ અસ્યા નાસિકા-ચ્છેદઃ સ્વ-કર્મણા હિ સંવૃત્તઃ । તતો રાજ-નિગ્રહસ્ તુ કર્ણ-ચ્છેદઃ કાર્યઃ । તથાનુષ્ઠિતે દેવશર્માપિ વિત્ત-નાશ-સમુદ્ભૂત-શોક-રહિતઃ પુનર્ અપિ સ્વકીયં મઠાયતનં જગામ । અતો ઽહં બ્રવીમિ-જમ્બૂકો હુડુ-યુદ્ધેન (1.174) ઇતિ ।
કરટક આહ-એવં-વિધે વ્યતિકરે કિં કર્તવ્યમ્ આવયોઃ ?
દમનકો ઽબ્રવીત્-એવં-વિધેઽપિ સમયે મમ બુદ્ધિ-સ્ફુરણં ભવિષ્યતિ, યેન સઞ્જીવકં પ્રભોર્ વિશ્લેષયિષ્યામિ । ઉક્તં ચ, યતઃ-
એકં હન્યાન્ ન વા હન્યાદ્ ઇષુઃ ક્ષિપ્તો ધનુષ્મતા ।
પ્રાજ્ઞેન તુ મતિઃ ક્ષિપ્તા હન્યાદ્ ગર્ભ-ગતાન્ અપિ

તદ્ અહં માયા-પ્રપઞ્ચેન ગુપ્તમ્ આશ્રિત્ય તં સ્ફોટયિષ્યામિ ।
કરટક આહ-ભદ્ર, યદિ કથમ્ અપિ તવ માયા-પ્રવેશં પિઙ્ગલકો જ્ઞાસ્યતિ, સઞ્જીવકો વા તદા નૂનં વિઘાત એવ ।
સો ઽબ્રવીત્-તાત, મૈવં વદ । ગૂઢ-બુદ્ધિભિર્ આપત્-કાલે વિધુરેઽપિ દૈવે બુદ્ધિઃ પ્રયોક્તવ્યા । નોદ્યમસ્ ત્યાજ્યઃ । કદાચિદ્ ઘુણાક્ષર-ન્યાયેન બુદ્ધેઃ સામ્રાજ્યં ભવતિ । ઉક્તં ચ-
ત્યાજ્યં ન ધૈર્યં વિધુરેઽપિ દૈવે
ધૈર્યાત્ કદાચિત્ સ્થિત્મ્ આપ્નુયાત્ સઃ ।
યાતે સમુદ્રેઽપિ હિ પોત-ભઙ્ગે
સાંયાત્રિકો વાઞ્છતિ કર્મ એવ

તથા ચ-
ઉદ્યોગિનં સતતમ્ અત્ર સમેતિ લક્ષ્મીર્
દૈવં હિ દૈવમ્ ઇતિ કાપુરુષા વદન્તિ ।
દૈવં નિહત્ય કુરુ પૌરુષમ્ આત્મ-શક્ત્યા યત્ને કૃતે યદિ ન સિધ્યતિ કો ઽત્ર દોષઃ

તદ્ એવં જ્ઞાત્વા સુગૂઢ-બુદ્ધિ-પ્રભાવેણ યથા તૌ દ્વાવ્ અપિ ન જ્ઞાસ્યતઃ, તથા મિથો વિયોજયિષ્યામિ । ઉક્તં ચ-
સુપ્રયુક્તસ્ય દમ્ભસ્ય બ્રહ્માપ્ય્ અન્તં ન ગચ્છતિ ।
કૌલિકો વિષ્ણુ-રૂપેણ રાજ-કન્યાં નિષેવતે

કરટક આહ-કથમ્ એતત્ ?
સો ઽબ્રવીત્-
કથા 5
કૌલિક-રથકાર-કથા
કસ્મિંશ્ચિદ્ અધિષ્ઠાને કૌલિક-રથકારૌ મિત્રે પ્રતિવસતઃ સ્મ । તત્ર ચ બાલ્યાત્-પ્રભૃતિ સહચારિણૌ પરસ્પરમ્ અતીવ સ્નેહ-પરૌ સદૈક-સ્થાન-વિહારિણૌ કાલં નયતઃ । અથ કદાચિત્ તત્રાધિષ્ઠાને કસ્મિંશ્ચિદ્ દેવાયતને યાત્રા-મહોત્સવઃ સંવૃત્તઃ । તત્ર ચ નટ-નર્તક-ચારણ-સઙ્કુલે નાના-દેશાગત-જનાવૃતે તૌ સહચરૌ ભ્રમન્તૌ કાઞ્ચિદ્ રાજ-કન્યાં કરેણુકારૂઢાં સર્વ-લક્ષણ-સનાથાં કઞ્ચુકિ-વર્ષ-ધર-પરિવારિતાં દેવતા-દર્શનાર્થં સમાયાતાં દૃષ્ટવન્તૌ । અથાસૌ કૌલિકસ્ તાં દૃષ્ટ્વા વિષાર્દિત ઇવ દુષ્ટ-ગ્રહ-ગૃહીત ઇઇવ કામ-શરૈર્ હન્યમાનઃ સહસા ભૂતલે નિપપાત । અથ તં તદ્-અવસ્થમ્ અવલોક્ય રથકારસ્ તદ્-દુઃખ-દુઃખિત આપ્ત-પુરુષૈસ્ તં સમુત્ક્ષિપ્ય સ્વ-ગૃહમ્ આનાયયત્ । તત્ર
ચ વિવિધૈઃ શીતોપચારૈશ્ ચિકિત્સકોપદિષ્ટૈર્ મન્ત્ર-વાદિભિર્ ઉપચર્યમાણૈશ્ ચિરાત્ કથંચિત્ સ-ચેતનો બભૂવ ।
તતો રથકારેણ પૃષ્ટઃ-ભો મિત્ર ! કિમ્ એવં ત્વમ્ અકસ્માદ્ વિચેતનઃ સઞ્જાતઃ ? તત્ કથ્યતામ્ આત્મ-સ્વરૂપમ્ ?
સ આહ-વયસ્ય ! યદ્ય્ એવં તચ્ છૃણુ મે રહસ્યં યેન સર્વામ્ આત્મ-વેદનાં તે વદામિ । યદિ ત્વં માં સુહૃદં મન્યસે તતઃ કાષ્ઠ-પ્રદાનેન પ્રસાદઃ ક્રિયતામ્ । ક્ષમ્યતાં યદ્ વા કિઞ્ચિત્ પ્રણય્>અતિરેકાદ્ અયુક્તં તવ મયાનુષ્ઠિતમ્ ।
સો ઽપિ તદ્ આકર્ણ્ય બાષ્પ-પિહિત-નયનઃ સ-ગદ્ગદમ્ ઉવાચ-વયસ્ય, યત્ કિઞ્ચિદ્ દુઃખ-કારણં તદ્ વદ યેન પ્રતીકારઃ ક્રિયતે, યદિ શક્યતે કર્તુમ્ । ઉક્તં ચ-
ઔષધાર્થ-સુમન્ત્રાણાં બુદ્ધેશ્ ચૈવ મહાત્મનામ્ ।
અસાધ્યં નાસ્તિ લોકેઽત્ર યદ્ બ્રહ્માણ્ડસ્ય મધ્યગમ્

તદ્ એષાં ચતુર્ણાં યદિ સાધ્યં ભવિષ્યતિ તદાહં સાધયિષ્યામિ ।
કૌલિક આહ-વયસ્ય, એતેષામ્ અન્યેષામ્ અપિ સહસ્રાણામ્ ઉપાયાનામ્ અસાધ્યં તન્ મે દુઃખમ્ । તસ્માન્ મમ મરણે મા કાલ-ક્ષેપં કુરુ ।
રથકાર આહ-ભો મિત્ર ! યદ્યપ્ય્ અસાધ્યં તથાપિ નિવેદય યેનાહમ્ અપિ તદ્ અસાધ્યં મત્વા ત્વયા સમં વહ્નૌ પ્રવિશામિ । ન ક્ષણમ્ અપિ ત્વદ્-વિયોગં સહિષ્યે । એષ મે નિશ્ચયઃ ।
કૌલિક આહ-વયસ્ય, યાસૌ રાજ-કન્યા કરેણુમ્ આરૂઢા તત્રોત્સવે દૃષ્ટા, તસ્યા દર્શનાનન્તરં મકર-ધ્વજેન મમેયમ્ અવસ્થા વિહિતા । તન્ ન શક્નોમિ તદ્-વેદનાં સોઢુમ્ । તથા ચોક્તમ્-
મત્તેભ-કુમ્ભ-પરિણાહિનિ કુઙ્કુમાર્દ્રે
તસ્યાઃ પયોધર-યુગે રતિ-ખેદ-ખિન્નઃ ।
વક્ષો નિધાય ભુજ-પઞ્જર-મધ્ય-વર્તી
સ્વપ્સ્યે કદા ક્ષણમ્ અવાપ્ય તદીય-સઙ્ગમ્

તથા ચ-
રાગી બિમ્બાધરો ઽસૌ સ્તન-કલશ-યુગં યૌવનારૂઢ-ગર્વં
નીચા નાભિઃ પ્રકૃત્યા કુટિલકમ્ અલકં સ્વલ્પકં ચાપિ મધ્યમ્ ।
કુર્વત્વ્ એતાનિ નામ પ્રસભમ્ ઇહ મનશ્ ચિન્તિતાન્ય્ આશુ ખેદં
યન્ માં તસ્યાઃ કપોલૌ દહત ઇતિ મુહુઃ સ્વચ્છકૌ તન્ ન યુક્તમ્

રથકારો ઽપ્ય્ એવં સ-કામં તદ્-વચનમ્ આકર્ણ્ય સ-સ્મિતમ્ ઇદમ્ આહ-વયસ્ય ! યદ્ય્ એવં તર્હિ દિષ્ટ્યા સિદ્ધં નઃ પ્રયોજનમ્ । તદ્ અદ્યૈવ તયા સહ સમાગમઃ ક્રિયતામ્ ઇતિ ।
કૌલિક આહ-વયસ્ય, યત્ર કન્યાન્તઃપુરે વાયું મુક્ત્વા નાન્યસ્ય પ્રવેશો ઽસ્તિ તત્ર રક્ષા-પુરુષાધિષ્ઠિતે કથં મમ તસ્યા સહ સમાગમઃ ? તત્ કિં મામ્ અસત્ય-વચનેન વિડમ્બયસિ ?
રથકાર આહ-મિત્ર, પશ્ય મે બુદ્ધિ-બલમ્ ।
એવમ્ અભિધાય તત્-ક્ષણાત્ કીલ-સઞ્ચારિણં વૈનતેયં બાહુ-યુગલં વાયુજ-વૃક્ષ-દારુણા શઙ્ખ-ચક્ર-ગદા-પદ્માન્વિતં સ-કિરીટ-કૌસ્તુભમ્ અઘટયન્ । તતસ્ તસ્મિન્ કૌલિકં સમારોપ્ય વિષ્ણુ-ચિહ્નિતં કૃત્વા કીલ-સઞ્ચરણ-વિજ્ઞાનં ચ દર્શયિત્વા પ્રોવાચ-વયસ્ય, અનેન વિષ્ણુ-રૂપેણ ગત્વા કન્યાન્તઃપુરે નિશીથે તાં રાજકન્યામ્ એકાકિનીં સપ્ત-ભૂમિક-પ્રાસાદ-પ્રાન્ત-ગતાં મુગ્ધ-સ્વભાવાં ત્વાં વાસુદેવં મન્યમાનાં સ્વકીય-મિથ્યા-વક્રોક્તિભી રઞ્જયિત્વા વાત્સ્યાયનોક્ત-વિધિના ભજ ।
કૌલિકો ઽપિ તદ્ આકર્ણ્ય તથા-રૂપસ્ તત્ર ગત્વા તામ્ આહ-રાજ-પુત્રિ, સુપ્તા કિં વા જાગર્ષિ ? અહં તવ કૃતે સમુદ્રાત્ સાનુરાગો લક્ષ્મીં વિહાયૈવાગતઃ । તત્ ક્રિયતાં મયા સહ સમાગમઃ ઇતિ ।
સાપિ ગરુડારૂઢં ચતુર્ભુજં સાયુધં કૌસ્તુભોપેતમ્ અવલોક્ય સ-વિસ્મયા શયનાદ્ ઉત્થાય પ્રોવાચ-ભગવન્ ! અહં માનુષી કીટિકાશુચિઃ । ભગવાંસ્ ત્રૈલોક્ય-પાવનો વન્દનીયશ્ ચ । તત્ કથમ્ એતદ્ યુજ્યતે ।
કૌલિક આહ-સુભગે, સત્યમ્ અભિહિતં ભવત્યા । પરં કિં તુ રાધા નામ મે ભાર્યા ગોપ-કુલ-પ્રસૂતા પ્રથમ આસીત્ । સા ત્વમ્ અત્રાવતીર્ણા । તેનાહમ્ અત્રાયાતઃ ।
ઇત્ય્ ઉક્તા સા પ્રાહ-ભગવન્, યદ્ય્ એવં તન્ મે તાતં પ્રાર્થય । સો ઽપ્ય્ અવિકલ્પં માં તુભ્યં પ્રયચ્છતિ ।
કૌલિક આહ-સુભગે, નાહં દર્શન-પથં માનુષાણાં ગચ્છામિ । કિં પુનર્ આલાપ-કરણમ્ । ત્વં ગાન્ધર્વેણ વિવ્હાનેઆત્માનં પ્રયચ્છ । નો ચેચ્ છાપં દત્ત્વા સાન્વયં તે પિતરં ભસ્મસાત્ કરિષ્યામિ ઇતિ । એવમ્ અભિધાય ગરુડાદ્ અવતીર્ય સવ્યે પાણૌ ગૃહીત્વા તાં સભયાં સલજ્જાં વેપમાનાં શય્યાયામ્ આનયત્ । તતશ્ ચ રાત્રિ-શેષં યાવદ્ વાત્સ્યાયનોક્ત-વિધિના નિષેવ્ય પ્રત્યૂષે સ્વ-ગૃહમ્ અલક્ષિતો જગામ ।
એવં તસ્ય તાં નિત્યં સેવમાનસ્ય કાલો યાતિ । અથ કદાચિત્ કઞ્ચુકિનસ્ તસ્યા અધરોષ્ઠ-પ્રવાલ-ખણ્ડનં દૃષ્ટ્વા મિથઃ પ્રોચુઃ-અહો ! પશ્યતાસ્યા રાજ-કન્યાયાઃ પુરુષોપભુક્તાયા ઇવ શરીરાવયવા વિભાવ્યન્તે । તત્ કથમ્ અયં સુરક્ષિતેઽપ્ય્ અસ્મિન્ ગૃહ એવંવિધો વ્યવહારઃ । તદ્ રાજ્ઞે નિવેદયામઃ ।
એવં નિશ્ચિત્ય સર્વે સમેત્ય રાજાનં પ્રોચુઃ-દેવ ! વયં ન વિદ્મઃ । પરં સુરક્ષિતેઽપિ કન્યાન્તઃ-પુરે કશ્ચિત્ પ્રવિશતિ । તદ્ દેવઃ પ્રમાણમ્ ઇતિ । તચ્ છ્રુત્વા રાજાતીવ વ્યાકુલિત-ચિત્તો વ્યચિન્તયત્-
પુત્રીતિ જાતા મહતીહ ચિન્તા
કસ્મૈ પ્રદેયેતિ મહાન્ વિતર્કઃ ।
દત્ત્વા સુખં પ્રાપ્સ્યતિ વા ન વેતિ
કન્યા-પિતૃત્વં ખલુ નામ કષ્ટમ્

નદ્યશ્ ચ નાર્યશ્ ચ સદૃક્-પ્રભાવાસ્
તુલ્યાનિ કૂલાનિ કુલાનિ તાસામ્ ।
તોયૈશ્ ચ દોષૈશ્ ચ નિપાતયન્તિ
નદ્યો હિ કૂલાનિ કુલાનિ નાર્યઃ

જનની-મનો હરતિ જાતવતી
પરિવર્ધતે સહ શુચા સુહૃદામ્ ।
પર-સાત્કૃતાપિ કુરુતે મલિનં
દુરિત-ક્રમા દુહિતરો વિપદઃ

એવં બહુ-વિધં વિચિન્ત્ય દેવીં રહઃ-સ્થાં પ્રોવાચ-દેવિ, જ્ઞાયતાં કિમ્ એતે કઞ્ચુકિનો વદન્તિ ? તસ્ય કૃતાન્તઃ કુપિતો યેનૈતદ્ એવં ક્રિયતે ।
દેવ્ય્ અપિ તદ્ આકર્ણ્ય વ્યાકુલી-ભૂતા સત્વરં કન્યાન્તઃપુરે ગત્વા તાં ખણ્ડિતાધરાં નખ-વિલિખિત-શરીરાવયવાં દુહિતરમ્ અપશ્યત્ । આહ ચ-આઃ પાપે ! કુલ-કલઙ્ક-કારિણિ ! કિમ્ એવ શીલ-ખણ્ડનં કૃતમ્ । કો ઽયં કૃતાન્તાવલોકિતસ્ ત્વત્-સકાશમ્ અભ્યેતિ । તત્ કથ્યતાં મમાગ્રે સત્યમ્ ।
ઇતિ કોપાટોપ-વિસઙ્કટં વદત્યાં માતરિ રાજ-પુત્રી ભય-લજ્જાનતાનનં પ્રોવાચ-અમ્બ, સાક્ષાન્ નારાયણઃ પ્રત્યહં ગરુડારૂઢો નિશિ સમાયાતિ । ચેદ્ અસત્યં મમ વાક્યમ્, તત્ સ્વ-ચક્ષુષા વિલોકયતુ નિગુઢતરા નિશીથે ભગવન્તં રમા-કાન્તમ્ ।
તચ્ છ્રુત્વા સાપિ પ્રહસિત-વદના પુલકાઙ્કિત-સર્વાઙ્ગી સત્વરં રાજાનમ્ ઊચે-દેવ, દિષ્ટ્યા વર્ધસે । નિત્યમ્ એવ નિશીથે ભગવાન્ નારાયણઃ કન્યકા-પાર્શ્વેઽભ્યેતિ । તેન ગાન્ધર્વ-વિવાહેન સા વિવાહિતા । તદ્ અદ્ય ત્વયા મયા ચ રાત્રૌ વાતાયન-ગતાભ્યાં નિશીથે દ્રષ્ટવ્યઃ । યતો ન સ માનુષૈઃ સહાલાપં કરોતિ ।
તચ્ છ્રુત્વા હર્ષિતસ્ય રાજ્ઞસ્ તદ્ દિનં વર્ષ-શત-પ્રાયમ્ ઇવ કથઞ્ચિજ્ જગામ । તતસ્ તુ રાત્રૌ નિભૃતો ભૂત્વા રાજ્ઞી-સહિતો રાજા વાતાયનસ્-સ્થો ગગનાસક્ત-દૃષ્ટિર્ યાવત્ તિષ્ઠતિ, તાવત્ તસ્મિન્ સમયે ગરુડારૂઢં તં શઙ્ક-ચક્ર-ગદા-પદ્મ-હસ્તં યથોક્ત-ચિહ્નાઙ્કિતં વ્યોમ્નો ઽવતરન્તં નારાયણમ્ અપશ્યત્ । તતઃ સુધા-પૂર-પ્લાવિતમ્ ઇવાત્માનં મન્યમાનસ્ તામ્ ઉવાચ-પ્રિયે ! નાસ્ત્ય્ અન્યો ધન્યતરો લોકે મત્તસ્ ત્વત્તશ્ ચ । તત્ પ્રસૂતિં નારાયણો ભજતે । તત્-સિદ્ધાઃ સર્વેઽસ્માકં મનોરથાઃ । અધુના જામાતૃ-પ્રભાવેણ સકલામ્ અપિ વસુમતીં વશ્યાં કરિષ્યામિ ।
એવં નિશ્ચિત્ય સર્વૈઃ સીમાધિપૈઃ સહ મર્યાદા-વ્યતિક્રમમ્ અકરોત્ । તે ચ તં મર્યાદા-વ્યતિક્રમેણ વર્તમાનમ્ આલોક્ય સર્વે સમેત્ય તેન સહ વિગ્રહં ચક્રુઃ ।
અત્રાન્તરે સ રાજા દેવી-મુખેન તાં દુહિતરમ્ ઉવાચ-પુત્રિ, ત્વયિ દુહિતરિ વર્તમાનાયાં નારાયણે ભગવતિ જામાતરિ સ્થિતે તત્ કિમ્ એવં યુજ્યતે યત્ સર્વે પાર્થિવા મયા સહ વિગ્રહં કુર્વન્તિ । તત્ સમ્બોધ્યો ઽદ્ય ત્વયા નિજ-ભર્તા, યથા મમ શત્રૂન્ વ્યાપાદયતિ ।
તતસ્ તયા સ કૌલિકો રાત્રૌ સ-વિનયમ્ અભિહિતઃ-ભગવન્, ત્વયિ જામાતરિ સ્થિતે મમ તાતો યચ્ છત્રુભિઃ પરિભૂયતે તન્ ન યુક્તમ્ । તત્ પ્રસાદં કૃત્વા સર્વાંસ્ તાન્ શત્રૂન્ વ્યાપાદય ।
કૌલિક આહ-સુભગે ! કિયન્-માત્રાસ્ ત્વ્ એતે તવ પિતુઃ શત્રવઃ । તદ્-વિશ્વસ્તા ભવ । ક્ષણેનાપિ સુદર્શન-ચક્રેણ સર્વાંસ્ તિલશઃ ખણ્ડયિષ્યામિ ।
અથ ગચ્છતા કાલેન સર્વ-દેશં શત્રુભિર્ ઉદ્વાસ્ય સ રાજા પ્રાકાર-શેષઃ કૃતઃ । તથાપિ વાસુદેવ-રૂપ-ધરં કૌલિકમ્ અજાનન્ રાજ નિત્યમ્ એવ વિશેષતઃ કર્પૂરાગુરુ-કસ્તૂરિકાદિ-પરિમલ-વિશેષાન્ નાના-પ્રકાર-વસ્ત્ર-પુષ્પ-ભક્ષ્ય-પેયાંશ્ ચ પ્રેષયન્ દુહિતૃ-મુખેન તમ્ ઊચે-ભગવન્, પ્રભાતે નૂનં સ્થાન-ભઙ્ગો ભવિષ્યતિ । યતો યવસેન્ધન-ક્ષયઃ સઞ્જાતસ્ તથા સર્વો ઽપિ જનઃ પ્રહારૈર્ જર્જરિત-દેહઃ સંવૃત્તો યોદ્ધુમ્ અક્ષમઃ પ્રચુરો મૃતશ્ ચ । તદ્ એવં જ્ઞાત્વાત્ર કાલે યદ્ ઉચિતં ભવતિ તદ્ વિધેયમ્ ઇતિ ।
તચ્ છ્રુત્વા કૌલિકો ઽપ્ય્ અચિન્તયત્-સ્થાન-ભઙ્ગે જાતે મમાનયા સહ વિયોગો ભવિષ્યતિ æ તસ્માદ્ ગરુડમ્ આરુહ્ય સાયુધમ્ આત્માનમ્ આકાશે દર્શયામિ । કદાચિન્ માં વાસુદેવં મન્યમાનાસ્ તે સાશઙ્કા રાજ્ઞો યોદ્ધૃભિર્ હન્યતે । ઉક્તં ચ-
નિર્વિષેણાપિ સર્પેણ કર્તવ્યા મહતી ફણા ।
વિષં ભવતુ વા માભૂત્ ફણાટોપો ભયઙ્કરઃ

અથ યદિ મમ સ્થાનાર્થમ્ ઉદ્યતસ્ય મૃત્યુર્ ભવિષ્યતિ તદ્ અપિ સુન્દરતરમ્ । ઉક્તં ચ-
ગવામ્ અર્થે બ્રાહ્મણાર્થે સ્વામ્ય્-અર્થે સ્વીકૃતેઽથવા ।
સ્થાનાર્થે યસ્ ત્યજેત્ પ્રાણાંસ્ તસ્ય લોકાઃ સનાતનાઃ

ચન્દ્રે મણ્ડલ-સંસ્થે વિગૃહ્યતે રાહુણા દિનાધીશઃ ।
શરણાગતેન સાર્ધં વિપદ્ અપિ તેજસ્વિના શ્લાઘ્યા

એવં નિશ્ચિત્ય પ્રત્યૂષે દન્ત-ધાવનં કૃત્વા તાં પ્રોવાચ-સુભગે ! સમસ્તૈઃ શત્રુભિર્ હતૈર્ અન્નં પાનં ચાસ્વાદયિષ્યામિ । કિં બહુના, ત્વયાપિ સહ સઙ્ગમં તતઃ કરિષ્યામિ । પરં વાચ્યસ્ ત્વયાત્મ-પિતા યત્ પ્રભાતે પ્રભૂતેન સૈન્યેન સહ નગરાન્ નિષ્ક્રમ્ય યોદ્ધવ્યમ્ । અહં ચાકાશ-સ્થિત એવ સર્વાંસ્ તાન્ નિસ્તેજસઃ કરિષ્યામિ । પશ્ચાત્ સુખેન ભવતા હન્તવ્યાઃ યદિ પુનર્ અહં તાન્ સ્વયમ્ એવ સૂદયામિ તત્ તેષાં પાપાત્મનાં વૈકુણ્ઠીયા ગતિઃ સ્યાત્ । તસ્માત્ તે તથા કર્તવ્યા યથા પલાયન્તો હન્યમાનાઃ સ્વર્ગં ન ગચ્છન્તિ ।
સાપિ તદ્ આકર્ણ્ય પિતુઃ સમીપં ગત્વા સર્વં વૃત્તાન્તં ન્યવેદયત્ । રાજાપિ તસ્યા વાક્યં શ્રદ્દધાનઃ પ્રત્યૂષે સમુત્થાય સમુન્નદ્ધ-સૈન્યો યુદ્ધાર્થં નિશ્ચક્રામ । કૌલિકો ઽપિ મરણે કૃત-નિશ્ચયશ્ ચાપ-પાણિર્ ગગન-ગતિર્ ગરુડારૂઢો યુદ્ધાય પ્રસ્થિતઃ ।
અત્રાન્તરે ભગવતા નારાયણેનાતીતાનાગત-વર્તમાન-વેદિના, સ્મૃત-માત્રો વૈનતેયઃ સમ્પ્રાપ્તો વિહસ્ય પ્રોક્તઃ-ભો ગરુત્મન્ ! જાનાસિ ત્વં યન્ મમ રૂપેણ કૌલિકો દારુ-મય-ગરુડે સમારૂઢો રાજ-કન્યાં કામયતે ।
સો ઽબ્રવીત્-દેવ, સર્વં જ્ઞાયતે તચ્ ચેષ્ટિતમ્ । તત્ કિં કુર્મઃ સામ્પ્રતમ્ ?
શ્રી-ભગવાન્ આહ-અદ્ય કૌલિકો મરણે કૃત-નિશ્ચયો વિહિત-નિયમો યુદ્ધાર્થે વિનિર્ગતઃ સ નૂનં પ્રધાન-ક્ષત્રિયૈર્ મિલિત્વા વાસુદેવો ગરુડશ્ ચ નિપાતિતઃ । તતઃ પરં લોકો ઽયમ્ આવયોઃ પૂજાં ન કરિષ્યતિ । તતસ્ ત્વં દ્રુતતરં તત્ર દારુ-મય-ગરુડે સઙ્ક્રમણં કુરુ । અહમ્ અપિ કૌલિક-શરીરે પ્રવેશં કરિષ્યામિ । યેન સ શત્રૂન્ વ્યાપાદયતિ । તતશ્ ચ શત્રુ-વધાદ્ આવયોર્ માહાત્મ્ય-વૃદ્ધિઃ સ્યાત્ ।
અથ ગરુડે તથેતિ પ્રતિપન્ને શ્રી-ભગવન્-નારાયણસ્ તચ્-છરીરે સઙ્ક્રમણમ્ અકરોત્ । તતો ભગવન્-માહાત્મ્યેન ગગન-સ્થઃ સ કૌલિકઃ શઙ્ખ-ચક્ર-ગદા-ચાપ-ચિહ્નિતઃ ક્ષણાદ્ એવ લીલયૈવ સમસ્તાન્ અપિ પ્રધાન-ક્ષત્રિયાન્ નિસ્તેજસશ્ ચકારર્ । તતસ્ તેન રાજ્ઞા સ્વ-સૈન્ય-પરિવૃતેન સઙ્ગ્રામે જિતા નિહતાશ્ ચ તે સર્વેઽપિ શત્રવઃ । જાતશ્ ચ લોક-મધ્યે પ્રવાદો, યથા-અનેન વિષ્ણુ-જામાતૃ-પ્રભાવેણ સર્વે શત્રવો નિહતા ઇતિ ।
કૌલિકો ઽપિ તાન્ હતાન્ દૃષ્ટ્વા પ્રમુદિત-મના ગગનાદ્ અવતીર્ણઃ સન્, યાવદ્ રાજામાત્ય-પૌર-લોકાસ્ તં નગર-વાસ્તવ્યં કૌલિકં પશ્યન્તિ તતઃ પૃષ્ટઃ કિમ્ એતદ્ ઇતિ । તતઃ સો ઽપિ મૂલાદ્ આરભ્ય સર્વં પ્રાગ્-વૃત્તાન્તં ન્યવેદયત્ । તતશ્ ચ કૌલિક-સાહસાનુરઞ્જિત-મનસા શત્રુ-વધાદ્ અવાપ્ત-તેજસા રાજ્ઞા સા રાજ-કન્યા સકલ-જન-પ્રત્યક્ષં વિવાહ-વિધિના તસ્મૈ સમર્પિતા દેશશ્ ચ પ્રદત્તઃ । કૌલિકો ઽપિ તયા સાર્ધં પઞ્ચ-પ્રકારં જીવ-લોક-સારં વિષય-સુખમ્ અનુભવન્ કાલં નિનાય । અતસ્ તૂચ્યતે સુપ્રયુક્તસ્ય દમ્ભસ્ય (218) ઇતિ ।
તચ્ છ્રુત્વા કરટક આહ-ભદ્ર, અસ્ત્ય્ એવમ્ । પરં તથાપિ મહન્ મે ભયમ્ । યતો બુદ્ધિમાન્ સઞ્જીવકો રૌદ્રશ્ ચ સિંહઃ । યદ્યપિ તે બુદ્ધિ-પ્રાગલ્ભ્યં તથાપિ ત્વં પિઙ્ગલકાત્ તં વિયોજયિતુમ્ અસમર્થ એવ ।
દમનક આહ-ભ્રાતઃ ! અસમર્થો ઽપિ સમર્થ એવ । ઉક્તં ચ-
ઉપાયેન હિ યચ્ છક્યં ન તચ્ છક્યં પરાક્રમૈઃ ।
કાકી કનક-સૂત્રેણ કૃષ્ણ-સર્પમ્ અઘાતયત્

કરટક આહ-કથમ્ એતત્ ?
સો ઽબ્રવીત્-
કથા 6
વાયસ-દમ્પતિ-કથા
અસ્તિ કસ્મિંશ્ચિત્ પ્રદેશે મહાન્ ન્યગ્રોધ-પાદપઃ । તત્ર વાયસ-દમ્પતી પ્રતિવસતઃ સ્મ । અથ તયોઃ પ્રસવ-કાલે વૃક્ષ-વિવરાન્ નિષ્ક્રમ્ય કૃષ્ણ-સર્પઃ સદૈવ તદ્-અપત્યાનિ ભક્ષયતિ । તતસ્ તૌ નિર્વેદાદ્ અન્ય-વૃક્ષ-મૂલ-નિવાસિનં પ્રિય-સુહૃદં શૃગાલં ગત્વોચતુઃ-ભદ્ર ! કિમ્ એવંવિધે સઞ્જાત આવયોઃ કર્તવ્યં ભવતિ । એવં તાવદ્ દુષ્ટાત્મા કૃષ્ણ-સર્પો વૃક્ષ-વિવરાન્ નિર્ગત્યાવયોર્ બાલકાન્ ભક્ષયતિ । તત્ કથ્યતાં તદ્-રક્ષાર્થં કશ્ચિદ્ ઉપાયઃ ।
યસ્ય ક્ષેત્રં નદી-તીરે ભાર્યા ચ પર-સઙ્ગતા ।
સ-સર્પે ચ ગૃહે વાસઃ કથં સ્યાત્ તસ્ય નિર્વૃતિઃ

અન્યચ્ ચ-
સર્પ-યુક્તે ગૃહે વાસો મૃત્યુર્ એવ ન સંશયઃ ।
યદ્ ગ્રામાન્તે વસેત્ સર્પસ્ તસ્ય સ્યાત્ પ્રાણ-સંશયઃ

અસ્માકમ્ અપિ તત્ર-સ્થિતાનાં પ્રતિદિનં પ્રાણ-સંશયઃ ।
સ આહ-નાત્ર વિષયે સ્વલ્પો ઽપિ વિષાદઃ કાર્યઃ । નૂનં સ લુબ્ધો નોપાયમ્ અન્તરેણ વધ્યઃ સ્યાત્ ।
ઉપાયેન જયો યાદૃગ્ રિપોસ્ તાદૃઙ્ ન હેતિભિઃ ।
ઉપાય-જ્ઞો ઽલ્પ-કાયો ઽપિ ન શૂરૈઃ પરિભૂયતે

તથા ચ-
ભક્ષયિત્વા બહૂન્ મત્સ્યાન્ ઉત્તમાધમ-મધ્યમાન્ ।
અતિલૌલ્યાદ્ બકઃ કશ્ચિન્ મૃતઃ કર્કટક-ગ્રહાત્

તાવ્ ઊચતુઃ-કથમ્ એતત્ ?
સો ઽબ્રવીત્-
કથા 7
બક-કુલીરક-કથા
અસ્તિ કસ્મિંશ્ચિદ્ વન-પ્રદેશે નાના-જલ-ચર-સનાથં મહત્ સરઃ । તત્ર ચ કૃતાશ્રયો બક એકો વૃદ્ધ-ભાવમ્ ઉપાગતો મત્સ્યાન્ વ્યાપાદયિતુમ્ અસમર્થઃ । તતશ્ ચ ક્ષુત્ક્ષામ-કણ્ઠઃ સરસ્-તીરે ઉપવિષ્ટો મુક્તા-ફલ-પ્રકર-સદૃશૈર્ અશ્રુ-પ્રવાહૈર્ ધરા-તલમ્ અભિષિઞ્ચન્ રુરોદ । એકઃ કુલીરકો નાના-જલ-ચર-સમેતઃ સમેત્ય તસ્ય દુઃખેન દુઃખિતઃ સાદરમ્ ઇદમ્ ઊચે-મામ ! કિમ્ અદ્ય ત્વયા નાહાર-વૃત્તિર્ અનુષ્ઠીયતે ? કેવલમ્ અશ્રુ-પૂર્ણ-નેત્રાભ્યાં સ-નિઃશ્વાસેન સ્થીયતે ।
સ આહ-વત્સ ! સત્યમ્ ઉપલક્ષિતં ભવતા । મયા હિ મત્સ્યાદનં પ્રતિ પરમ-વૈરાગ્યતયા સામ્પ્રતં પ્રાયોપવેશનં કૃતમ્ । તેનાહં સમીપાગતાન્ અપિ મત્સ્યાન્ ન ભક્ષયામિ ।
કુલીરકસ્ તચ્ છ્રુત્વા પ્રાહ-મામ, કિં તદ્ વૈરાગ્ય-કારણમ્ ?
સ પ્રાહ-વત્સ, અહમ્ અસ્મિન્ સરસિ જાતો વૃદ્ધિં ગતશ્ ચ । તન્ મયૈતચ્ છ્રુતં યદ્ દ્વાદશ-વર્ષિક્યાનાવૃષ્ટિઃ સમ્પદ્યતે લગ્ના ।
કુલીરક આહ-કસ્માત્ તચ્ છ્રુતમ્ ?
બક આહ-દૈવજ્ઞ-મુખાદ્ એષ શનૈશ્ચરો હિ રોહિણી-શકટં ભિત્ત્વા ભૌમં શક્રં ચ પ્રયાસ્યતિ । ઉક્તં ચ વરાહ-મિહિરેણ-
યદિ ભિન્તે સૂર્ય-સુતો રોહિણ્યાઃ શકટમ્ ઇહ લોકે ।
દ્વાદશ વર્ષાણિ તદા નહિ વર્ષતિ વાસવૌ ભૂમૌ

તથા ચ-
પ્રાજાપત્યે શકટે ભિન્ને કૃત્વૈવ પાતકં વસુધા ।
ભસ્માસ્થિ-શકલાકીર્ણા કાપાલિકમ્ ઇવ વ્રતં ધત્તે

તથા ચ-
રોહિણી-શકટમ્ અર્ક-નન્દનશ્ ચેદ્
ભિન્નત્તિ રુધિરો ઽથવા શશી ।
કિં વદામિ તદ્-અનિષ્ટ-સાગરે
સર્વ-લોકમ્ ઉપયાતિ સઙ્ક્ષયઃ

રોહિણી-શકટ-મધ્ય-સંસ્થિતે
ચન્દ્રમ્ અસ્ય શરણી-કૃતા જનાઃ ।
ક્વાપિ યાન્તિ શિશુપાચિતાશનાઃ
સૂર્ય-તપ્ત-ભિદુરામ્બુ-પાયિનઃ

તદ્ એતત્ સરઃ સ્વલ્પ-તોયં વર્તતે । શીઘ્રં શોષં યાસ્યતિ । અસ્મિન્ શુષ્કે યૈઃ સહાહં વૃદ્ધિં ગતઃ, સદૈવ ક્રીડિતશ્ ચ, તે સર્વે તોયાભાવાન્ નાશં યાસ્યન્તિ । તત્ તેષાં વિયોગં દ્રષ્ટુમ્ અહમ્ અસમર્થઃ । તેનૈતત્ પ્રાયોપવેશનં કૃતમ્ । સામ્પ્રતં સર્વેષાં સ્વલ્પ-જલાશયાનાં જલચરા ગુરુ-જલાશયેષુ સ્વ-સ્વજનૈર્ નીયન્તે । કેચિચ્ ચ મકર-ગોધા-શિશુમાર-જલહસ્તિ-પ્રભૃતયઃ સ્વયમ્ એવ ગચ્છન્તિ । અત્ર પુનઃ સરસિ યે જલચરાસ્ તે નિશ્ચિન્તાઃ સન્તિ, તેનાહં વિશેષાદ્ રોદિમિ યદ્ બીજ-શેસ-માત્રમ્ અપ્ય્ અત્ર નોદ્ધરિષ્યતિ ।
તતઃ સ તદ્ આકર્ણ્યાન્યેષામ્ અપિ જલચરાણાં તત્ તસ્ય વચનં નિવેદયામાસ । અથ તે સર્વે ભય-ત્રસ્ત-મનસો મત્સ્ય-કચ્છપ-પ્રભૃતયસ્ તમ્ અભ્યુપેત્ય પપ્રચ્છુઃ-મામ ! અસ્તિ કશ્ચિદ્ ઉપાયો યેનાસ્માકં રક્ષા ભવતિ ?
બક આહ-અસ્ત્ય્ અસ્ય જલાશયસ્ય નાતિદૂરે પ્રભૂત-જલ-સનાથં સરઃ પદ્મિની-ખણ્ડ-મણ્ડિતં યચ્ ચતુર્વિંશત્ય્ અપિ વર્ષાણામ્ અવૃષ્ટ્યા ન શોષમ્ એષ્યતિ । તદ્ યદિ મમ પૃષ્ઠં કશ્ચિદ્ આરોહતિ, તદ્ અહં તં તત્ર નયામિ ।
અથ તે તત્ર વિશ્વાસમ્ આપન્નાઃ, તાત માતુલ ભ્રાતઃ ઇતિ બ્રુવાણાઃ અહં પૂર્વમ્ અહં પૂર્વમ્ ઇતિ સમન્તાત્ પરિતસ્થુઃ । સો ઽપિ દુષ્ટાશયઃ ક્રમેણ તાન્ પૃષ્ઠ આરોપ્ય જલાશયસ્ય નાતિદૂરે શિલાં સમાસાદ્ય તસ્યામ્ આક્ષિપ્ય સ્વેચ્છયા ભક્ષયિત્વા ભૂયો ઽપિ જલાશયં સમાસાદ્ય જલચર્ણાણાં મિથ્યા-વાર્તા-સન્દેશકૈર્ મનાંસિ રઞ્જયન્ નિત્યમ્ એવાહાર-વૃત્તિમ્ અકરોત્ ।
અન્યસ્મિન્ દિને ચ કુલીરકેણોક્તઃ-મામ ! મયા સહ તે પ્રથમઃ સ્નેહ-સમ્ભાષઃ સઞ્જાતઃ । તત્ કિં માં પરિત્યજ્યાન્યાન્ નયસિ ? તસ્માદ્ અદ્ય મે પ્રાણ-ત્રાણં કુરુ ।
તદ્ આકર્ણ્ય સો ઽપિ દુષ્ટાશયશ્ ચિન્તિતવાન્-નિર્વિણ્ણો ઽહં મત્સ્ય-માંસાદનેન તદ્ અદ્યૈનં કુલીરકં વ્યઞ્જન-સ્થાને કરોમિ । ઇતિ વિચિન્ત્ય તં પૃષ્ટે સમારોપ્ય તાં વધ્ય-શિલામ્ ઉદ્દિશ્ય પ્રસ્થિતઃ । કુલીરકો ઽપિ દૂરાદ્ એવાસ્થિ-પર્વતં શિલાશ્રયમ્ અવલોક્ય મસ્ત્યાસ્થીનિ પરિજ્ઞાય તમ્ અપૃચ્છત્-મામ, કિયદ્ દૂરે સ જલાશયઃ ? મદીય-ભારેણાતિશ્રાન્તસ્ ત્વમ્ । તત્ કથય ।
સો ઽપિ મન્દ-ધીર્ જલચરો ઽયમ્ ઇતિ મત્વા સ્થલે ન પ્રભવતીતિ સ-સ્મિતમ્ ઇદમ્ આહ-કુલીરક, કુતો ઽન્યો જલાશયઃ ? મમ પ્રાણ-યાત્રેયમ્ । તસ્માત્ સ્મર્યતામ્ આત્મનો ઽભીષ્ટ-દેવતા । ત્વામ્ અપ્ય્ અન્યાં શિલાયાં નિક્ષિપ્ય ભક્ષયિષ્યામિ । ઇત્ય્ ઉક્તવતિ તસ્મિન્ સ્વ-વદન-દંશ-દ્વયેન મૃણાલ-નાલ-ધવલાયાં મૃદુ-ગ્રીવાયાં ગૃહીતો મૃતશ્ ચ ।
અથ સ તાં બક-ગ્રીવાં સમાદાય શનૈઃ શનૈસ્ તજ્ જલાશયમ્ આસસાદ । તતઃ સર્વૈર્ એવ જલચરૈઃ પૃષ્ટઃ-ભોઃ કુલીરક ! કિં નિવૃત્તસ્ ત્વમ્ ? સ માતુલો ઽપિ નાયાતઃ । તત્ કિં ચિરયતિ ? વયં સર્વે સોત્ક્સુકાઃ કૃત-ક્ષણાસ્ તિષ્ઠામઃ ।
એવં તૈર્ અભિહિતે કુલીરકો ઽપિ વિહસ્યોવાચ-મૂર્ખાઃ ! સર્વે જલચરાસ્ તેન મિથ્યા-વાદિના વઞ્ચયિત્વા નાતિદૂરે શિલા-તલે પ્રક્ષિપ્ય ભક્ષિતાઃ । તન્ મમાયુઃ-શેષતયા તસ્ય વિશ્વાસ-ઘાતકસ્યાભિપ્રાયં જ્ઞાત્વા ગ્રીવેયમ્ આનીતા । તદ્ અલં સમ્ભ્રમેણ । અધુના સર્વ-જલ-ચરાણાં ક્ષેમં ભવિષ્યતિ ।
અતો ઽહં બ્રવીમિ-ભક્ષયિત્વા બહૂન્ મત્સ્યાન્ ઇતિ ।
વાયસ આહ-ભદ્ર ! તત્ કથય કથં સ દુષ્ટ-સર્પો વધમ્ ઉપૈષ્યતિ ।
શૃગાલ આહ-ગચ્છતુ ભવાન્ કઞ્ચિન્ નગરં રાજાધિષ્ઠાનમ્ । તત્ર કસ્યાપિ ધનિનો રાજામાત્યાદેઃ પ્રમાદિનઃ કનક-સૂત્રં હારં વા ગૃહીત્વા તત્-કોટરે પ્રક્ષિપ, યેન સર્પસ્ તદ્-ગ્રહણેન વધ્યતે ।
તત્-ક્ષણાત્ કાકઃ કાકી ચ તદ્ આકર્ણ્યાત્મેચ્છયોત્પતિતૌ । તતશ્ ચ કાકી કિઞ્ચિત્ સરઃ પ્રાપ્ય યાવત્ પશ્યતિ, તાવત્ તન્-મધ્યે કસ્યચિદ્ રાજ્ઞો ઽન્તઃપુરં જલાસન્નં ન્યસ્ત-કનક-સૂત્રં મુક્ત-મુક્તાહાર-વસ્ત્રાભરણં જલ-ક્રીડાં કુરુતે । અથ સા વાયસી કનક-સૂત્રમ્ એકમ્ આદાય સ્વ-ગૃહાભિમુખં પ્રતસ્થે । તતશ્ ચ કઞ્ચુકિનો વર્ષ-વરાશ્ ચ તન્-નીયમાનમ્ ઉપલક્ષ્ય ગૃહીત-લગુડાઃ સત્વરમ્ અનુયયુઃ । કાક્ય્ અપિ સર્પ-કોટરે તત્-કનક-સૂત્રં પ્રક્ષિપ્ય સુદૂરમ્ અવસ્થિતા ।
અથ યાવદ્ રાજ-પુરુષાસ્ તં વૃક્ષમ્ આરુહ્ય તત્-કોટરમ્ અવલોકયન્તિ, તાવત્ કૃષ્ણ-સર્પઃ પ્રસારિત-ભોગસ્ તિષ્ઠતિ । તતસ્ તં લગુડ-પ્રહારેણ હત્વા કનક-સૂત્રમ્ આદાય યથાભિલષિતં સ્થાનં ગતાઃ । વાયસ-દમ્પતી અપિ તતઃ પરં સુખેન વસતઃ । અતો ઽહં બ્રવીમિ-ઉપાયેન હિ યત્ કુર્યાત્ ઇતિ ।
તન્ ન કિંચિદ્ ઇહ બુદ્ધિમતામ્ અસાધ્યમ્ અસ્તિ । ઉક્તં ચ-
યસ્ય બુદ્ધિર્ બલં તસ્ય નિર્બુદ્ધેસ્ તુ કુતો બલમ્ ।
વને સિંહો મદોન્મત્તઃ શશકેન નિપાતિતઃ

કરટક આહ-કથમ્ એતત્ ?
સ આહ-
કથા 8
ભાસુરકાખ્ય-સિંહ-કથા
કસ્મિંશ્ચિદ્ વને ભાસુરકો નામ સિંહઃ પ્રતિવસતિ સ્મ । અથાસૌ વીર્યાતિરેકાન્ નિત્યમ્ એવાનેકાન્ મૃગ-શશકાદીન્ વ્યાપાદયન્ નોપરરામ । અથાન્યેદ્યુસ્ તદ્-વનજાઃ સર્વે સારઙ્ગ-વરાહ-મહિષ-શશકાદયો મિલિત્વા તમ્ અભ્યુપેત્ય પ્રોચુઃ-સ્વામિન્ ! કિમ્ અનેન સકલ-મૃગ-વધેન નિત્યમ્ એવ, યતસ્ તવૈકેનાપિ મૃગેણ તૃપ્તિર્ ભવતિ તત્ ક્રિયતામ્ અસ્માભિઃ સહ સમય-ધર્મઃ । અદ્ય-પ્રભૃતિ તવાત્રોપવિષ્ટસ્ય જાતિ-ક્રમેણ પ્રતિદિનમ્ એકો મૃગો ભક્ષણાર્થં સમેષ્યતિ । એવં કૃતે તવ તાવત્ પ્રાણ-યાત્રા ક્લેશં વિનાપિ ભવિષ્યતિ । અસ્માકં ચ પુનઃ સર્વોચ્છેદનં ન સ્યાત્ । તદ્ એષ રાજ-ધર્મો ઽનુષ્ઠીયતામ્ । ઉક્તં ચ-
શનૈઃ શનૈશ્ ચ યો રાજ્યમ્ ઉપભુઙ્ક્તે યથા-બલમ્ ।
રસાયનમ્ ઇવ પ્રાજ્ઞઃ સ પુષ્ટિં પરમાં વ્રજેત્

વિધિના મન્ત્ર-યુક્તેન રૂક્ષાપિ મથિતાપિ ચ ।
પ્રયચ્છતિ ફલં ભૂમિર્ અરણીવ હુતાશનમ્

પ્રજાનાં પાલનં શસ્યં સ્વર્ગ-કોશસ્ય વર્ધનમ્ ।
પીડનં ધર્મ-નાશાય પાપાયાયશસે સ્થિતમ્

ગોપાલેન પ્રજાધેનોર્ વિત્ત-દુગ્ધં શનૈઃ શનૈઃ ।
પાલનાત્ પોષણાદ્ ગ્રાહ્યં ન્યાય્યાં વૃત્તિં સમાચરેત્

અજામ્ ઇવ પ્રજાં મોહાદ્ યો હન્યાત્ પૃથિવી-પતિમ્ ।
તસ્યૈકા જાયતે તૃપ્તિર્ ન દ્વિતીયા કથઞ્ચન

ફલાર્થી નૃપતિર્ લોકાન્ પાલયેદ્ યત્નમ્ આસ્થિતઃ ।
દાન-માનાદિ-તોયેન માલાકારો ઽઙ્કુરાન્ ઇવ

નૃપ-દીપો ધન-સ્નેહં પ્રજાભ્યઃ સંહરન્ન્ અપિ ।
આન્તર-સ્થૈર્ ગુણૈઃ શુભ્રૈર્ લક્ષ્યતે નૈવ કેનચિત્

યથા ગૌર્ દુહ્યતે કાલે પાલ્યતે ચ તથા પ્રજાઃ ।
સિચ્યતે ચીયતે ચૈવ લતા પુષ્પ-ફલ-પ્રદા

યથા બીજાઙ્કુરઃ સૂક્ષ્મઃ પ્રયત્નેનાભિરક્ષિતઃ ।
ફલ-પ્રદો ભવેત્ કાલે તદ્વલ્ લોકઃ સુરક્ષિતઃ

હિરણ્ય-ધાન્ય-રત્નાનિ યાનાનિ વિવિધાનિ ચ ।
તથાન્યદ્ અપિ યત્ કિઞ્ચિત્ પ્રજાભ્યઃ સ્યાન્ મહીપતેઃ

લોકાનુગ્રહ-કર્તારઃ પ્રવર્ધન્તે નરેશ્વરાઃ ।
લોકાનાં સઙ્ક્ષયાચ્ ચૈવ ક્ષયં યાન્તિ ન સંશયઃ

અથ તેષાં તદ્-વચનમ્ આકર્ણ્ય ભાસુરક આહ-અહો સત્યમ્ અભિહિતં ભવદ્ભિઃ । પરં યદિ મમોપવિષ્ટસ્યાત્ર નિત્યમ્ એવ નૈકઃ શ્વાપદઃ સમાગમિષ્યતિ । તન્ નૂનં સર્વાન્ અપિ ભક્ષયિષ્યામિ । અથ તે તથૈવ પ્રતિજ્ઞાય નિર્વૃતિ-ભાજસ્ તત્રૈવ વને નિર્ભયાઃ પર્યટન્તિ । એકશ્ ચ પ્રતિદિનં ક્રમેણ યાતિ । વૃદ્ધો વા, વૈરાગ્ય-યુક્તો વા, શોક-ગ્રસ્તો વા, પુત્ર-કલત્ર-નાશ-ભીતો વા, તેષાં મધ્યાત્ તસ્ય ભોજનાર્થં મધ્યાહ્ન-સમય ઉપતિષ્ઠતે ।
અથ કદાચિજ્ જાતિ-ક્રમાચ્ છશકસ્યાવસરઃ સમાયાતઃ । સ સમસ્ત-મૃગૈઃ પ્રેરિતો ઽનિચ્છન્ન્ અપિ મન્દં મન્દં ગત્વા તસ્ય વધોપાયં ચિન્તયન્ વેલાતિક્રમં કૃત્વાવ્યાકુલિત-હૃદયો યાવદ્ ગચ્છતિ તાવન્-માર્ગે ગચ્છતા કૂપઃ સન્દૃષ્ટઃ । યાવત્ કૂપોપરિ પાતિ તાવત્ કૂપ-મધ્ય આત્મનઃ પ્રતિબિમ્બં દદર્શ । દૃષ્ટ્વા ચ તેન હૃદયે ચિન્તિતમ્-યદ્ ભાવ્ય ઉપાયો ઽસ્તિ । અહં ભાસુરકં પ્રકોપ્ય સ્વ-બુદ્ધ્યાસ્મિન્ કૂપે પાતયિષ્યામિ ।
અથાસૌ દિન-શેષે ભાસુરક-સમીપં પ્રાપ્તઃ । સિંહો ઽપિ વેલાતિક્રમેણ ક્ષુત્ક્ષામ-કણ્ઠઃ કોપાવિષ્ટઃ સૃક્કણી પરિલેલિહદ્ વ્યચિન્તયત્-અહો ! પ્રતાર્-આહારાય નિઃસત્ત્વં વનં મયા કર્તવ્યમ્ । એવં ચિન્તયતસ્ તસ્ય શશકો મન્દં મન્દં ગત્વા પ્રણમ્ય તસ્યાગ્રે સ્થિતઃ । અથ તં પ્રજ્વલિતાત્મા ભાસુરકો ભર્ત્સયન્ન્ આહ-રે શશકાધમ એકસ્ તાવત્ ત્વં લઘુઃ પ્રાપ્તો ઽપરતો વેલાતિક્રમેણ । તદ્ અસ્માદ્ અપરાધાત્ ત્વાં નિપાત્ય પ્રાતઃ સકલાન્ય્ અપિ મૃગ-કુલાન્ય્ ઉચ્છેદયિષ્યામિ ।
અથ શશકઃ સ-વિનયં પ્રોવાચ-સ્વામિન્ ! નાપરાધો મમ । ન ચ સત્ત્વાનામ્ । તચ્ છ્ય્રૂતાં કારણમ્ ।
સિંહ આહ-સત્વરં નિવેદય યાવન્ મમ દંષ્ટ્રાન્તર્ગતો ન ભવાન્ ભવિષ્યતિ ઇતિ ।
શશક આહ-સ્વામિન્, સમસ્ત-મૃગૈર્ અદ્ય જાતિ-ક્રમેણ મમ લઘુતરસ્ય પ્રસ્તાવં વિજ્ઞાય તતો ઽહં પઞ્ચ-શશકૈઃ સમં પ્રેષિતઃ । તતશ્ ચાહમ્ આગચ્છેન્ન્ અન્તરાલે મહતા કેનચિદ્ અપરેણ સિંહેન વિવરાન્ નિર્ગત્યાભિહિતઃ-અભીષ્ટ-દેવતાં સ્મરત ।
તતો મયાભિહિતમ્-વયં સ્વામિનોન્ ભાસુરક-સિંહસ્ય સકાશમ્ આહારાર્થં સમય-ધર્મેણ ગચ્છામઃ ।
તતસ્ તેનાભિહિતમ્-યદ્ય્ એવં તર્હિ મદીયમ્ એતદ્-વનમ્ । મયા સહ સમય-ધર્મેણ સમસ્તૈર્ અપિ શ્વાપદૈર્ વર્તિતવ્યમ્ । ચોર-રૂપી સ ભાસુરકઃ । અથ યદિ સો ઽત્ર રાજા । વિશ્વાસ-સ્થાને ચતુરઃ શશકાન્ અત્ર ધૃત્વા તમ્ આહૂય દ્રુતતરમ્ આગચ્છ । યેન યઃ કશ્ચિદ્ આવયોર્ મધ્યાત્ પરાક્રમેણ રાજા ભવિષ્યતિ સ સર્વાન્ એતાન્ ભક્ષયિષ્યતિ ઇતિ ।
તતો ઽહં તેનાદિષ્ટઃ સ્વામિ-સકાશમ્ અભ્યાગતઃ । એતદ્ વેલા વ્યતિક્રમ-કારણમ્ । તદ્ અત્ર સ્વામી પ્રમાણમ્ ।
તચ્ છ્રુત્વા ભાસુરક આહ-ભદ્ર, યદ્ય્ એવં તત્ સત્વરં દર્શય મે તં ચૌર-સિંહઃ યેનાહં મૃગ-કોપં તસ્યોપરિ ક્ષિપ્ત્વા સ્વસ્થો ભવામિ । ઉક્તં ચ-
ભૂમિર્ મિત્રં હિરણ્યં ચ વિગ્રહસ્ય ફલ-ત્રયમ્ ।
નાસ્ત્ય્ એકમ્ અપિ યદ્ય્ એષાં ન તં કુર્યાત્ કથઞ્ચન

યત્ર ન સ્યાત્ ફલં ભૂરિ યત્ર ચસ્યાત્ પરાભવઃ ।
ન તત્ર મતિમાન્ યુદ્ધં સમુત્પાદ્ય સમાચરેત્

શશાક આહ-સ્વામિન્ ! સત્યમ્ ઇદમ્ । સ્વ-ભૂમિ-હેતોઃ પરિભવાચ્ ચ યુધ્યન્તે ક્ષત્રિયાઃ । પરં સ દુર્ગાશ્રયઃ દુર્ગાન્ નિષ્ક્રમ્ય વયં તેન વિષ્કમ્ભિતાઃ । તતો દુર્ગસ્થો દુઃસધ્યો ભવતિ રિપુઃ । ઉક્તં ચ-
ન ગજાનાં સહસ્રેણ ન ચ લક્ષેણ વાજિનામ્ । યત્ કૃત્યં સિધ્યતિ રાજ્ઞાં દુર્ગેણૈકેન વિગ્રહે

શતમ્ એકો ઽપિ સંધત્તે પ્રાકારસ્થો ધનુર્ધરઃ । તસ્માદ્ દુર્ગં પ્રશંસન્તિ નીતિશાસ્ત્રવિચક્ષણાઃ

પુરા ગુરોઃ સમાદેશાદ્દ્ હિરણ્યકશિપોર્ ભયાત્ । શક્રેણ વિહિતં દુર્ગં પ્રભાવાદ્ વિશ્વકર્મણઃ

તેનાપિ ચ વરો દત્તો યસ્ય દુર્ગં સ ભૂપતિઃ । વિજયી સ્યાત્ તતો ભૂમૌ દુર્ગાણિ સ્યુઃ સહસ્રશઃ

દંષ્ટ્રાવિરહિતો નાગો મદહીનો યથા ગજઃ । સર્વેષાં જાયતે વશ્યો દુર્ગહીનસ્ તથા નૃપઃ

તચ્ છ્રુત્વા ભાસુરક આહ । ભદ્ર દુર્ગસ્થમ્ અપિ દર્શય તં ચૌર-સિંહં યેન વ્યાપાદયામિ । ઉક્તં ચ-
જાત-માત્રં ન યઃ શત્રું રોગં ચ પ્રશમં નયેત્ । મહાબલો ઽપિ તેનૈવ વૃદ્ધિં પ્રાપ્ય સ હન્યતે

તથા ચ-
ઉત્તિષ્ઠમાનસ્ તુ પરો નોપેક્ષ્યઃ પથ્યમ્ ઇચ્છતા । સમૌ હિ શિષ્ટૈર્ આમ્નાતૌ વર્ત્સ્યન્તાવ્ આમયઃ સ ચ

અપિ ચ-
ઉપેક્ષિતઃ ક્ષીણ-બલો ઽપિ શત્રુઃ પ્રમાદ-દોષાત્ પુરુષૈર્ મદાન્ધૈઃ । સાધ્યો ઽપિ ભૂત્વા પ્રથમં તતો ઽસાવ્
અસાધ્યતાં વ્યાધિર્ ઇવ પ્રયાતિ

તથા ચ-
આત્મનઃ શક્તિમ્ ઉદ્વીક્ષ્ય મનોત્સાહં ચ યો વ્રજેત્ । બહૂન્ હન્તિ સ એકો ઽપિ ક્ષત્રિયાન્ ભાર્ગવો યથા

શશક આહ-અસ્ત્ય્ એતત્ । તથાપિ બલવાન્ સ મયા દૃષ્ટઃ । તન્ ન યુજ્યતે સ્વામિનસ્ તસ્ય તસ્ય સામર્થ્યમ્ અવિદિત્વા ગન્તુમ્ । ઉક્તં ચ-
અવિદિત્વાત્મનઃ શક્તિં પરસ્ય ચ સમુત્સુકઃ । ગચ્છન્ન્ અભિમુખો વહ્નૌ નાશં યાતિ પતઙ્ગવત્

યો બલાત્ પ્રોન્નતં યાતિ નિહન્તું સબલો ઽપ્ય્ અરિમ્ । વિમદઃ સ નિવર્તેત શીર્ણ-દન્તો ગજો યથા

ભાસુરક આહ-ભોઃ કિં તવાનેન વ્યાપારેણ । દર્શય મે તં દુર્ગસ્થમ્ અપિ ।
અથ શશક આહ-યદ્ય્ એવં તર્હ્ય્ આગચ્છતુ સ્વામી । એવમ્ ઉક્ત્વાગ્રે વ્યવસ્થિતઃ ।
તતશ્ ચ તેનાગચ્છતા યઃ કૂપો દૃષ્ટો ઽભૂત્ તમ્ એવ કૂપમ્ આસાદ્ય ભાસુરકમ્ આહ-સ્વામિન્ કસ્ તે પ્રતાપં સોઢું સમર્થઃ ? ત્વાં દૃષ્ટ્વા દૂરતો ઽપિ ચૌર-સિંહઃ પ્રવિષ્ટઃ સ્વં દુર્ગમ્ । તદ્ આગચ્છ યથા દર્શયામીતિ । ભાસુરક આહ-દર્શય મે દુર્ગમ્ । તદ્ અનુ દર્શિતસ્ તેન કૂપઃ । તતઃ સો ઽપિ મૂર્ખઃ સિંહઃ કૂપ-મધ્ય આત્મ-પ્રતિબિમ્બં જલ-મધ્ય-ગતં દૃષ્ટ્વા સિંહ-નાદં મુમોચ । તતઃ પ્રતિશબ્દેન કૂપ-મધ્યાદ્ દ્વિ-ગુણતરો નાદઃ સમુત્થિતઃ ।
અથ તેન તં શત્રું મત્વાત્માનં તસ્યોપરિ પ્રક્ષિપ્ય પ્રાણાઃ પરિત્યક્તાઃ । શશકો ઽપિ હૃષ્ટ-મનાઃ સર્વ-મૃગાન્ આનન્દ્ય તૈઃ સહ પ્રશસ્યમાનો યથા-સુખં તત્ર વને નિવસતિ સ્મ । અતો ઽહં બ્રવીમિ-યસ્ય બુદ્ધિર્ બલં તસ્ય ઇતિ ।
તદ્ યદિ ભવાન્ કથયતિ તત્ તત્રૈવ ગત્વા તયોઃ સ્વ-બુદ્ધિ-પ્રભાવેણ મૈત્રી-ભેદં કરોમિ ।
કરટક આહ-ભદ્ર ! યદ્ય્ એવં તર્હિ ગચ્છ । શિવાસ્ તે પન્થાનઃ સન્તુ । યથાભિપ્રેતમ્ અનુષ્ઠીયતામ્ ।
અથ દમનકઃ સઞ્જીવક-વિયુક્તં પિઙ્ગલકમ્ અવલોક્ય તત્રાન્તરે પ્રણમ્યાગ્રે સમુપવિષ્ટઃ । પિઙ્ગલકો ઽપિ તમ્ આહ-ભદ્ર, કિં ચિરાદ્ દૃષ્ટઃ ?
દમનક આહ-ન કઞ્ચિદ્ દેવ-પાદાનામ્ અસ્માભિઃ પ્રયોજનમ્ । તેનાહં નાગચ્છામિ । તથાપિ રાજ-પ્રયોજન-વિનાશમ્ અવલોક્ય સન્દહ્યમાન-હૃદયો વ્યાકુલતયા સ્વયમ્ એવાભ્યાગતો વક્તુમ્ । ઉક્તં ચ-
પ્રિયં વા યદિ વા દ્વેષ્યં શુભં વા યદિ વાશુભમ્ ।
અપૃષ્ટો ઽપિ હિતં વક્ષ્યેદ્ યસ્ય નેચ્છેત્ પરાભવમ્

અથ તસ્ય સાભિપ્રાયં વચનમ્ આકર્ણ્ય પિઙ્ગલક આહ-કિં વક્તુ-મના ભવાન્ ? તત્ કથ્યતાં યત્ કથનીયમ્ અસ્તિ ।
સ પ્રાહ-દેવ સઞ્જીવકો યુષ્મત્-પાદાનામ્ ઉપરિ દ્રોહ-બુદ્ધિર્ ઇતિ । વિશ્વાસ-ગતસ્ય મમ વિજને ઇદમ્ આહ-ભો દમનક ! દૃષ્ટા મયાસ્ય પિઙ્ગલકસ્ય સારાસારતા । તદ્ અહમ્ એનં હત્વા સકલ-મૃગાધિપત્યં ત્વત્-સાચિવ્ય-પદવી-સમન્વિતં કરિષ્યામિ । પિઙ્ગલકો ઽપિ તદ્-વજ્ર-સાર-પ્રહાર-સદૃશં દારુણં વચઃ સમાકર્ણ્ય મોહમ્ ઉપગતો ન કિઞ્ચિદ્ અપ્ય્ ઉક્તવાન્ । દમનકો ઽપિ તસ્ય તમ્ આકારમ્ આલોક્ય ચિન્તિતવાન્-અયં તાવત્ સઞ્જીવક-નિબદ્ધ-રાગઃ । તન્ નૂનમ્ અનેન મન્ત્રિણા રાજા વિનાશમ્ અવાપ્સ્યતિ ઇતિ । ઉક્તં ચ-
એકં ભૂમિ-પતિઃ કરોતિ સચિવં રાજ્યે પ્રમાણં યદા તં મોહાચ્ છ્રયતે મદઃ સ ચ મદાદ્ દાસ્યેન નિર્વિદ્યતે ।
નિર્વિણ્ણસ્ય પદં કરોતિ હૃદયે તસ્ય સ્વતન્ત્ર-સ્પૃહા- સ્વાતન્ત્ર્ય-સ્પૃહયા તતઃ સ નૃપતેઃ પ્રાણાન્ અભિદ્રુહ્યતિ

તત્ કિમ્ અત્ર યુક્તમ્ ઇતિ । પિઙ્ગલકો ઽપિ ચેતનાં સમાસાદ્ય કથમ્ અપિ તમ્ આહ-સઞ્જીવકસ્ તાવત્ પ્રાણ-સમો ભૃત્યઃ । સ કથં મમોપરિ દ્રોહ-બુદ્ધિં કરોતિ ।
દમનક આહ-દેવ, ભૃત્યો ઽભૃત્ય ઇત્ય્ અનેકાન્તિકમ્ એતત્ । ઉક્તં ચ-
ન સો ઽસ્તિ પુરુષો રાજ્ઞાં યો ન કામયતે શ્રિયમ્ ।
અશક્તા એવ સર્વત્ર નરેન્દ્રં પર્યુપાસતે

પિઙ્ગલક આહ-ભદ્ર, તથાપિ મમ તસ્યોપરિ ચિત્ત-વૃત્તિર્ ન વિકૃતિં યાતિ । અથવા સાધ્વ્ ઇદમ્ ઉચ્યતે-
અનેક-દોષ-દુષ્ટસ્ય કાયઃ કસ્ય ન વલ્લભઃ ।
કુર્વન્ન્ અપિ વ્યલીકાનિ યઃ પ્રિયઃ પ્રિય એવ સઃ

દમનક આહ-અત એવાયં દોષઃ । ઉક્તં ચ-
યસ્મિન્ન્ એવાધિકં ચક્ષુર્ આરોપયતિ પાર્થિવઃ ।
અકુલીનઃ કુલીનો વા સ શ્રિયા ભાજનં નરઃ

અપરં કેન ગણ-વિશેષેણ સ્વામી સઞ્જીવકં નિર્ગુણકમ્ અપિ નિકટે ધારયતિ । અથ દેવ, યદ્ય્ એવં ચિન્તયસિ મહા-કાયો ઽયમ્ । અનેન રિપૂન્ વ્યાપાદયિષ્યામિ । તદ્ અસ્માન્ ન સિધ્યતિ, યતો ઽયં શષ્પ-ભોજી । દેવ-પાદાનાં પુનઃ શત્રવો માંસાશિનઃ । તદ્-રિપુ-સાધનમ્ અસ્ય સાહાય્યેન ન ભવતિ । તસ્માદ્ એનં દૂષયિત્વા હન્યતામ્ ઇતિ ।
પિઙ્ગલક આહ-
ઉક્તો ભવતિ યઃ પૂર્વં ગુણવાન્ ઇતિ સંસદિ ।
તસ્ય દોષો ન વક્તવ્યઃ પ્રતિજ્ઞા-ભઙ્ગ-ભીરુણા

અન્યચ્ ચ । મયાસ્ય તવ વચનેનાભય-પ્રદાનં દત્તમ્ । તત્ કથં સ્વયમ્ એવ વ્યાપાદયામિ । સર્વથા સઞ્જીવકો ઽયં સુહૃદ્ અસ્માકમ્ । ન તં પ્રતિ કશ્ચિન્ મન્યુર્ ઇતિ । ઉક્તં ચ-
ઇતઃ સ દૈત્યઃ પ્રાપ્ત-શ્રીર્ નેત એવાર્હતિ ક્ષયમ્ ।
વિષ-વૃક્ષો ઽપિ સંવર્ધ્ય સ્વયં છેત્તુમ્ અસામ્પ્રતમ્

આદૌ ન વા પ્રણયિનાં પ્રણયો વિધેયો
દત્તો ઽથવા પ્રતિદિનં પરિપોષણીયઃ ।
ઉત્ક્ષિપ્ય યત્ ક્ષિપતિ તત્ પ્રકરોતિ લજ્જાં
ભૂમૌ સ્થિતસ્ય પતનાદ્ ભયમ્ એવ નાસ્તિ

ઉપકારિષુ યઃ સાધુઃ સાધુત્વે તસ્ય કો ગુણઃ ।
અપકારિષુ યઃ સાધુઃ સ સાધુઃ સદ્ભિર્ ઉચ્યતે

તદ્-દ્રોહ-બુદ્ધેર્ અપિ મયાસ્ય ન વિરુદ્ધમ્ આચરણીયમ્ ।
દમનક આહ-સ્વામિન્ ! નૈષ રાજ-ધર્મો યદ્ દ્રોહ-બુદ્ધિર્ અપિ ક્ષમ્યતે । ઉક્તં ચ-
તુલ્યાર્થં તુલ્ય-સામર્થ્યં મર્મજ્ઞં વ્યવસાયિનમ્ ।
અર્ધ-રાજ્ય-હરં ભૃત્યં યો ન હન્યાત્ સ હન્યતે

અપરં ત્વયાસ્ય સખિત્વાત્ સર્વો ઽપિ રાજ-ધર્મઃ પરિત્યક્તઃ રાજ-ધર્માભાવાત્ સર્વો ઽપિ પરિજનો વિરક્તિં ગતઃ । યઃ સઞ્જીવકઃ શષ્પ-ભોજી । ભવાન્ માંસાદઃ । તવ પ્રકૃતયશ્ ચ યત્ તવાવધ્યવ્યસાય-બાહ્યં કુતસ્ તાસાં માંસાશનમ્ । યદ્-રહિતાસ્ ત્વાં ત્યક્ત્વા યાસ્યન્તિ । તતો ઽપિ ત્વં વિનષ્ટ એવ । અસ્ય સઙ્ગત્યા પુનસ્ તે ન કદાચિદ્ આખેટકે મતિર્ ભવિષ્યતિ । ઉક્તં ચ-
યાદૃશૈઃ સેવ્યતે ભૃત્યૈર્ યાદૃશાંશ્ ચોપસેવતે ।
કદાચિન્ નાત્ર સન્દેહસ્ તાદૃગ્ ભવતિ પૂરુષઃ

તથા ચ-
સન્તપ્તાયસિ સંસ્થિતસ્ય પયસો નામાપિ ન જ્ઞાયતે
મુક્ત-કારતયા તદ્ એવ નલિની-પત્ર-સ્થિતં રાજતે ।
સ્વાતૌ સાગર-શુક્તિ-કુક્ષિ-પતિતં તજ્ જાયતે મૌક્તિકં
પ્રાયેણાધમ-મધ્યમોત્તમ-ગુણઃ સંવાસતો જાયતે

તથા ચ-
અસતાં સઙ્ગ-દોષેણ સતી યાતિ મતિર્ ભ્રમમ્ ।
એક-રાત્રિ-પ્રવાસેન કાષ્ઠં મુઞ્જે પ્રલમ્બિતમ્

અત એવ સન્તો નીચ-સઙ્ગં વર્જયન્તિ । ઉક્તં ચ-
ન હ્ય્ અવિજ્ઞાત-શીલસ્ય પ્રદાતવ્યઃ પ્રતિશ્રયઃ ।
મત્-કુણસ્ય ચ દોષેણ હતા મન્દ-વિસર્પિણી

પિઙ્ગલક આહ--કથમ્ એતત્ ?
સો ઽબ્રવીત્-
કથા 9
મન્દ-વિસર્પિણી-નામ-યૂકા-કથા
અસ્તિ કસ્યચિન્ મહીપતેર્ મનોરમં શયન-સ્થાનમ્ । તત્ર શ્વેતતર-પટ-યુગલ-મધ્ય-સંસ્થિતા મન્દ-વિસર્પિણી યૂકા પ્રતિવસતિ સ્મ । સા ચ તસ્ય મહીપતે રક્તમ્ આસ્વાદયન્તી સુખેન કાલં નયમાના તિષ્ઠતિ । અન્યે-દ્યુશ્ ચ તત્ર શયને ક્વચિદ્ ભ્રામ્યન્ન્ અગ્નિમુખો નામ મત્કુણઃ સમાયાતઃ । અથ તં દૃષ્ટ્વા સા વિષણ્ણ-વદના પ્રોવાચ । ભો ઽગ્નિમુખ કુતસ્ ત્વમ્ અત્રાનુચિત-સ્થાને સમાયાતઃ । તદ્ યાવન્ ન કશ્ચિદ્ વેત્તિ તાવચ્ છીઘ્રં ગમ્યતામ્ ઇતિ ।
સ આહ-ભગવતિ ગૃહાગતસ્યાસાધોર્ અપિ નૈતદ્ યુજ્યતે વક્તુમ્ । ઉક્તં ચ-
એહ્ય્ આગચ્છ સમાવિશાસનમ્ ઇદં કસ્માચ્ ચિરાદ્ દૃશ્યસે કા વાર્તેતિ સુદુર્બલો ઽસિ કુશલં પ્રીતો ઽસ્મિ તે દર્શનાત્ ।
એવં યે સમુપાગતાન્ પ્રણયિનઃ પ્રત્યાલપન્ત્ય્ આદરાત્ તેષાં યુક્તમ્ અશઙ્કિતેન મનસા હર્મ્યાણિ ગન્તું સદા

અપરં મયાનેક-માનુષાણામ્ અનેક-વિધાનિ રુધિરાણ્ય્ આસ્વાદિતાન્ય્ આહાર-દોષાત્ કટુ-તિક્ત-કષાયામ્લ-રસાસ્વાદાનિ ન ચ કદાચિન્ મધુર-રક્તં સમાસ્વાદિતમ્ । તદ્ યદિ ત્વં પ્રસાદં કરોષિ તદ્ અસ્ય નૃપતેર્ વિવિધ-વ્યઞ્જનાન્ન-પાન-ચોષ્ય-લેહ્ય-સ્વાદ્વ્-આહાર-વશાદ્ અસ્ય શરીરે યન્ મિષ્ટં રક્તં સંજાતં તદ્-આસ્વાદનેન સૌખ્યં સમ્પાદયામિ જિહ્વાયા ઇતિ । ઉક્તં ચ-
રઙ્કસ્ય નૃપતેર્ વાપિ જિહ્વા-સૌખ્યં સમં સ્મૃતમ્ । તન્-માત્રં ચ સ્મૃતં સારં તદ્-અર્થં યતતે જનઃ

યદ્ય્ એવ ન ભવેલ્ લોકે કર્મ જિહ્વા-પ્રતુષ્ટિદમ્ । તન્ ન ભૃત્યો ભવેત્ કશ્ચિત્ કસ્યચિદ્ વશગો ઽથ વા

યદ્ અસત્યં વદેન્ મર્ત્યો યદ્ વાસેવ્યં ચ સેવતે । યદ્ ગચ્છતિ વિદેશં ચ તત્ સર્વમ્ ઉદરાર્થતઃ

તન્ મયા ગૃહાગતેન બુભુક્ષયા પીડ્યમાનેનાપિ ત્વત્-સકાશાદ્ ભોજનમ્ અર્થનીયમ્ । તન્ ન ત્વયૈકાકિન્યાસ્ય ભૂપતે રક્ત-ભોજનં કર્તું યુજ્યતે ।
તચ્ છ્રુત્વા મન્દવિસર્પિણ્ય્ આહ-ભો મત્કુણ ! અસ્ય નૃપતેર્ નિદ્રા-વશં ગતસ્ય રક્તમ્ આસ્વાદયામિ ।
પુનસ્ ત્વમ્ અગ્નિમુખશ્ ચપલશ્ ચ-તદ્ યદિ મયા સહ રક્ત-પાનં કરોષિ તત્ તિષ્ઠ । અભીષ્ટતર-રક્તમ્ આસ્વાદય ।
સો ઽબ્રવીત્-ભગવત્ય્ એવં કરિષ્યામિ । યાવત્ ત્વં નાસ્વાદયસિ પ્રથમં નૃપ-રક્તં તાવન્ મમ દેવ-ગુરુ-કૃતઃ શપથઃ સ્યાદ્ યદિ તદ્ આસ્વાદયામિ ।
એવં તયોઃ પરસ્પરં વદતોઃ સ રાજા તચ્-છયનમ્ આસાદ્ય પ્રસુપ્તઃ । અથાસૌ મત્કુણો જિહ્વા-લૌલ્યોત્કૃષ્ટૌત્સુક્યાજ્ જાગ્રતમ્ અપિ તં મહી-પતિમ્ અદશત્ । અથ વા સાધ્વ્ ઇદમ્ ઉચ્યતે ।
સ્વભાવો નોપદેશેન શક્યતે કર્તુમ્ અન્યથા । સુતપ્તમ્ અપિ પાનીયં પુનર્ ગચ્છતિ શીતતામ્

યદિ સ્યાચ્ છીતલો વહ્નિઃ શીતાંશુર્ દહનાત્મકઃ । ન સ્વભાવો ઽત્ર મર્ત્યાનાં શક્યતે કર્તુમ્ અન્યથા

અથાસૌ મહીપતિઃ સૂચ્ય્-અગ્ર-વિદ્ધ ઇવ તચ્-છયનં ત્યક્ત્વા તત્-ક્ષણાદ્ એવોત્થિતઃ । અહો જ્ઞાયતામ્ અત્ર પ્રચ્છાદન-પટે મત્કુણો યૂકા વા નૂનં તિષ્ઠતિ યેનાહં દષ્ટ ઇતિ । અથ યે કઞ્ચુકિનસ્ તત્ર સ્થિતાસ્ તે સત્વરં પ્રચ્છાદન-પટં ગૃહીત્વા સૂક્ષ્મ-દૃષ્ટ્યા વીક્ષાં ચક્રુઃ । અત્રાન્તરે સ મત્કુણશ્ ચાપલ્યાત્ ખટ્વાન્તં પ્રવિષ્ટઃ સા મન્દવિસર્પિણ્ય્ અપિ વસ્ત્ર-સન્ધ્ય્-અન્તર્-ગતા તૈર્ દૃષ્ટા વ્યાપાદિતા ચ । અતો ઽહં બ્રવીમિ-ન હ્ય્ અવિજ્ઞાત-શીલસ્ય ઇતિ ।
એવં જ્ઞાત્વા ત્વયિષ વધ્યઃ । નો ચેત્ ત્વાં વ્યાપાદયિષ્યતીતિ । ઉક્તં ચ-
ત્યક્તાશ્ ચાભ્યન્તરા યેન બાહ્યાશ્ ચાભ્યન્તરીકૃતાઃ ।
સ એવ મૃત્યુમ્ આપ્નોતિ યથા રાજા કકુદ્-દ્રુમઃ

પિઙ્ગલક આહ--કથમ્ એતત્ ?
સો ઽબ્રવીત્-
કથા 10
ચણ્ડરવ-નામ-શૃગાલ-કથા
અસ્તિ કસ્મિંશ્ચિદ્ વનોદ્દેશે ચણ્ડરવો નામ શૃગાલઃ પ્રતિવસતિ સ્મ । સ કદાચિત્ ક્ષુધાવિષ્ટો જિહ્વા-લૌલ્યાન્ નગર-મધ્યે પ્રવિષ્ટઃ । અથ તં નગર-વાસિનઃ સારમેયા અવલોક્ય સર્વતઃ શબ્દાયમાનાઃ પરિધાવ્ય તીક્ષ્ણ-દંષ્ટૃઆગ્રૈર્ ભક્ષિતુમ્ આરબ્ધાઃ । સો ઽપિ તૈર્ ભક્ષ્યમાણઃ પ્રાણ-ભયાત્ પ્રત્યાસન્ન-રજક-ગૃહં પ્રવિષ્ટઃ । તત્ર નીલી-રસ-પરિપૂર્ણં મહા-ભાણ્ડમ્ સજ્જીકૃતમ્ આસીત્ । તત્ર સારમેયૈર્ આક્રાન્તો ભાણ્ડ-મધ્યે પતિતઃ । અથ યાવન્ નિષ્ક્રાન્તસ્ તાવન્ નીલી-વર્ણઃ સઞ્જાતઃ । તત્રાપરે સારમેયાસ્ તં શૃગાલમ્ અજાનન્તો યથાભીષ્ટ-દિશં જગ્મુઃ । ચણ્ડરવો ઽપિ દૂરતરં પ્રદેશમ્ આસાદ્ય કાનનાભિમુખં પ્રતસ્થે । ન ચ નીલ-વર્ણેન કદાચિન્ નિજ-રઙ્ગસ્ ત્યજ્યતે । ઉક્તં
ચ-
વજ્ર-લેપસ્ય મૂર્ખસ્ય નારીણાં કર્કટસ્ય ચ । એકો ગ્રહસ્ તુ મીનાનાં નીલીમદ્યપયોર્ યથા

અથ તં હર-ગલ-ગરલ-તમાલ-સમ-પ્રભમ્ અપૂર્વં સત્ત્વમ્ અવલોક્ય સર્વે સિંહ-વ્યાઘ્ર-દ્વીપિ-વૃક-પ્રભૃતયો ઽરણ્ય-નિવાસિનો ભય-વ્યાકુલિત-ચિત્તાઃ સમન્તાત્ પલાયન-ક્રિયાં કુર્વન્તિ । કથયન્તિ ચ-ન જ્ઞાયતેઽસ્ય કીદૃગ્ વિચેષ્ટિતં પૌરુષં ચ । તદ્ દૂરતરં ગચ્છામઃ । ઉક્તં ચ-
ન યસ્ય ચેષ્ટિતં વિદ્યાન્ ન કુલં ન પરાક્રમમ્ ।
ન તસ્ય વિશ્વસેત્ પ્રાજ્ઞો યદીચ્છેચ્ છ્રિયમ્ આત્મનઃ

ચણ્ડરવો ઽપિ ભય-વ્યાકુલિતાન્ વિજ્ઞાયેદમ્ આહ-ભો ભોઃ શ્વાપદાઃ ! કિં યૂયં માં દૃષ્ટ્વૈવ સંત્રસ્તા વ્રજથ । તન્ ન ભેતવ્યમ્ । અહં બ્રહ્મણાદ્ય સ્વયમ્ એવ સૃષ્ટ્વાભિહિતઃ-યચ્ છ્વાપદાનાં કશ્ચિદ્ રાજા નાસ્તિ, તત્ ત્વં મયાદ્ય સર્વ-શ્વાપદ-પ્રભુત્વેઽભિષિક્તઃ કકુદ્-દ્રુમાભિધઃ । તતો ગત્વા ક્ષિતિ-તલે તાન્ સર્વાન્ પરિપાલયેતિ । તતો ઽહમ્ અત્રાગતઃ । તન્ મમ ચ્છત્ર-ચ્છાયાયાં સર્વૈર્ અપિ શ્વાપદૈર્ વર્તિતવ્યમ્ । અહં કકુદ્દ્રુમો નામ રાજા ત્રૈલોક્યેઽપિ સઞ્જાતઃ ।
તચ્ છ્રુત્વા સિંહ-વ્યાઘ્ર-પુરઃ-સરાઃ શ્વાપદાઃ સ્વામિન્ પ્રભો સમાદિશેતિ વદન્તસ્ તં પરિવવ્રુઃ । અથ તેન સિંહસ્યામાત્ય-પદવી પ્રદત્તા । વ્યાઘ્રસ્ય શય્યા-પાલકત્વમ્ । દ્વીપિનસ્ તામ્બૂલાધિકારઃ । વૃકસ્ય દ્વાર-પાલકત્વમ્ । યે ચાત્મીયાઃ શૃગાલાસ્ તૈઃ સહાલાપ-માત્રમ્ અપિ ન કરોતિ । શૃગાલાઃ સર્વેઽપ્ય્ અધર્મ-ચન્દ્રં દત્ત્વા નિઃસારિતાઃ । એવં તસ્ય રાજ્ય-ક્રિયયાં વર્તમાનસ્ય તે સિંહાદયો મૃગાન્ વ્યાપાદ્ય તત્-પુરતઃ પ્રક્ષિપન્તિ । સો ઽપિ પ્રભુ-ધર્મેણ સર્વેષાં તાન્ પ્રવિભજ્ય પ્રયચ્છતિ ।
એવં ગચ્છતિ કાલે કદાચિત્ તેન સમાગતેન દૂર-દેશે શબ્દાયમાનસ્ય શૃગાલ-વૃન્દસ્ય કોલાહલો ઽશ્રાવિ । તં શબ્દં શ્રુત્વા પુલકિત-તનુર્ આનન્દાશ્રુ-પૂર્ણ-નયન ઉત્થાય તાર-સ્વરેણ વિરોતુમ્ આરબ્ધવાન્ । અથ તે સિંહાદયસ્ તં તાર-સ્વરમ્ આકર્ણ્ય શૃગાલો ઽયમ્ ઇતિ મત્વા લજ્જાયાધો-મુખાઃ ક્ષણં સ્થિત્વા પ્રોચુઃ-ભોઃ ! વાહિતા વયમ્ અનેન ક્ષુદ્ર-શૃગાલેન । તદ્ વધ્યતામ્ ઇતિ ।
સો ઽપિ તદ્ આકર્ણ્ય પલાયિતુમ્ ઇચ્છંસ્ તત્ર સ્થાન એવ સિંહાદિભિઃ ખણ્ડશઃ કૃતો મૃતશ્ ચ ।
અતો ઽહં બ્રવીમિ-ત્યક્તાશ્ ચાભ્યન્તરા યેન ઇતિ ।
તદ્ આકર્ણ્ય પિઙ્ગલક આહ-ભો દમનક ! કઃ પ્રત્યયો ઽત્ર વિષયે યત્ સ મમોપરિ દુષ્ટ-બુદ્ધિઃ ।
સ આહ-યદ્ અદ્ય મમાગ્રે તેન નિશ્ચયઃ કૃતો યત્ પ્રભાતે પિઙ્ગલકં વધિષ્યામિ । તદ્ અત્રૈવ પ્રત્યયઃ । પ્રભાતેઽવસર-વેલાયામ્ આરક્ત-મુખ-નયનઃ સ્ફુરિતાધરો દિશો ઽવલોકયન્ન્ અનુચિત-સ્થાનોપવિષ્ટસ્ ત્વાં ક્રૂર-દૃષ્ટ્યા વિલોકયિષ્યતિ । એવં જ્ઞાત્વા યદ્ ઉચિતં તત્ કર્તવ્યમ્ । ઇતિ કથયિત્વા સઞ્જીવક-સકાશં ગતસ્ તં પ્રણમ્યોપવિષ્ટઃ । સઞ્જીવકો ઽપિ સોદ્વેગાકારં મન્દ-ગત્યા સમાયાન્તં તમ્ ઉદ્વીક્ષ્ય સાદરતરમ્ ઉવાચ-ભો મિત્ર ! સ્વાગતમ્ । ચિરાદ્ દૃષ્ટો ઽસિ । અપિ શિવં ભવતઃ । તત્ કથય યેનાદેયમ્ અપિ તુભ્યં ગૃહાગતાય પ્રયચ્છામિ । ઉક્તં ચ-
તે ધન્યાસ્ તે વિવેક-જ્ઞાસ્ તે સભ્યા ઇહ ભૂતલે ।
આગચ્છન્તિ ગૃહે યેષાં કાર્યાર્થં સુહૃદો જનાઃ

દમનક આહ-ભોઃ ! કથં શિવં સેવક-જનસ્ય ।
સમ્પત્તયઃ પરાયત્તાઃ સદા ચિત્તમ્ અનિર્વૃતમ્ ।
સ્વ-જીવિતેઽપ્ય્ અવિશ્વાસસ્ તેષાં યે રાજ-સેવકાઃ

તથા ચ-
સેવયા ધનમ્ ઇચ્છદ્ભિઃ સેવકૈઃ પશ્ય યત્ કૃતમ્ ।
સ્વાતન્ત્ર્યં યચ્ છરીરસ્ય મૂઢૈસ્ તદ્ અપિ હારિતમ્

તાવજ્ જન્માતિ-દુઃખાય તતો દુર્ગતતા સદા ।
તત્રાપિ સેવયા વૃત્તિર્ અહો દુઃખ-પરમ્પરા

જીવન્તો ઽપિ મૃતાઃ પઞ્ચ શ્રૂયન્તે કિલ ભારતે ।
દરિદ્રો વ્યાધિતો મૂર્ખઃ પ્રવાસી નિત્ય-સેવકઃ

નાશ્નાતિ સ્વચ્છયોત્સુક્યાદ્ વિનિદ્રો ન પ્રબુધ્યતે ।
ન નિઃશઙ્કં વચો બ્રૂતે સેવકો ઽપ્ય્ અત્ર જીવતિ

સેવા શ્વ-વૃત્તિર્ આખ્યાતા યૈસ્ તૈર્ મિથ્યા પ્રજલ્પિતમ્ ।
સ્વચ્છન્દં ચરતિ સ્વાત્ર સેવકઃ પર-શાસનાત્

ભૂ-શય્યા બ્રહ્મચર્યં ચ કૃશત્વં લઘુ-ભોજનમ્ ।
સેવકસ્ય યતેર્ યદ્વદ્ વિશેષઃ પાપ-ધર્મજઃ

શીતાતપાદિ-કષ્ટાનિ સહતે યાનિ સેવકઃ ।
ધનાય તાનિ ચાલ્પાનિ યદિ ધર્માન્ ન મુચ્યતે

મૃદુનાપિ સુવૃત્તેન સુશ્લિષ્ટેનાપિ હારિણા ।
મોદકેનાપિ કિં તેન નિષ્પત્તિર્ યસ્ય સેવયા

સઞ્જીવક આહ-અથ ભવાન્ કિં વક્તુ-મનાઃ ?
સો ઽબ્રવીત્-મિત્ર, સચિવાનાં મન્ત્ર-ભેદં ન યુજ્યતે । ઉક્તં ચ-
યો મન્ત્રં સ્વામિનો ભિદ્યાત્ સાચિવ્યે સન્-નિયોજિતઃ ।
સ હત્વા નૃપ-કાર્યં તત્ સ્વયં ચ નરકં વ્રજેત્

યેન યસ્ય કૃતો ભેદઃ સચિવેન મહીપતેઃ ।
તેનાશસ્ત્ર-વધસ્ તસ્ય કૃત ઇત્ય્ આહ નારદઃ

તથાપિ મયા તવ સ્નેહ-પાશ-બદ્ધેન મન્ત્ર-ભેદઃ કૃતઃ । યતસ્ ત્વં મમ વચનેનાત્ર રાજ-કુલે વિશ્વસ્તઃ પ્રવિષ્ટશ્ ચ । ઉક્તં ચ-
વિશ્રમ્ભાદ્ યસ્ય યો મૃત્યુમ્ અવાપ્નોતિ કથઞ્ચન ।
તસ્ય હત્યા તદ્-ઉત્થા સા પ્રાહેદં વચનં મનુઃ

તત્ તવોપરિ પિઙ્ગલકો ઽયં દુષ્ટ-બુદ્ધિઃ કથિતં ચાદ્યાનેન મત્-પુરતશ્ ચતુષ્કર્ણતયા-યત્ પ્રભાતે સઞ્જીવકં હત્વા સમસ્ત-મૃગ-પરિવારં ચિરાત્ તૃપ્તિં નેષ્યામિ ।
તતઃ સ મયોક્તઃ-સ્વામિન્ ! ન યુક્તમ્ ઇદં યન્ મિત્ર-દ્રોહેણ જીવનં ક્રિયતે । ઉક્તં ચ-
અપિ બ્રહ્મ-વધં કૃત્વા પ્રાયશ્ચિત્તેન શુધ્યતિ ।
તદ્-અર્થેન વિચીર્ણેન ન કથઞ્ચિત્ સુહૃદ્-દ્રુહઃ

તતસ્ તેનાહં સમર્ષેણોક્તઃ-ભો દુષ્ટ-બુદ્ધે, સઞ્જીવકસ્ તાવચ્ છષ્પ-ભોજી, વયં માંસાશિનઃ । તદ્ અસ્માકં સ્વાભાવિકં વૈરમ્ ઇતિ કથં રિપુર્ ઉપેક્ષ્યતે ? તસ્માત્ સામાદિભિર્ ઉપાયૈર્ હન્યતે । ન ચ હતે તસ્મિન્ દોષઃ સ્યાત્ । ઉક્તં ચ-
દત્ત્વાપિ કન્યકાં વૈરી નિહન્તવ્યો વિપશ્ચિતા ।
અન્યોપાયૈર્ અશક્યો યો હતે દોષો ન વિદ્યતે

કૃત્યાકૃત્યં ન મન્યેત ક્ષત્રિયો યુધિ સઙ્ગતઃ ।
પ્રસુપ્તો દ્રોણ-પુત્રેણ ધૃષ્ટદ્યુમ્નઃ પુરા હતઃ

તદ્ અહં તસ્ય નિશ્ચયં જ્ઞાત્વા ત્વત્-સકાશમ્ ઇહાગતઃ । સામ્પ્રતં મે નાસ્તિ વિશ્વાસ-ઘાતક-દોષઃ । મયા સુગુપ્ત-મન્ત્રસ્ તવ નિવેદિતઃ । અથ યત્ તે પ્રતિભાતિ તત્ કુરુષ્વ ઇતિ । અથ સઞ્જીવકસ્ તસ્ય તદ્વજ્ર-પાત-દારુણં વચનં શ્રુત્વા મોહમ્ ઉપગતઃ । અથ ચેતનાં લબ્ધ્વા સ-વૈરાગ્યમ્ ઇદમ્ આહ-ભો સાધ્વ્ ઇદમ્ ઉચ્યતે-
દુર્જન-ગમ્યા નાર્યઃ પ્રાયેણાસ્નેહવાન્ ભવતિ રાજા ।
કૃપણાનુસારિ ચ ધનં મેઘો ગિરિ-દુર્ગ-વર્ષી ચ

અહં હિ સંમતો રાજ્ઞો ય એવં મન્યતે કુધીઃ ।
બલીવર્દઃ સ વિજ્ઞેયો વિષાણ-પરિવર્જિતઃ

વરં વનં વરં ભૈક્ષં વરં ભારોપજીવનમ્ ।
વરં વ્યાધિર્ મનુષ્યાણાં નાધિકારેણ સમ્પદઃ

તદ્ યુક્તં મયા કૃતં તદ્ અનેન સહ મૈત્રી વિહિતા । ઉક્તં ચ-
યયોર્ એવ સમં વિત્તં યયોર્ એવ સમં કુલમ્ ।
તયોર્ મૈત્રી વિવાહશ્ ચ ન તુ પુષ્ટ-વિપુષ્ટયોઃ

તથા ચ-
મૃગા મૃગૈઃ સઙ્ગમ્ અનુવ્રજન્તિ
ગાવશ્ ચ ગોભિસ્ તુરગાસ્ તુરગૈઃ ।
મૂર્ખાશ્ ચ મૂર્ખૈઃ સુધિયઃ
સુધીભિઃ સમાન-શીલ-વ્યસનેન સખ્યમ્

તદ્ યદિ ગત્વા તં પ્રસાદયામિ, તથાપિ ન પ્રસાદં યાસ્યતિ । ઉક્તં ચ-
નિમિત્તમ્ ઉદ્દિશ્ય હિ યઃ પ્રકુપ્યતિ
ધ્રુવં સ તસ્યાપગમે પ્રશામ્યતિ ।
અકારણ-દ્વેષ-પરો હિ યો ભવેત્
કથં નરસ્ તં પરિતોષયતિ

અહો સાધુ ચેદમ્ ઉચ્યતે-
ભક્તાનામ્ ઉપકારિણાં પર-હિત-વ્યાપાર-યુક્તાત્મનાં
સેવા-સંવ્યવહાર-તત્ત્વ-વિદુષાં દ્રોહ-ચ્યુતાનામ્ અપિ ।
વ્યાપત્તિઃ સ્ખલિતાન્તરેષુ નિયતા સિદ્ધિર્ ભવેદ્ વા ન વા
તસ્માદ્ અમ્બુપતેર્ ઇવાવનિ-પતેઃ સેવા સદા શઙ્કિની

તથા ચ-
ભાવ-સ્નિગ્ધૈર્ ઉપકૃતમ્ અપિ દ્વેષ્યતાં યાતિ લોકે
સાક્ષાદ્ અન્યૈર્ અપકૃતમ્ અપિ પ્રીતયે ચોપયાતિ ।
દુર્ગ્રાહ્યત્વાન્ નૃપતિ-મનસાં નૈક-ભાવાશ્રયાણાં
સેવા-ધર્મઃ પરમ-ગહનો યોગિનામ્ અપ્ય્ અગમ્યઃ

તત્ પરિજ્ઞાતં મયા મત્-પ્રસાદમ્ અસહમાનૈઃ સમીપવર્તિભિર્ એષ પિઙ્ગલકઃ પ્રકોપિતઃ । તેનાયં મમાદોષસ્યાપ્ય્ એવં વદતિ । ઉક્તં ચ-
પ્રભોઃ પ્રસાદમ્ અન્યસ્ય ન સહન્તીહ સેવકાઃ ।
સપત્ન્ય ઇવ સઙ્ક્રુદ્ધાઃ સપત્ન્યાઃ સુકૃતૈર્ અપિ

ભવતિ ચૈવં યદ્ ગુણવત્સુ સમીપ-વર્તિષુ ગુણ-હીનાનાં ન પ્રસાદો ભવતિ । ઉક્તં ચ-
ગુણવત્તર-પાત્રેણ છાદ્યન્તે ગુણિનાં ગુણાઃ ।
રાત્રૌ દીપ-શિખા-કાન્તિર્ ન ભાનાવ્ ઉદિતે સતિ

દમનક આહ-ભો મિત્ર ! યદ્ય્ એવં તન્ નાસ્તિ તે ભયમ્ । પ્રકોપિતો ઽપિ સ દુર્જનૈસ્ તવ વચન-રચનયા પ્રસાદં યાસ્યતિ ।
સ આહ-ભોઃ ! ન યુક્તમ્ ઉક્તં ભવતા । લઘૂનામ્ અપિ દુર્જનાનાં મધ્યે વસ્તું ન શક્યતે । ઉપાયાન્તરં વિધાય તે નૂનં ઘ્નન્તિ । ઉક્તં ચ-
બહવઃ પણ્ડિતાઃ ક્ષુદ્રાઃ સર્વે માયોપજીવિનઃ ।
કુર્યુઃ કૃત્યમ્ અકૃત્યં વા ઉષ્ટ્રે કાકાદયો યથા

દમક આહ--કથમ્ એતત્ ?
સો ઽબ્રવીત્-
કથા 11
મદોત્કટ-સિંહ-કથા
અસ્તિ કસ્મિંશ્ચિદ્ વનોદ્દેશે મદોત્કટો નામ સિંહઃ પ્રતિવસ તિ સ્મ । તસ્ય ચાનુચરા અન્યે દ્વીપિ-વાયસ-ગોમાયવઃ સન્તિ । અથ કદાચિત્ તૈર્ ઇતસ્ તતો ભ્રમદ્ભિઃ સાર્થાદ્ ભ્રષ્ટઃ ક્રથનકો નામોષ્ત્રો દૃષ્ટઃ । અથ સિંહ આહ-અહો અપૂર્વમ્ ઇદં સત્ત્વમ્ । તજ્ જ્ઞાયતાં કિમ્ એતદ્ આરણ્યકં ગ્રામ્યં વેતિ ।
તચ્ છ્રુત્વા વાયસ આહ-ભોઃ સ્વામિન્ ! ગ્રામ્યો ઽયમ્ ઉષ્ટ્ર-નામા જીવ-વિશેષસ્ તવ ભોજ્યઃ । તદ્ વ્યાપાદ્યતામ્ ।
સિંહ આહ-નાહં ગૃહમ્ આગતં હન્મિ । ઉક્તં ચ-
ગૃહં શત્રુમ્ અપિ પ્રાપ્તં વિશ્વસ્તમ્ અકુતોભયમ્ । યો હન્યાત્ તસ્ય પાપં સ્યાચ્ છતબ્રાહ્મણઘાતજમ્

તદ્ અભય-પ્રદાનં દત્ત્વા મત્-સકાશમ્ આનીયતાં યેનાસ્યાગમ-કારણં પૃચ્છામિ ।
અથાસૌ સર્વૈર્ અપિ વિશ્વાસ્યાભય-પ્રદાનં દત્ત્વા મદોત્કટ-સકાશમ્ આનીતઃ પ્રણમ્યોપવિષ્ટશ્ ચ । તતસ્ તસ્ય પૃચ્છતસ્ તેનાત્મ-વૃત્તાન્તઃ સાર્થ-ભ્રંશ-સમુદ્ભવો નિવેદિતઃ । તતઃ સિંહેનોક્તમ્-ભોઃ ક્રથનક ! મા ત્વં ગ્રામં ગત્વા ભૂયો ઽપિ ભારોદ્વહન-કષ્ટ-ભાગી ભૂયાઃ । તદ્ અત્રૈવારણ્યે નિર્વિશઙ્કો મરકત-સદૃશાનિ શષ્પાગ્રાણિ ભક્ષયન્ મયા સહ સદૈવ વસ । સો ઽપિ તથેત્ય્ ઉક્ત્વા તેષાં મધ્યે વિચરન્ ન કુતો ઽપિ ભયમ્ ઇતિ સુખેનાસ્તે ।
તથાન્યેદ્યુર્ મદોત્કટસ્ય મહા-ગજેનારણ્ય-ચારિણા સહ યુદ્ધમ્ અભવત્ । તતસ્ તસ્ય દન્ત-મુસલ-પ્રહારૈર્ વ્યથા સઞ્જાતા । વ્યથિતઃ કથમ્ અપિ પ્રાણૈર્ ન વિયુક્તઃ । અથ શરીરાસામર્થ્યાન્ ન કુત્રચિત્ પદમ્ અપિ ચલિતું શક્નોતિ । તે સર્વે કાકાદયો ઽપ્ય્ અપ્રભુત્વેન ક્ષુધાવિષ્ટાઃ પરં દુઃખં ભેજુઃ ।
અથ તાન્ સિંહઃ પ્રાહ-ભોઃ ! અન્વિષ્યતાં કુત્રચિત્ કિંચિત્ સત્ત્વં યેનાહમ્ એતામ્ અપિ દશાં પ્રાપ્તસ્ તદ્ ધત્વા યુષ્મદ્-ભોજનં સમ્પાદયામિ ।
અથ તે ચત્વારો ઽપિ ભ્રમિતુમ્ આરબ્ધા યાવન્ ન કિંચિત્ સત્ત્વં પશ્યન્તિ તાવદ્ વાયસ-શૃગાલૌ પરસ્પરં મન્ત્રયતઃ । શૃગાલ આહ-ભો વાયસ ! કિં પ્રભૂત-ભ્રાન્તેન । અયમ્ અસ્માકં પ્રભોઃ ક્રથનકો વિશ્વસ્તસ્ તિષ્ઠતિ । તદ્ એનં હત્વા પ્રાણ-યાત્રાં કુર્મઃ ।
વાયસ આહ-યુક્તમ્ ઉક્તં ભવતા । પરં સ્વામિના તસ્યાભય-પ્રદાનં દત્તમ્ આસ્તે ન વધ્યો ઽયમ્ ઇતિ ।
શૃગાલ આહ-ભો વાયસ ! અહં સ્વામિનં વિજ્ઞાપ્ય તથા કરિષ્યે યથા સ્વામી વધં કરિષ્યતિ । તત્ તિષ્ઠન્તુ ભવન્તો ઽત્રૈવ, યાવદ્ અહં ગૃહં ગત્વા પ્રભોર્ આજ્ઞાં ગૃહીત્વા ચાગચ્છામિ ।
એવમ્ અભિધાય સત્વરં સિંહમ્ ઉદ્દિશ્ય પ્રસ્થિતઃ । અથ સિંહમ્ આસાદ્યેદમ્ આહ-સ્વામિન્ ! સમસ્તં વનં ભ્રાન્ત્વા વયમ્ આગતાઃ । ન કિંચિત્ સત્ત્વમ્ આસાદિતમ્ । તત્ કિં કુર્મો વયમ્ । સમ્પ્રતિ વયં બુભુક્ષયા પદમ્ એકમ્ અપિ પ્રચલિતું ન શક્નુમઃ । દેવો ઽપિ પથ્યાશી વર્તતે । તદ્ યદિ દેવાદેશો ભવતિ તત્ ક્રથનક-પિશિતેનાદ્ય પથ્ય-ક્રિયા ક્રિયતે ।
અથ સિંહસ્ તસ્ય તદ્ દારુણં વચનમ્ આકર્ણ્ય સ-કોપમ્ ઇદમ્ આહ-ધિક્ પાપાધમ ! યદ્ય્ એવં ભૂયો ઽપિ વદસિ । તતસ્ ત્વાં તત્-ક્ષણમ્ એવ વધિષ્યામિ । તતો મયા તસ્યાભયં પ્રદત્તમ્ । તત્ કથં વ્યાપાદયામિ । ઉક્તં ચ-
ન ગો-પ્રદાનં ન મહી-પ્રદાનં
ન ચાન્ન-દાનં હિ તથા પ્રધાનમ્ । યથા વદન્તીહ બુધાઃ પ્રધાનં
સર્વ-પ્રદાનેષ્વ્ અભય-પ્રદાનમ્

તચ્ છ્રુત્વા શૃગાલ આહ-સ્વામિન્ યદ્ય્ અભયપ્રદાનં દત્ત્વા વધઃ ક્રિયતે તદ્ એષ દોષો ભવતિ । પુનર્ યદિ દેવપાદાનાં ભક્ત્યા સાત્મનો જીવિતવ્યં પ્રયચ્છતિ તન્ ન દોષઃ ।
તતો યદિ સ સ્વયમ્ એવાત્માનં વધાય નિયોજયતિ તદ્ વધ્યો ઽન્યથાસ્માકં મધ્યાદ્ એકતમો વધ્ય ઇતિ યતો દેવપાદાઃ પથ્યાશિનઃ ક્ષુન્નિરોધાદ્ અન્ત્યાં દશાં યાસ્યન્તિ ।
તત્ કિમ્ એતૈઃ પ્રાણૈર્ અસ્માકં યે સ્વામ્યર્થે ન યાસ્યન્તિ । અપરં પશ્ચાદ્ અપ્ય્ અસ્માભિર્ વહ્નિ-પ્રવેશઃ કાર્યો યદિ સ્વામિ-પાદાનાં કિંચિદ્ અનિષ્ટં ભવિષ્યતિ । ઉક્તં ચ-
યસ્મિન્ કુલે યઃ પુરુષઃ પ્રધાનઃ
સ સર્વ-યત્નૈઃ પરિરક્ષણીયઃ । તસ્મિન્ વિનષ્ટે સ્વ-કુલં વિનષ્ટં
ન નાભિ-ભઙ્ગે હ્ય્ અરકા વહન્તિ

તદ્ આકર્ણ્ય મદોત્કટ આહ-યદ્ય્ એવં તત્ કુરુષ્વ યદ્ રોચતે ।
તચ્ છ્રુત્વા સ સત્વરં ગત્વા તાન્ આહ-ભોઃ ! સ્વામિનો મહત્ય્ અવસ્થા વર્તતે । તત્ કિં પર્યટિતેન ? તેન વિના કો ઽત્રાસ્માન્ રક્ષયિષ્યતિ ? તદ્ ગત્વા તસ્ય ક્ષુદ્-રોગાત્ પર-લોકં પ્રસ્થિતસ્યાત્મ-શરીર-દાનં કુર્મો યેન સ્વામિ-પ્રસાદસ્ય અનૃણતાં ગચ્છામઃ । ઉક્તં ચ-
આપદં પ્રાપ્નુયાત્ સ્વામી યસ્ય ભૃત્યસ્ય પશ્યતઃ ।
પ્રાણેષુ વિદ્યમાનેષુ સ ભૃત્યો નરકં વ્રજેત્

તદ્-અનન્તરં તે સર્વે બાષ્પ-પૂરિત-દૃશો મદોત્કટં પ્રણમ્યોપવિષ્ટાઃ । તાન્ દૃષ્ટ્વા મદોત્કટ આહ-ભોઃ ! પ્રાપ્તં દૃષ્ટં વા કિંચિત્ સત્ત્વમ્ ।
અથ તેષાં મધ્યાત્ કાકઃ પ્રોવાચ-સ્વામિન્ ! વયં તાવત્ સર્વત્ર પર્યટિતાઃ પરં ન કિંચિત્ સત્ત્વમ્ આસાદિતં દૃષ્ટં વા । તદ્ અદ્ય માં ભક્ષયિત્વા પ્રાણાન્ ધારયતુ સ્વામી, યેન દેવસ્યાશ્વાસનં ભવતિ મમ પુનઃ સ્વર્ગ-પ્રાપ્તિર્ ઇતિ । ઉક્તં ચ-
સ્વામ્ય્-અર્થે યસ્ ત્યજેત્ પ્રાણાન્ ભૃત્યો ભક્તિ-સમન્વિતઃ । સ પરં પદમ્ આપ્નોતિ જરા-મરણ-વર્જિતમ્

તચ્ છ્રુત્વા શૃગાલ આહ-ભોઃ ! સ્વલ્પ-કાયો ભવાન્ । તવ ભક્ષણાત્ સ્વામિનસ્ તાવત્ પ્રાણ-યાત્રા ન ભવતિ । અપરો દોષશ્ ચ તાવત્ સમુત્પદ્યતે । ઉક્તં ચ-
કાક-માંસં તથોચ્છિષ્ટં સ્તોકં તદ્ અપિ દુર્બલમ્ ।
ભક્ષિતેનાપિ કિં તેન યેન તૃપ્તિર્ ન જાયતે

તદ્ દર્ષિતા સ્વામિ-ભક્તિર્ ભવતા ગતં ચ આનૃણ્યં ભર્તૃ-પિણ્ડસ્ય પ્રાપ્તશ્ ચોભય-લોકે સાધુ-વાદઃ । તદ્ અપસરાગ્રતઃ । અહં સ્વામિનં વિજ્ઞાપયામિ । તથાનુષ્ઠિતે શૃગાલઃ સાદરં પ્રણમ્યોપવિષ્ટઃ પ્રાહ-સ્વામિન્ ! માં ભક્ષયિત્વાદ્ય પ્રાણ-યાત્રાં વિધાય મમોભય-લોક-પ્રાપ્તિં કુરુ । ઉક્તં ચ-
સ્વામ્ય્-આયત્તાઃ સદા પ્રાણા ભૃત્યાનામ્ અર્જિતા ધનૈઃ । યતસ્ તતો ન દોષો ઽસ્તિ તેષાં ગ્રહણ-સમ્ભવઃ

અથ તચ્ છ્રુત્વા દ્વીપ્ય્ આહ-ભોઃ સાધૂક્તં ભવતા પુનર્ ભવાન્ અપિ સ્વલ્પ-કાયઃ સ્વ-જાતિશ્ ચ નખાયુધત્વાદ્ અભક્ષ્ય એવ । ઉક્તં ચ-
નાભક્ષ્યં ભક્ષયેત્ પ્રાજ્ઞઃ પ્રાણૈઃ કણ્ઠ-ગતૈર્ અપિ । વિશેષાત્ તદ્ અપિ સ્તોકં લોક-દ્વય-વિનાશકમ્

તદ્ દર્શિતં ત્વયાત્મનઃ કૌલીન્યમ્ । અથ વા સાધુ ચેદમ્ ઉચ્યતે-
એતદ્-અર્થં કુલીનાનાં નૃપાઃ કુર્વન્તિ સઙ્ગ્રહમ્ । આદિ-મધ્યાવસાનેષુ ન તે ગચ્છન્તિ વિક્રિયામ્

તદ્ અપસરાગ્રતઃ, યેનાહં સ્વામિનં વિજ્ઞાપયામિ । તથાનુષ્ઠિતે દ્વીપી પ્રણમ્ય મદોત્કટમ્ આહ-સ્વામિન્ ! ક્રિયતામ્ અદ્ય મમ પ્રાણૈઃ પ્રાણ-યાત્રા । દીયતામ્ અક્ષયો વાસઃ સ્વર્ગે । મમ વિસ્તાર્યતાં ક્ષિતિ-તલે પ્રભૂતં યશઃ । તન્ નાત્ર વિસ્મયઃ કાર્યઃ । ઉક્તં ચ-
મૃતાનાં સ્વામિનઃ કાર્યે ભૃત્યાનામ્ અનુવર્તિનામ્ । ભવેત્ સ્વર્ગે અક્ષયો વાસઃ કીર્તિશ્ ચ ધરણી-તલે

તચ્ છ્રુત્વા ક્રથનકશ્ ચિન્તયામાસ-એતૈસ્ તાવત્ સર્વૈર્ અપિ શોભા-વાક્યાન્ય્ ઉક્તાનિ ન ચૈકો ઽપિ સ્વામિના વિનાશિતઃ । તદ્ અહમ્ અપિ પ્રાપ્ત-કાલં વક્ષ્યામિ ચિત્રકં યેન મદ્-વચનમ્ એતે ત્રયો ઽપિ સમર્થયન્તિ । ઇતિ નિશ્ચિત્ય પ્રોવાચ-ભોઃ સત્યમ્ ઉક્તં ભવતા પરં ભવાન્ અપિ નખાયુધઃ । તત્ કથં ભવન્તં સ્વામી ભક્ષયતિ । ઉક્તં ચ-
મનસાપિ સ્વજાત્યાનાં યો ઽનિષ્ટાનિ પ્રચિન્તયેત્ । ભવન્તિ તસ્ય તાન્ય્ એવ ઇહ લોકે પરત્ર ચ

તદ્ અપસરાગ્રતઃ, યેનાહં સ્વામિનં વિજ્ઞાપયામિ । તથાનુષ્ઠિતે ક્રથનકો ઽગ્રે સ્થિત્વા પ્રણમ્યોવાચ-સ્વામિન્ ! એતેઽભક્ષ્યાસ્ તવ તન્ મમ પ્રાણૈઃ પ્રાણ-યાત્રા વિધીયતાં યેન મમોભય-લોક-પ્રાપ્તિર્ ભવતિ । ઉક્તં ચ-
ન યજ્વાનો ઽપિ ગચ્છન્તિ તાં ગતિં નૈવ યોગિનઃ । યાં યાન્તિ પ્રોજ્ઝિત-પ્રાણાઃ સ્વામ્ય્-અર્થે સેવકોત્તમાઃ

એવમ્ અભિહિતે તાભ્યાં શૃગાલ-ચિત્રકાભ્યાં વિદારિતોભય-કુક્ષિઃ ક્રથનકઃ પ્રાણાન્ અત્યાક્ષીત્ । તતશ્ ચ તૈઃ ક્ષુદ્ર-પણ્ડિતૈઃ સર્વૈર્ ભક્ષિતઃ ।
અતો ઽહં બ્રવીમિ-બહવઃ પણ્ડિતાઃ ક્ષુદ્રાઃ ઇતિ ।
તદ્ ભદ્ર, ક્ષુદ્ર-પરિવારો ઽયં તે રાજા મયા સમ્યગ્ જાતઃ । સતામ્ અસેવ્યં ચ । ઉક્તં ચ-
અશુદ્ધ-પ્રકૃતૌ રાજ્ઞિ જનતા નાનુરજ્યતે ।
યથા ગૃધ્ર-સમાસન્નઃ કલહંસઃ સમાચરેત્

તથા ચ-
ગૃધ્રાકારો ઽપિ સેવ્યઃ સ્યાદ્ ધંસાકારૈઃ સભાસદૈઃ ।
હંસાકારો ઽપિ સન્ત્યાજ્યો ગૃધ્રાકારૈઃ સ તૈર્ નૃપઃ

તન્ નૂનં મમોપરિ કેનચિદ્ દુર્જનેનાયં પ્રકોપિતઃ, તેનૈવં વદતિ । અથવા ભવત્ય્ એતત્ । ઉક્તં ચ-
મૃદુના સલિલેન ખન્યમા
નાન્યવદ્ ધૃષ્યન્તિ ગિરેર્ અપિ સ્થલાનિ ।
ઉપજાપવિદાં ચ કર્ણ-જાપૈઃ
કિમ્ ઉ ચેતાંસિ મૃદૂનિ માનવાનામ્

કર્ણ-વિષેણ ચ ભગ્નઃ કિં કિં ન કરોતિ બાલિશો લોકઃ ।
ક્ષપણકતામ્ અપિ ધત્તે પિબતિ સુરાં નરક-પાલેન

અથવા સાધ્વ્ ઇદમ્ ઉચ્યતે-
પાદાહતો ઽપિ દૃઢ-દણ્ડ-સમાહતો ઽપિ
યં દંષ્ટ્રયા સ્પૃશતિ તં કિલ હન્તિ સર્પઃ ।
કો ઽપ્ય્ એષ એવ પિશુનોગ્ર-મનુષ્ય-ધર્મઃ
કર્ણે પરં સ્પૃશતિ હન્તિ પરં સમૂલમ્

તથા ચ-
અહો ખલ-ભુજઙ્ગસ્ય વિપરીતો વધ-ક્રમઃ ।
કર્ણે લગતિ ચાન્યસ્ય પ્રાણૈર્ અન્યો વિયુજ્યતે

તદ્ એવં ગતેઽપિ કિં કર્તવ્યમ્ ઇત્ય્ અહં ત્વાં સુહૃદ્-ભાવાત્ પૃચ્છામિ ।
દમનક આહ-તદ્-દેશાન્તર-ગમનં યુજ્યતે । નૈવં-વિધસ્ય કુસ્વામિનઃ સેવાં વિધાતુમ્ । ઉક્તં ચ-
ગુરોર્ અપ્ય્ અવલિપ્તસ્ય કાર્યાકાર્યમ્ અજાનતઃ ।
ઉત્પથ-પ્રતિપન્નસ્ય પરિત્યાગો વિધીયતે

સઞ્જીવક આહ-અસ્માકમ્ ઉપરિ સ્વામિનિ કુપિતે ગન્તું ન શક્યતે, ન ચાન્યત્ર ગતાનામ્ અપિ નિર્વૃતિર્ ભવતિ । ઉક્તં ચ-
મહતાં યો ઽપરાધ્યેન દૂરસ્થો ઽસ્મીતિ નાશ્વસેત્ ।
દીર્ઘૌ બુદ્ધિમતો બાહૂ તાભ્યાં હિંસતિ હિંસકમ્

તદ્ યુદ્ધં મુક્ત્વા મે નાન્યદ્ અસિત્ શ્રેયસ્કરમ્ । ઉક્તં ચ-
ન તાન્ હિ તીર્થૈસ્ તપસા ચ લોકાન્
સ્વર્ગૈષિણો દાન-શતૈઃ સુવૃત્તૈઃ ।
ક્ષણેન યાન્ યાન્તિ રણેષુ ધીરાઃ
પ્રાણાન્ સમુજ્ઝન્તિ હિ યે સુશીલાઃ

મૃતૈઃ સમ્પ્રાપ્યતે સ્વર્ગો જીવદ્ભિઃ કીર્તિર્ ઉત્તમા ।
તદ્ ઉભાવ્ અપિ શૂરાણાં ગુણાવ્ એતૌ સુદુર્લભૌ

લલાટ-દેશે રુધિરં સ્રવત્ તુ
શૂરસ્ય યસ્ય પ્રવિશેચ્ ચ વક્ત્રે ।
તત્ સોમપાનેન સમં ભવેચ્ ચ
સઙ્ગ્રામ-યજ્ઞે વિધિવત્ પ્રદિષ્ટમ્

તથા ચ-
હોમાર્થૈર્ વિધિવત્ પ્રદાન-વિધિના સદ્-વિપ્ર-વૃન્દાર્ચનૈર્
યજ્ઞૈર્ ભૂરિ-સુદક્ષિણૈઃ સુવિહિતૈઃ સમ્પ્રાપ્યતે યત્ ફલમ્ ।
સત્-તીર્થાશ્રમ-વાસ-હોમ-નિયમૈશ્ ચાન્દ્રાયણાદ્યૈઃ કૃતૈઃ
પુમ્ભિસ્ તત્-ફલમ્ આહવે વિનિહિતૈઃ સમ્પ્રાપ્યતે તત્-ક્ષણાત્

તદ્ આકર્ણ્ય દમનકશ્ ચિન્તયામાસ-યુદ્ધાય કૃત-નિશ્ચયો ઽયં દૃશ્યતે દુરાત્મા । તદ્ યદિ કદાચિત્ તીક્ષ્ણ-શૃગાલાભ્યાં સ્વામિનં પ્રહરિષ્યતિ તન્ મહાન્ અનર્થઃ સમ્પત્સ્યતે । તદ્ એનં ભૂયો ઽપિ સ્વ-બુદ્ધ્યા પ્રબોધ્ય તથા કરોમિ, યથા દેશાન્તર-ગમનં કરોતિ । આહ ચ-ભો મિત્ર ! સમ્યગ્ અભિહિતં ભવતા । પરં કઃ સ્વામિ-ભૃત્યયોઃ સઙ્ગ્રામઃ । ઉક્તં ચ-
બલવન્તં રિપું દૃષ્ટ્વા કિલાત્માનં પ્રગોપયેત્ ।
બલવદ્ભિશ્ ચ કર્તવ્યા શરચ્-ચન્દ્ર-પ્રકાશતા

અન્યચ્ ચ-
શત્રોર્ વિક્રમમ્ અજ્ઞાત્વા વૈરમ્ આરભતે હિ યઃ ।
સ પરાભવમ્ આપ્નોતિ સમુદ્રષ્ ટિટ્ટિભાદ્ યથા

સઞ્જીવક આહ--કથમ્ એતત્ ?
સો ઽબ્રવીત્-
કથા 12
ટિટ્ટિભ-દમ્પતી-કથા
કસ્મિંશ્ચિત્ સમુદ્રૈક-દેશે ટિટ્ટિભ-દમ્પતી વસતઃ । તતો ગચ્છતિ કાલ ઋતુ-સમયમ્ આસાદ્ય ટિટ્ટિભી ગર્ભમ્ આધત્ત । આસન્ન-પ્રસવા સતી સા ટિટ્ટિભમ્ ઊચે-ભોઃ કાન્ત ! મમ પ્રસવ-સમયો વર્તતે । તદ્ વિચિન્ત્યતાં કિમ્ અપિ નિરુપદ્રવં સ્થાનં યેન તત્રાહમ્ અણ્ડક-મોક્ષણં કરોમિ ।
ટિટ્ટિભઃ પ્રાહ-ભદ્રે રમ્યો ઽયં સમુદ્ર-પ્રદેશઃ । તદ્ અત્રૈવ પ્રસવઃ કાર્યઃ ।
સા પ્રાહ-અત્ર પૂર્ણિમા-દિને સમુદ્ર-વેલા ચરતિ । સા મત્ત-ગજેન્દ્રાન્ અપિ સમાકર્ષતિ । તદ્ દૂરમ્ અન્યત્ર કિંચિત્ સ્થાનમ્ અન્વિષ્યતામ્ ।
તચ્ છ્રુત્વા વિહસ્ય ટિટ્ટિભ આહ-ભદ્રે ન યુક્તમ્ ઉક્તં ભવત્યા । કા માત્રા સમુદ્રસ્ય યા મમ દૂષયિષ્યતિ પ્રસૂતિમ્ । કિં ન શ્રુતં ભવત્યા-
બદ્ધ્વામ્બર-ચર-માર્ગં વ્યપગત-ધૂમં સદા મહદ્ ભયદમ્ ।
મન્દ-મતિઃ કઃ પ્રવિશતિ હુતાશનં સ્વેચ્છયા મનુજઃ

મત્તેભ-કુમ્ભ-વિદલન-કૃત-શ્રમં સુપ્તમ્ અન્તક-પ્રતિમમ્ ।
યમ-લોક-દર્શનેચ્છુઃ સિંહઃ બોધયતિ કો નામ

કો ગત્વા યમ-સદનં સ્વયમ્ અન્તકમ્ આદિશત્ય્ અજાત-ભયઃ ।
પ્રાણાન્ અપહર મત્તો યદિ શક્તિઃ કાચિદ્ અસ્તિ તવ

પ્રાલેય-લેશ-મિશ્રે મરુતિ પ્રાભાતિકે ચ વાતિ જડે ।
ગુણ-દોષ-જ્ઞઃ પુરુષો જલેન કઃ શીતમ્ અપનયતિ

તસ્માદ્ વિશ્રબ્ધાત્રૈવ ગર્ભં મુઞ્ચ । ઉક્તં ચ-
યઃ પરાભવ-સન્ત્રસ્તઃ સ્વ-સ્થાનં સન્ત્યજેન્ નરઃ ।
તેન ચેત્ પુત્રિણી માતા તદ્ વન્ધ્યા કેન કથ્યતે

તચ્ છ્રુત્વા સમુદ્રશ્ ચિન્તયામ્ આસ-અહો ગર્વઃ પક્ષિ-કીટસ્યાસ્ય । અથ વા સાધ્વ્ ઇદમ્ ઉચ્યતે-
ઉત્ક્ષિપ્ય ટિટ્ટિભઃ પાદાવ્ આસ્તે ભ ગભયાદ્ દિવઃ ।
સ્વ-ચિત્ત-કલ્પિતો ગર્વઃ કસ્ય નાત્રાપિ વિદ્યતે

તન્ મયાસ્ય પ્રમાણં કુતૂહલાદ્ અપિ દ્રષ્ટવ્યમ્ । કિં મમૈષો ઽણ્ડાપહારે કૃતે કરિષ્યતિ । ઇતિ ચિન્તયિત્વા સ્થિતઃ । અથ પ્રસવાનન્તરં પ્રાણયાત્રાર્થં ગતાયાષ્ ટિટ્ટિભ્યાઃ સમુદ્રો વેલાવ્યાજેનાણ્ડાન્ય્ અપજહાર । અથાયાતા સા ટિટ્ટિભી પ્રસવસ્થાનં શૂન્યમ્ અવલોક્ય પ્રલપન્તી ટિટ્ટિભમ્ ઊચે-ભો મૂર્ખ ! કથિતમ્ આસીન્ મયા તે યત્ સમુદ્રવેલયા અણ્ડાનાં વિનાશો ભવિષ્યતિ તદ્ દૂરતરં વ્રજાવઃ પરં મૂઢતયાહંકારમ્ આશ્રિત્ય મમ વચનં ન કરોષિ । અથવા સાધ્વ્ ઇદમ્ ઉચ્યતે ।
સુહૃદાં હિતકામાનાં ન કરોતીહ યો વચઃ । સ કૂર્મ ઇવ દુર્બુદ્ધિઃ કાષ્ઠાદ્ ભ્રષ્ટો વિનશ્યતિ

ટિટ્ટિભ આહ-કથમ્ એતત્ ?
સાબ્રવીત્-
કથા 13
કમ્બુગ્રીવાખ્ય-કૂર્મ-કથા
અસ્તિ કસ્મિંશ્ચિજ્ જલાશયે કમ્બુ-ગ્રીવો નામ કચ્છપઃ । તસ્ય ચ સઙ્કટ-વિકટ-નામ્ની મિત્રે હંસ-જાતીયે પરમ-સ્નેહ-કોટિમ્ આશ્રિતે નિત્યમ્ એવ સરસ્-તીરમ્ આસાદ્ય તેન સહાનેક-દેવર્ષિ-મહર્ષીણાં કથાઃ કૃત્વાસ્ત-મય-વેલાયાં સ્વ-નીડા-સંશ્રયં કુરુતઃ । અથ ગચ્છતા કાલેનાવૃષ્ટિ-વશાત્ સરઃ શનૈઃ શનૈઃ શોષમ્ અગમત્ । તતસ્ તદ્-દુઃખ-દુઃખિતૌ તાવ્ ઊચતુઃ-ભો મિત્ર ! જમ્બાલ-શેષમ્ એતત્-સરઃ સઞ્જાતમ્ । તત્ કથં ભવાન્ ભવિષ્યતીતિ વ્યાકુલત્વં નો હૃદિ વર્તતે ।
તચ્ છ્રુત્વા કમ્બુગ્રીવ આહ-ભોઃ, સામ્પ્રતં નાસ્ત્ય્ અસ્માકં જીવિતવ્યં જલાભાવાત્ । તથાપ્ય્ ઉપાયશ્ ચિન્ત્યતામ્ ઇતિ । ઉક્તં ચ-
ત્યાજ્યં ન ધૈર્યં વિધુરેઽપિ કાલે
ધૈર્યાત્ કદાચિદ્ ગતિમ્ આપ્નુયાત્ સઃ ।
યથા સમુદ્રેઽપિ ચ પોત-ભઙ્ગે
સાંયાત્રિકો વાઞ્છતિ તર્તુમ્ એવ

અપરં ચ-
મિત્રાર્થે બાન્ધવાર્થે ચ બુદ્ધિમાન્ યતતે સદા ।
જાતાસ્વ્ આપત્સુ યત્નેન જગાદેદં વચો મનુઃ

તદ્ આનીયતાં કાચિદ્ દૃઢ-રજ્જુર્ લઘુ-કાષ્ઠં વા । અન્વિષ્યતાં ચ પ્રભૂત-જલ-સનાથં સરઃ, યેન મયા મધ્ય-પ્રદેશે દન્તૈર્ ગૃહીતે સતિ યુવાં કોટિ-ભાગયોસ્ તત્-કાષ્ઠં મયા સહિતં સઙ્ગૃહ્ય તત્-સરો નયથઃ ।
તાવ્ ઊચતુઃ-ભો મિત્ર ! એવં કરિષ્યાવઃ । પરં ભવતા મૌન-વ્રતેન સ્થાતવ્યમ્ । નો ચેત્ તવ કાષ્ઠાત્ પાતો ભવિષ્યતિ ।
તથાનુષ્ઠિતે ગચ્છતા કમ્બુગ્રીવેણાધોભાગ-વ્યવસ્થિતં કિંચિત્ પુરમ્ આલોકિતમ્ । તત્ર યે પૌરાસ્ તે તથા નીયમાનં વિલોક્ય સવિસ્મયમ્ ઇદમ્ ઊચુઃ-અહો ચક્રાકારં કિમ્ અપિ પક્ષિભ્યાં નીયતે । પશ્યત પશ્યત ।
અથ તેષાં કોલાહલમ્ આકર્ણ્ય કમ્બુગ્રીવ આહ-ભોઃ ! કિમ્ એષ કોલાહલઃ ? ઇતિ વક્તુ-મના અર્ધોક્તે પતિતઃ પૌરૈઃ ખણ્ડશઃ કૃતશ્ ચ । અતો ઽહં બ્રવીમિ-સુહૃદાં હિત-કામાનામ્ ઇતિ । તથા ચ-
અનાગત-વિધાતા ચ પ્રત્યુત્પન્ન-મતિસ્ તથા ।
દ્વાવ્ એતૌ સુખમ્ એધેતે યદ્-ભવિષ્યો વિનશ્યતિ

ટિટ્ટિભ આહ-કથમ્ એતત્ ?
સાબ્રવીત્-
કથા 14
અનાગત-વિધાતાદિ-મત્સ્ય-ત્રય-કથા
કસ્મિંશ્ચિજ્ જલાશયેઽનાગત-વિધાતા પ્રત્યુત્પન્ન-મતિર્ યદ્-ભવિષ્યશ્ ચેતિ ત્રયો મત્સ્યાઃ સન્તિ । અથ કદાચિત્ તં જલાશયં દૃષ્ટ્વા ગચ્છદ્ભિર્ મત્સ્ય-જીવિભિર્ ઉક્તમ્-યદ્ અહો બહુ-મત્સ્યો ઽયં હ્રદઃ । કદાચિદ્ અપિ નાસ્માભિર્ અન્વેષિતઃ । તદ્ અદ્ય તાવદ્ આહાર-વૃત્તિઃ સઞ્જાતા । સન્ધ્યા-સમયશ્ ચ સંવૃત્તઃ । તતઃ પ્રભાતેઽત્રાગન્તવ્યમ્ ઇતિ નિશ્ચયઃ ।
અતસ્ તેષાં તત્-કુલિશ-પાતોપમં વચઃ સમાકર્ણ્યાનાગત-વિધાતા સર્વાન્ મત્સ્યાન્ આહૂયેદમ્ ઊચે-અહો, શ્રુતં ભવદ્ભિર્ યન્ મત્સ્ય-જીવિભિર્ અભિહિતમ્ । તદ્ રાત્રાવ્ અપિ ગમ્યતાં કિઞ્ચિન્ નિકટં સરઃ । ઉક્તં ચ-
અશક્તૈર્ બલિનઃ શત્રોઃ કર્તવ્યં પ્રપલાયનમ્ ।
સંશ્રિતવ્યો ઽથવા દુર્ગો નાન્યા તેષાં ગતિર્ ભવેત્

તન્ નૂનં પ્રભાત-સમયે મત્સ્ય-જીવિનો ઽત્ર સમાગમ્ય મત્સ્ય-સઙ્ક્ષયં કરિષ્યન્તિ । એતન્ મમ મનસિ વર્તતે । તન્ ન યુક્તં સામ્પ્રતં ક્ષણમ્ અપ્ય્ અત્રાવસ્થાતુમ્ । ઉક્તં ચ-
વિદ્યમાના ગતિર્ યેષામ્ અન્યત્રાપિ સુખાવહા ।
તે ન પશ્યન્તિ વિદ્વાંસો દેહ-ભઙ્ગં કુલ-ક્ષયમ્

તદ્ આકર્ણ્ય પ્રત્યુત્પન્ન-મતિઃ પ્રાહ-અહો સત્યમ્ અભિહિતં ભવતા । મમાપ્ય્ અભીષ્ટમ્ એતત્ । તદ્ અન્યત્ર ગમ્યતામ્ ઇતિ । ઉક્તં ચ-
પર-દેશ-ભયાત્ ભીતા બહુ-માયા નપુંસકાઃ ।
સ્વ-દેશે નિધનં યાન્તિ કાકાઃ કાપુરુષા મૃગાઃ

યસ્યાસ્તિ સર્વત્ર ગતિઃ સ કસ્માત્
સ્વ-દેશ-રાગેણ હિ યાતિ નાશમ્ ।
તાતસ્ય કૂપો ઽયમ્ ઇતિ બ્રુવાણાઃ
ક્ષાર-જલં કાપુરુષાઃ પિબન્તિ

અથ તત્ સમાકર્ણ્ય પ્રોચ્ચૈર્ વિહસ્ય યદ્-ભવિષ્યઃ પ્રોવાચ-અહો, ન ભવદ્ભ્યાં મન્ત્રિતં સમ્યગ્ એતદ્ ઇતિ, યતઃ કિં વાઙ્-માત્રેણાપિ તેષાં પિતૃ-પૈતામહિકમ્ એતત્ સરસ્ ત્યક્તું યુજ્યતે । યદ્ય્ આયુઃ-ક્ષયો ઽસ્તિ તદ્ અન્યત્ર ગતાનામ્ અપિ મૃત્યુર્ ભવિષ્યત્ય્ એવ । ઉક્તં ચ-
અરક્ષિતં તિષ્ઠતિ દૈવ-રક્ષિતં
સુરક્ષિતં દૈવ-હતં વિનશ્યતિ ।
જીવત્ય્ અનાથો ઽપિ વને વિસર્જિતઃ
કૃત-પ્રયત્નો ઽપિ ગૃહે ન જીવતિ

તદ્ અહં ન યાસ્યામિ ભવદ્ભ્યાં ચ યત્ પ્રતિભાતિ તત્ કર્તવ્યમ્ ।
અથ તસ્ય તં નિશ્ચયં જ્ઞાત્વાનાગત-વિધાતા પ્રત્યુત્પન્ન-મતિશ્ ચ નિષ્ક્રાનૌ સહ પરિજનેન । અથ પ્રભાતે તૈર્ મત્સ્ય-જીવિભિર્ જાલૈસ્ તજ્ જલાશયમ્ આલોડ્ય યદ્-ભવિષ્યેણ સહ તત્-સરો નિર્મત્સ્યતાં નીતમ્ । અતો ઽહં બ્રવીમિ-અનાગત-વિધાતા ચેતિ ।
તચ્ છ્રુત્વા ટિટ્ટિભ આહ-ભદ્રે, કિં માં યદ્ભવિષ્ય-સદૃશં સમ્ભાવયસિ । તત્ પશ્ય મે બુદ્ધિ-પ્રભાવં યાવદ્ એનં દુષ્ટ-સમુદ્રં સ્વ-ચઞ્ચ્વા શોષયામિ ।
ટિટ્ટિભ્ય્ આહ-અહો કસ્ તે સમુદ્રેણ સહ વિગ્રહઃ । તન્ ન યુક્તમ્ અસ્યોપરિ કોપં કર્તુમ્ । ઉક્તં ચ-
પુંસામ્ અસમર્થાનામ્ ઉપદ્રવાયાત્મનો ભવેત્ કોપઃ ।
પિઠરં જ્વલદ્-અતિમાત્રં નિજ-પાર્શ્વાન્ એવ દહતિતરામ્

તથા ચ-
અવિદિત્વાત્મનઃ શક્તિં પરસ્ય ન સમુત્સુકઃ ।
ગચ્છન્ન્ અભિમુખો વહ્નૌ નાશં યાતિ પતઙ્ગવત્

ટિટ્ટિભ આહ-પ્રિયે, મા મૈવં વદ । યેષામ્ ઉત્સાહ-શક્તિર્ ભવતિ તે સ્વલ્પા અપિ ગુરૂન્ વિક્રમન્તે । ઉક્તં ચ-
વિશેષાત્ પરિપૂર્ણસ્ય યાતિ શત્રોર્ અમર્ષણઃ ।
આભિમુખ્યં શશાઙ્કસ્ય યથાદ્યાપિ વિધુન્તુદઃ

તથા ચ-
પ્રમાણાદ્ અધિકસ્યાપિ ગણ્ડ-શ્યામ-મદ-ચ્યુતેઃ । પદં મૂર્ધ્નિ સમાધત્તે કેસરી મત્ત-દન્તિનઃ

તથા ચ-
બાલસ્યાપિ રવેઃ પાદાઃ પતન્ત્ય્ ઉપરિ ભૂભૃતામ્ ।
તેજસા સહ જાતાનાં વયઃ કુત્રોપયુજ્યતે

હસ્તૌ સ્થૂલતરઃ સ ચાઙ્કુશ-વશઃ કિં હસ્તિ-માત્રો ઽઙ્કુશો
દીપે પ્રજ્વલિતે પ્રણશ્યતિ તમઃ કિં દીપ-માત્રં તમઃ ।
વજ્રેણાપિ હતાઃ પતન્તિ ગિરયઃ કિં વજ્ર-માત્રો ગિરિસ્
તેજો યસ્ય વિરાજતે સ બલવાન્ સ્થૂલેષુ કઃ પ્રત્યયઃ

તદ્ અનયા ચઞ્ચ્વાસ્ય સકલં તોયં શુષ્ક-સ્થલતાં નયામિ ।
ટિટ્ટિભ્ય્ આહ-ભોઃ કાન્ત ! યત્ર જાહ્નવી નવ-નદી-શતાનિ ગૃહીત્વા નિત્યમ્ એવ પ્રવિશતિ, તથા સિન્ધુશ્ ચ । તત્ કથં ત્વમ્ અષ્ટાદશ-નદી-શતૈઃ પૂર્યમાણં તં વિપ્રુષ-વાહિન્યા ચઞ્ચ્વા શોષયિષ્યસિ ? તત્ કિમ્ અશ્રદ્ધો યેનોક્તેન ।
ટિટ્ટિભ આહ-પ્રિયે !
અનિર્વેદઃ શ્રિયો મૂલં ચઞ્ચુર્ મે લોહ-સન્નિભા ।
અહો-રાત્રાણિ દીર્ઘાણિ સમુદ્રઃ કિં ન શુષ્યતિ

દુરધિગમઃ પર-ભાગો યાવત્ પુરુષેણ પૌરુષં ન કૃતમ્ ।
જયતિ તુલામ્ અધિરૂઢો ભાસ્વાન્ અપિ જલદ-પટલાનિ

ટિટ્ટિભ્ય્ આહ-યદિ ત્વયાવશ્યં સમુદ્રેણ સહ વિગ્રહાનુષ્ઠાનં કાર્યમ્ । તદ્ અન્યાન્ અપિ વિહઙ્ગમાન્ આહૂય સુહૃજ્-જન-સહિત એવં સમાચર । ઉક્તં ચ-
બહૂનામ્ અપ્ય્ અસારાણાં સમ્વાયો હિ દુર્જયઃ ।
તૃણૈર્ આવેષ્ટ્યતે રજ્જુર્ યથા નાગો ઽપિ બદ્ધ્યતે

તથા ચ-
ચટકાકાષ્ઠ-કૂટેન મક્ષિકા-દર્દુરૈસ્ તથા ।
મહાજન-વિરોધેન કુઞ્જરઃ પ્રલયં ગતઃ

ટિટ્ટિભ આહ-કથમ્ એતત્ ?
સા પ્રાહ-
કથા 15
કુઞ્જર-ચટક-દમ્પતી-કથા
કસ્મિંશ્ચિદ્ વનોદ્દેશે ચટક-દમ્પતી તમાલ-તરુ-કૃત-નિલયૌ પ્રતિવસતઃ સ્મ । અથ તયોર્ ગચ્છતા કાલેન સન્તતિર્ અભવત્ । અન્યસ્મિન્ન્ અહનિ પ્રમત્તો વન-ગજઃ કશ્ચિત્ તં તમાલ-વૃક્ષં ઘર્માર્તશ્ છાયાર્થી સમાશ્રિતઃ । તતો મદોત્કઋષાત્ તાં તસ્ય શાખાં ચટકાશ્રિતાં પુષ્કરાગ્રેણાકૃષ્ય બભઞ્જ । તસ્યા ભઙ્ગેન ચટકાણ્ડાનિ સર્વાણિ વિશીર્ણાનિ । આયુઃ-શેષતયા ચ ચટકૌ કથમ્ અપિ પ્રાણૈર્ ન વિયુક્તૌ ।
અથ ચટકા સાણ્ડ-ભઙ્ગાભિભૂતા પ્રલાપાન્ કુર્વાણા ન કિઞ્ચિત્ સુખમ્ આસસાદ । અત્રાન્તરે તસ્યાસ્ તાન્ પ્રલાપાન્ શ્રુત્વા કાષ્ઠ-કૂટો નામ પક્ષી તસ્યાઃ પરમ-સુહૃત્-તદ્-દુઃખ-દુઃખિતો ઽભ્યેત્ય તામ્ ઉવાચ-ભગવતિ ! કિં વૃથા પ્રલાપેન । ઉક્તં ચ-
નષ્ટં મૃતમ્ અતિક્રાન્તં નાનુશોચન્તિ પણ્ડિતાઃ ।
પણ્ડિતાનાં ચ મૂર્ખાણાં વિશેષો ઽયં યતઃ સ્મૃતઃ

તથા ચ-
અશોચ્યાનીહ ભૂતાનિ યો મૂઢસ્ તાનિ શોચતિ ।
તદ્-દુઃખાલ્ લભતે દુઃખં દ્વાવ્ અનર્થૌ નિષેવતે

અન્યચ્ ચ-
શ્લેષ્માશ્રુ બાન્ધવૈર્ મુક્તં પ્રેતો ભુઙ્ક્તે યતો ઽવશઃ ।
તસ્માન્ ન રોદિતવ્યં હિ ક્રિયાઃ કાર્યાશ્ ચ શક્તિતઃ

ચટકા પ્રાહ-અસ્ત્વ્ એતત્ । પરં દુષ્ટ-ગજેન મદાન્ મમ સન્તાન-ક્ષયઃ કૃતઃ । તદ્ યદિ મમ ત્વં સુહૃત્-સત્યસ્ તદ્ અસ્ય ગજાપસદસ્ય કો ઽપિ વધોપાયશ્ ચિન્ત્યતામ્ । યસ્યાનુષ્ઠાનેન મે સન્તતિ-નાશ-દુઃખમ્ અપસરતિ । ઉક્તં ચ-
આપદિ યેનોપકૃતં યેન ચ હસિતં દશાસુ વિષમાસુ ।
ઉપકૃત્ય તયોર્ ઉભયોઃ પુનર્ અપિ જાતં નરં મન્યે

કાષ્ઠ-કૂટ આહ-ભગવતિ, સત્યમ્ અભિહિતં ભવત્યા । ઉક્તં ચ-
સ સુહૃદ્-વ્યસને યઃ સ્યાદ્ અન્ય-જાત્ય્-ઉદ્ભવો ઽપિ સન્ ।
વૃદ્ધૌ સર્વો ઽપિ મિત્રં સ્યાત્ સર્વેષામ્ એવ દેહિનામ્

સ સુહૃદ્-વ્યસને યઃ સ્યાત્ સ પુત્રો યસ્ તુ ભક્તિમાન્ ।
સ ભૃત્યો યો વિધેયજ્ઞઃ સા ભાર્યા યત્ર નિર્વૃતિઃ

તત્ પશ્ય મે બુદ્ધિ-પ્રભાવમ્ । પરં મમાપિ સુહૃદ્-ભૂતા વીણારવા નામ મક્ષિકાસ્તિ । તત્ તામ્ આહૂયાગચ્છામિ, યેન સ દુરાત્મા દુષ્ટ-ગજો બધ્યતે ।
અથાસૌ ચટકયા સહ મક્ષિકામ્ આસાદ્ય પ્રોવાચ-ભદ્રે, મમેષ્ટેયં ચટકા કેનચિદ્ દુષ્ટ-ગજેન પરાભૂતાણ્ડ-સ્ફોટનેન । તત્ તસ્ય વધોપાયમ્ અનુતિષ્ઠતો મે સાહાય્યં કર્તુમ્ અર્હસિ ।
મક્ષિકાપ્ય્ આહ-ભદ્ર ! કિમ્ ઉચ્યતેઽત્ર વિષયે । ઉક્તં ચ-
પુનઃ પ્રત્યુપકારાય મિત્રાણાં ક્રિયતે પ્રિયમ્ ।
યત્ પુનર્ મિત્ર-મિત્રસ્ય કાર્યં મિત્રૈર્ ન કિં કૃતમ્

સત્યમ્ એતત્ । પરં મમાપિ ભેકો મેઘનાદો નામ મિત્રં તિષ્ઠતિ । તમ્ અપ્ય્ આહૂય યથોચિતં કુર્મઃ । ઉક્તં ચ-
હિતૈઃ સાધુ-સમાચારૈઃ શાસ્ત્રજ્ઞૈર્ મતિ-શાલિભિઃ ।
કથઞ્ચિન્ ન વિકલ્પન્તે વિદ્વદ્ભિશ્ ચિન્તિતા નયાઃ

અથ તે ત્રયો ઽપિ ગત્વા મેઘનાદસ્યાગ્રે સમસ્તં વૃત્તાન્તં નિવેદ્ય તસ્થુઃ । અથ સ પ્રોવાચ-કિયન્ માત્રો ઽસૌ વરાકો ગજો મહાજનસ્ય કુપિતસ્યાગ્રે । તન્ મદીયો મન્ત્રઃ કર્તવ્યઃ । મક્ષિકે, ત્વં ગત્વા મધ્યાહ્ન-સમયે તસ્ય મદોદ્ધતસ્ય ગજસ્ય કર્ણે વીણા-રવ-સદૃશં શબ્દં કુરુ । યેન શ્રવણ-સુખ-લાલસો નિમીલિત-નયનો ભવતિ । તતશ્ ચ કાષ્ઠ-કૂટ-ચઞ્ચ્વા સ્ફોટિત-નયનો ઽન્ધીભૂતસ્ તૃષાર્તો મમ ગર્ત-તટાશ્રિતસ્ય સપરિકરસ્ય શબ્દં શ્રુત્વા જલાશયં મત્વા સમભ્યેતિ । તતો ગર્તમ્ આસાદ્ય પતિષ્યતિ પઞ્ચત્વં યાસ્યતિ ચેતિ । એવં સમવાયઃ કર્તવ્યો યથા વૈર-સાધનં ભવતિ ।
અથ તથાનુષ્ઠિતે સ મત્ત-ગજો મક્ષિકા-ગેય-સુખાન્ નિમીલિત-નેત્રઃ કાષ્ઠ-કૂટ-હૃત-ચક્ષુર્ મધ્યાહ્ન-સમયે ભ્રામ્યન્ મણ્ડૂક-શબ્દાનુસારી ગચ્છન્ મહતીં ગર્તમ્ આસાદ્ય પતિતો મૃતશ્ ચ । અતો ઽહં બ્રવીમિ-ચટકા કાષ્ઠ-કૂટેન ઇતિ ।
ટિટ્ટિભ આહ-ભદ્રે, એવં ભવતુ । સુહૃદ્-વર્ગ-સમુદાયેન સહ સમુદ્રં શોષયિષ્યામિ । ઇતિ નિશ્ચિત્ય બક-સારસ-મયૂરાદીન્ સમાહૂય પ્રોવાચ-ભોઃ પરાભૂતો ઽહં સમુદ્રેણાણ્ડકાપહરેણ । તચ્ ચિન્ત્યતામ્ અસ્ય શોષણોપાયઃ ।
તે સમ્મન્ત્ર્ય પ્રોચુઃ-અશક્તા વયં સમુદ્ર-શોષણે । તત્ કિં વૃથા પ્રયાસેન । ઉક્તં ચ-
અબલઃ પ્રોન્નતં શત્રું યો યાતિ મદ-મોહિતઃ ।
યુદ્ધાર્થં સ નિવર્તેત શીર્ણ-દન્તો યથા ગજઃ

તદ્ અસ્માકં સ્વામી વૈનતેયો ઽસ્તિ । તસ્મૈ સર્વમ્ એતત્-પરિભવ-સ્થાનં નિવેદ્યતામ્, યેન સ્વજાતિ-પરિભવ-કુપિતો વૈરાનૃણ્યં ગચ્છતિ । અથવાત્રાવલેપં કરિષ્યતિ તથાપિ નાસ્તિ વો દુઃખમ્ । ઉક્તં ચ-
સુહૃદિ નિરન્તર-રચિતે ગુણવતિ ભૃત્યેઽનુવર્તિનિ કલત્રે ।
સ્વામિનિ શક્તિ-સમેતે નિવેદ્ય દુઃખં સુખી ભવતિ

તદ્ યામો વિનતેય-સકાશં યતો ઽસાવ્ અસ્માકં સ્વામી ।
તથાનુષ્ઠિતે સર્વે તે પક્ષિણો વિષણ્ણ-વદના બાષ્પ-પૂરિત-દૃશો વૈનતેય-સકાશમ્ આસાદ્ય કરુણ-સ્વરેણ ફૂત્કર્તુમ્ આરબ્ધાઃ-અહો ! અબ્રહ્મણ્યમ્ અબ્રહ્મણ્યમ્ ! અધુના સદાચારસ્ય ટિટ્ટિભસ્ય ભવતિ નાથે સતિ સમુદ્રેણાણ્ડાન્ય્ અપહૃતાનિ તત્-પ્રનષ્ટમ્ અધુના પક્ષિ-કુલમ્ । અન્યેઽપિ સ્વેચ્છયા સમુદ્રેણ વ્યાપાદિષ્યન્તે । ઉક્તં ચ-
ક્વ કસ્ય કર્મ સંવીક્ષ્ય કરોત્ય્ અન્યો ઽપિ ગર્હિતમ્ ।
ગતાનુગતિકો લોકો ન લોકઃ પારમાર્થિકઃ

ચાટુ-તસ્કર-દુર્વૃત્તૈસ્ તથા સાહસિકાદિભિઃ ।
પીડ્યમાનાઃ પ્રજા રક્ષ્યાઃ કટૂચ્છદ્માદિભિસ્ તથા

પ્રજાનાં ધર્મ-ષડ્-ભાગો રાજ્ઞો ભવતિ રક્ષિતુઃ ।
અધર્માદ્ અપિ ષડ્-ભાગો જાયતે યો ન રક્ષતિ

પ્રજા-પીડન-સન્તાપાત્ સમુદ્ભૂતો હુતાશનઃ ।
રાજ્ઞઃ શ્રિયં કુલં પ્રાણાન્ નાદગ્ધ્વા વિનિવર્તતે

રાજા બન્ધુર્ અબન્ધૂનાં રાજા ચક્ષુર્ અચક્ષુષામ્ ।
રાજા પિતા ચ માતા ચ સર્વેષાં ન્યાય-વર્તિનામ્

ફલાર્થી પાર્થિવો લોકાન્ પાલયેદ્ યત્નમ્ આસ્થિતઃ ।
દાન-માનાદિ-તોયેન માલાકારો ઽઙ્કુરાન્ ઇવ

યથા બીજાઙ્કુરઃ સૂક્ષ્મઃ પ્રત્નેનાભિરક્ષિતઃ ।
ફલ-પ્રદો ભવેત્ કાલે તદ્વલ્ લોકઃ સુરક્ષિતઃ

હિરણ્ય-ધાન્ય-રત્નાનિ યાનાનિ વિવિધાનિ ચ ।
તથાન્યદ્ અપિ યત્ કિઞ્ચિત્ પ્રજાભ્યઃ સ્યાન્ નૃપસ્ય તત્

અથૈવં ગરુડઃ સમાકર્ણ્ય તદ્-દુઃખ-દુઃખિતઃ કોપાવિષ્ટશ્ ચ વ્યચિન્તયત્-અહો ! સત્યમ્ ઉક્તમ્ એતૈઃ પક્ષિભિઃ । તદ્ અદ્ય ગત્વા તં સમુદ્રં શોષયામઃ ।
એવં ચિન્તયતસ્ તસ્ય વિષ્ણુ-દૂતઃ સમાગત્યાહ-ભો ગરુત્મન્ ! ભગવતા નારાયણેનાહં તવ પાર્શ્વે પ્રેષિતઃ । દેવ-કાર્યાય ભગવાન્ અમરાવત્યાં યાસ્યતીતિ । તત્ સત્વરમ્ આગમ્યતામ્ ।
તચ્ છ્રુત્વા ગરુડઃ સાભિમાનં પ્રાહ-ભો દૂત ! કિં મયા કુભૃત્યેન ભગવાન્ કરિષ્યતિ । તદ્ ગત્વા તં વદ યદ્ અન્યો ભૃત્યો વાહનાય્સમત્-સ્થાને ક્રિયતામ્ । મદીયો નમસ્કારો વાચ્યો ભગવતઃ । ઉક્તં ચ-
યો ન વેત્તિ ગુણાન્ યસ્ય ન તં સેવેત પણ્ડિતઃ ।
ન હિ તસ્માત્ ફલં કિઞ્ચિત્ સુકૃષ્ટાદ્ ઊષરાદ્ ઇવ

દૂત આહ-ભો વૈનતેય ! કદાચિદ્ અપિ ભગવન્તં પ્રતિ ત્વયા નૈતદ્ અભિહિતમ્ ઈદૃક્ । તત્ કથય, કિં તે ભગવતાપમાન-સ્થાનં કૃતમ્ ?
ગરુડ આહ-ભગવદ્-આશ્રય-ભૂતેન સમુદ્રેણાસ્મટ્ ટિટ્ટિભાણ્ડાન્ય્ અપહૃતાનિ । તદ્ યદિ નિગ્રહં ન કરોતિ તદ્ અહં ભગવતો ન ભૃત્ય ઇત્ય્ એષ નિશ્ચયસ્ ત્વયા વાચ્યઃ । તદ્ દ્રુતતરં ગત્વા ભવતા ભગવતઃ સમીપે વક્તવ્યમ્ ।
અથ દૂત-મુખેન પ્રણય-કુપિતં વૈનતેયં વિજ્ઞાય સમ્માન-પુરઃસરં તમ્ આનયામિ । ઉક્તં ચ-
ભક્તં શક્તં કુલીનં ચ ન ભૃત્યમ્ અવમાનયેત્ ।
પુત્રવલ્ લાલયેન્ નિત્યં ય ઇચ્છેચ્ છ્રિયમ્ આત્મનઃ

અન્યચ્ ચ-
રાજા તુષ્ટો ઽપિ ભૃત્યાનામ્ અર્થ-માત્રં પ્રયચ્છતિ ।
તે તુ સમ્માનિતાસ્ તસ્ય પ્રાણૈર્ અપ્ય્ ઉપકુર્વતે

ઇત્ય્ એવં સમ્પ્રધાર્ય રુક્મ-પુરે વૈનતેય-સકાશં સત્વરમ્ અગમત્ । વૈનતેયો ઽપિ ગૃહાગતં ભગવન્તમ્ અવલોક્ય ત્રપાધોમુખઃ પ્રણમ્યોવાચ-ભગવન્ ! ત્વદ્-આશ્રયોન્મત્તેન સમુદ્રેણ મમ ભૃત્યાસ્યાણ્ડાન્ય્ અપહૃત્ય મમાપમાનો વિહિતઃ । પરં ભગવલ્-લજ્જયા મયા વિલમ્બિતમ્ । નો ચેદ્ એનમ્ અહં સ્થલાન્તરમ્ અદ્યૈવ નયામિ । યતઃ સ્વામિ-ભયાચ્ છ્રવણો ઽપિ પ્રહારો ન દીયતે । ઉક્તં ચ-
યેન સ્યાલ્ લઘુતા વાથ પીડા ચિત્તે પ્રભોઃ ક્વચિત્ ।
પ્રાણ-ત્યાગેઽપિ તત્ કર્મ ન કુર્યાત્ કુલ-સેવકઃ

તચ્ છ્રુત્વા ભગવાન્ આહ-ભો વૈનતેય ! સત્યમ્ અભિહિતં ભવતા । ઉક્તં ચ-
ભૃત્યાપરાધજો દણ્ડઃ સ્વામિનો જાયતે યતઃ ।
તેન લજ્જાપિ તસ્યોત્થા ન ભૃત્યસ્ય તથા પુનઃ

તદ્ આગચ્છ યેનાણ્ડાનિ સમુદ્રાદ્ આદાય ટિટ્ટિભં સમ્ભાવયાવઃ । અમરાવતીં ચ ગચ્છાવઃ ।
તથાનુષ્ઠિતે સમુદ્રો ભગવતા નિર્ભર્સ્યાગ્નેયં શરં સન્ધ્યાયાભિહિતઃ-ભો દુરાત્મન્ ! દીયન્તાં ટિટ્ટિભાણ્ડાનિ । નો ચેત્ સ્થલતાં ત્વાં નયામિ ।
તતઃ સમુદ્રેણ સ-ભયેન ટિટ્ટિભાણ્ડાનિ તાનિ પ્રદત્તાનિ । ટિટ્ટિભેનાપિ ભાર્યાયૈ સમર્પિતાનિ । અતો ઽહં બ્રવીમિ-શત્રોર્ બલમ્ અવિજ્ઞાય ઇતિ । તસ્માત્ પુરુષેણોદ્યમો ન ત્યાજ્યઃ ।
તદ્ આકર્ણ્ય સઞ્જીવકસ્ તમ્ એવ ભૂયો ઽપિ પપ્રચ્છ-ભો મિત્ર ! કથં જ્ઞેયો મયાસૌ દુષ્ટ-બુદ્ધિર્ ઇતિ । ઇયન્તં કાલં યાવદ્ ઉત્તરોત્તર-સ્નેહેન પ્રસાદેન ચાહં દૃષ્ટઃ । ન કદાચિત્ તદ્-વિકૃતિર્ દૃષ્ટા । તત્ કથ્યતાં યેનાહમ્ આત્મ-રક્ષાર્થં તદ્-વધાયોદ્યમં કરોમિ ।
દમનક આહ-ભદ્ર, કિમ્ અત્ર જ્ઞેયમ્ ? એષ તે પ્રત્યયઃ । યદિ રક્ત-નેત્રસ્ ત્રિશિખાં ભ્રૂકુટિં દધાનઃ સૃક્કણી પરિલેલિહન્ ત્વાં દૃષ્ટ્વા ભવતિ, તદ્ દુષ્ટ-બુદ્ધિઃ । અન્યથા સુપ્રસાદશ્ ચેતિ । તદ્ આજ્ઞાપય મામ્ । સ્વાશ્રયં પ્રતિ ગચ્છામિ । ત્વયા ચ યથાયં મન્ત્ર-ભેદો ન ભવતિ તથા કાર્યમ્ । યદિ નિશામુખં પ્રાપ્ય ગન્તું શક્નોષિ તદ્-દેશ-ત્યાગઃ કાર્યઃ । યતઃ-
ત્યજેદ્ એકં કુલસ્યાર્થે ગ્રામસ્યાર્થે કુલં ત્યજેત્ ।
ગ્રામં જનપદસ્યાર્થે સ્વાત્માર્થે પૃથિવીં ત્યજેત્

આપદ્-અર્થે ધનં રક્ષેદ્ દારાન્ રક્ષેદ્ ધનૈર્ અપિ ।
આત્માનં સતતં રક્ષેદ્ દારૈર્ અપિ ધનૈર્ અપિ

બલવતાભિભૂતસ્ય વિદેશ-ગમનં તદ્-અનુપ્રવેશો વા નીતિઃ । તદ્-દેશ-ત્યાગઃ કાર્યઃ । અથવાત્મા સામાદિભિર્ ઉપાયૈર્ આભરક્ષણીયઃ । ઉક્તં ચ-
અપિ પુત્ર-કલત્રૈર્ વા પ્રાણાન્ રક્ષેત પણ્ડિતઃ ।
વિદ્યમાનૈર્ યતસ્ તૈઃ સ્યાત્ સર્વં ભૂયો ઽપિ દેહિનામ્

તથા ચ-
યેન કેનાપ્ય્ ઉપાયેન શુભેનાપ્ય્ અશુભેન વા ।
ઉદ્ધરેદ્ દીનમ્ આત્માનં સમર્થો ધર્મમ્ આચરેત્

યો માયાં કુરુતે મૂઢઃ પ્રાણ-ત્યાગે ધનાદિષુ ।
તસ્ય પ્રાણાઃ પ્રણશ્યન્તિ તૈર્ નષ્ટૈર્ નષ્ટમ્ એવ તત્

એવમ્ અભિધાય દમનકઃ કરટક-સકાશમ્ અગમત્ । કરટકો ઽપિ તમ્ આયાન્તં દૃષ્ટ્વા પ્રોવાચ-ભદ્ર ! કિં કૃતં તત્રભવતા ?
દમનક આહ-મયા તાવન્ નીતિ-બીજ-નિર્વાપણં કૃતમ્ । પરતો દૈવ-વિહિતાયત્તમ્ । ઉક્તં ચ-
પરાઙ્મુખેઽપિ દૈવેઽત્ર કૃત્યં કાર્યં વિપશ્ચિતા ।
આત્મ-દોષ-વિનાશાય સ્વ-ચિત્ત-સ્તમ્ભનાય ચ

તથા ચ-
ઉદ્યોગિનં પુરુષ-સિંહમ્ ઉપૈતિ લક્ષ્મીર્
દૈવેન દેયમ્ ઇતિ કાપુરુષા વદન્તિ ।
દૈવં નિહત્ય કુરુ પૌરુષમ્ આત્મ-શક્ત્યા યત્ને કૃતે યદિ ન સિધ્યતિ કો ઽત્ર દોષઃ

કરટક આહ-તત્ કથય કીદૃક્ ત્વયા નીતિ-બીજં નિર્વાપિતમ્ ।
સો ઽબ્રવીત્-મયાન્યોન્યં તાભ્યાં મિથ્યા-પ્રજલ્પેન ભેદસ્ તથા વિહિતો યથા ભૂયો ઽપિ મન્ત્રયન્તાવ્ એક-સ્થાન-સ્થિતૌ ન દ્રક્ષ્યસિ ।
કરટક આહ-અહો, ન યુક્તં ભવતા વિહિતં યત્ પરસ્પરં તૌ સ્નેહાર્દ્ર-હૃદયૌ સુખાશ્રયૌ કોપ-સાગરે પ્રક્ષિપ્તૌ । ઉક્તં ચ-
અવિરુદ્ધં સુખ-સ્થં યો દુઃખ-માર્ગે નિયોજયેત્ ।
જન્મ-જન્માન્તરે દુઃખી સ નરઃ સ્યાદ્ અસંશયમ્

અપરં ત્વં યદ્ ભેદ-માત્રેણાપિ હૃષ્ટસ્ તદ્ અપ્ય્ અયુક્તમ્, યતઃ સર્વતો ઽપિ જનો વિરૂપ-કરણે સમર્થો ભવતિ નોપકર્તુમ્ । ઉક્તં ચ-
ઘાતયિતુમ્ એવ નીચઃ પર-કાર્યં વેત્તિ ન પ્રસાદયિતુમ્ ।
પાતયિતુમ્ અસ્તિ શક્તિર્ વાયોર્ વૃક્ષં ન ચોન્નમિતુમ્

દમનક આહ-અનભિજ્ઞો ભવાન્ નીતિ-શાસ્ત્રસ્ય, તેનૈતદ્ બ્રવીષિ । ઉક્તં ચ યતઃ-
જાત-માત્રં ન યઃ શત્રું વ્યાધિં ચ પ્રશમં નયેત્ ।
મહા-બલો ઽપિ તેનૈવ વૃદ્ધિં પ્રાપ્ય સ હન્યતે

તચ્-છત્રુ-ભૂતો ઽયમ્ અસ્માકં મન્ત્રિ-પદાહરણાત્ । ઉક્તં ચ-
પિતૃ-પૈતામહં સ્થાનં યો યસ્યાત્ર જિગીષતે ।
સ તસ્ય સહજઃ શત્રુર્ ઉચ્છેદ્યો ઽપિ પ્રિયે સ્થિતઃ

તન્ મયા સ ઉદાસીનતયા સમાનીતો ઽભય-પ્રદાનેન યાવત્ તાવદ્ અહમ્ અપિ તેન સાચિવ્યાત્ પ્રચ્યાવિતઃ । અથવા સાધ્વ્ ઇદમ્ ઉચ્યતે-
દદ્યાત્ સાધુર્ યદિ નિજ-પદે દુર્જનાય પ્રવેશં
તન્-નાશાય પ્રભવતિ તતો વાઞ્છમાનઃ સ્વયં સઃ ।
તસ્માદ્ દેયો વિપુલ-મતિભિર્ નાવકાશો ઽધમાનાં
જારાપિ સ્યાદ્ ગૃહ-પતિર્ ઇતિ શ્રૂયતે વાક્યતો ઽત્ર

તેન મયા તસ્યોપરિ વધોપાય એવ વિરચ્યતે । દેશ-ત્યાગાય વા ભવિષ્યતિ । તચ્ ચ ત્વાં મુક્ત્વાન્યો ન જ્ઞાસ્યતિ । તદ્ ઉક્તમ્ એતત્ તે સ્વાર્થાયાનુષ્ઠિતમ્ । ઉક્તં ચ-
નિસ્ત્રિંશં હૃદયં કૃત્વા વાણીમ્ ઇક્ષુ-રસોપામામ્ ।
વિકલ્પો ઽત્ર ન કર્તવ્યો હન્યાત્ તત્રાપકારિણમ્

અપરં મૃતો ઽપ્ય્ અસ્માકં ભોજ્યો ભવિષ્યતિ । તદ્ એકં તાવદ્ વર-સાધનમ્ । અપરં સાચિવ્યં ચ ભવિષ્યતિ તૃપ્તિશ્ ચેતિ । તદ્-ગુણ-ત્રયેઽસ્મિન્ન્ ઉપસ્થિતે કસ્માન્ માં દૂષયસિ ત્વં જાડ્ય-ભાવાત્ । ઉક્તં ચ-
પરસ્ય પીડનં કુર્વન્ સ્વાર્થ-સિદ્ધિં ચ પણ્ડિતઃ ।
મૂઢ-બુદ્ધિર્ ન ભક્ષેત વને ચતુરકો યથા

કરટક આહ-કથમ્ એતત્ ?
સ આહ-
કથા 16
વજ્ર-દંષ્ટ્ર-નામ-સિંહ-કથા
અસ્તિ કસ્મિંશ્ચિદ્ વનોદ્દેશે વજ્ર-દંષ્ટ્રો નામ સિંહઃ । તસ્ય ચતુરક-ક્રવ્યમુખ-નામાનૌ શૃગાલ-વૃકૌ ભૃત્ય-ભૂતૌ સદૈવાનુગતૌ તત્રૈવ વને પ્રતિવસતઃ । અથાન્ય-દિને સિંહેન કદાચિદ્ આસન્ન-પ્રસવા પ્રસવ-વેદનયા સ્વ-યૂથાદ્ ભ્રષ્ટોષ્ટ્ર્ય્ ઉપવિષ્ટા કસ્મિંશ્ચિદ્ વન-ગહને સમાસાદિતા । અથ તાં વ્યાપાદ્ય યાવદ્ ઉદરં સ્ફોટયતિ, તાવજ્ જીવન્ લઘુ-દાસેરક-શિશુર્ નિષ્ક્રાન્તઃ । સિંહો ઽપિ દાસેરક્યાઃ પિશિતેન સપરિવારઃ પરાં તૃપ્તિમ્ ઉપાગતઃ । પરં સ્નેહાદ્ બાલ-દાસેકં ત્યક્તં ગૃહમ્ આનીયેદમ્ ઉવાચ-ભદ્ર, ન તેઽસ્તિ મૃત્યોર્ ભયં મત્તો નાન્યસ્માદ્ અપિ । તતઃ સ્વેચ્છયાત્ર વને ભ્રામ્યતામ્ ઇતિ । યતસ્ તે શઙ્કુ-સદૃશૌ કર્ણૌ । તતઃ શઙ્કુકર્ણો નામ ભવિષ્યતિ ।
એવમ્ અનુષ્ઠિતે ચત્વારો ઽપિ ન એક-સ્થાને વિહારિણઃ પરસ્પરમ્ અનેક-પ્રકાર-ગોષ્ઠી-સુખમ્ અનુભવન્તસ્ તિષ્ઠન્તિ । શઙ્કુકર્ણો ઽપિ યૌવન-પદવીમ્ આરૂઢઃ ક્ષણમ્ અપિ ન તં સિંહં મુઞ્ચતિ ।
અથ કદાચિદ્ વજ્ર-દંષ્ટ્રસ્ય કેનચિદ્ વન્યેન મત્ત-ગજેન સહ યુદ્ધમ્ અભવત્ । તેન મદ-વીર્યાત્ સ દન્ત-પ્રહારૈસ્ તથા ક્ષત-શરીરો વિહિતો યથા પ્રચલિતું ન શક્નોતિ । તદા ક્ષુત્-ક્ષામ-કણ્ઠસ્ તાન્ પ્રોવાચ-ભોઃ ! અન્વિષ્યતાં કિઞ્ચિત્ સત્ત્વં યેનાહમ્ એવં સ્થિતો ઽપિ તં વ્યાપાદ્યાત્મનો યુષ્માકં ચ ક્ષુત્-પ્રણાશં કરોમિ ।
તચ્ છ્રુત્વા તે ત્રયો ઽપિ વને સન્ધ્યા-કાલં યાવદ્ ભ્રાન્તાઃ, પરં ન કિઞ્ચિત્ સત્ત્વમ્ આસાદિતમ્ । અથ ચતુરકશ્ ચિન્તયામાસ-યદિ શઙ્કુકર્ણો ઽયં વ્યાપાદ્યેત તતઃ સર્વેષાં કતિચિદ્ દિનાનિ તૃપ્તિર્ ભવતિ । પરં નૈનં સ્વામી મિત્રત્વાદ્ આશ્રય-સમાશ્રિતત્વાચ્ ચ વિનાશયિષ્યતિ । અથવા બુદ્ધિ-પ્રભાવેણ સ્વામિનં પ્રતિબોધ્ય તથા કરિષ્યે યથા વ્યાપાદયિષ્યતિ । ઉક્તં ચ-
અવધ્યં વાથવાગમ્યમ્ અકૃત્યં નાસ્તિ કિંચન ।
લોકે બુદ્ધિમતામ્ અત્ર તસ્માત્ તાં યોજયામ્ય્ અહમ્

એવં વિચિન્ત્ય શઙ્કુકર્ણમ્ ઇદમ્ આહ-ભોઃ શઙ્કુકર્ણ ! સ્વામી તાવત્ પથ્યં વિના ક્ષુધયા પરિપીડ્યતે । સ્વામ્ય-ભાવાદ્ અસ્માકમ્ અપિ ધ્રુવં વિનાશ એવ । તતો વાક્યં કિઞ્ચિત્ સ્વામ્ય્-અર્થે વદિષ્યામિ । તચ્ છ્રૂયતામ્ ।
શઙ્કુકર્ણ આહ-ભોઃ શીઘ્રં નિવેદ્યતાં, યેન તે વચનં શીઘ્રં નિર્વિકલ્પં કરોમિ । અપરં સ્વામિનોહિતે કૃતે મયા સુકૃત-શતં કૃતં ભવિષ્યતિ ।
અથ ચતુરક આહ-ભો ભદ્ર ! આત્મ-શરીરં દ્વિગુણ-લાભેન સ્વામિને પ્રયચ્છ, યેન તે દ્વિગુણં શરીરં ભવતિ । સ્વામિનઃ પુનઃ પ્રાણ-યાત્રા ભવતિ ।
તદ્ આકર્ણ્ય શઙ્કુકર્ણઃ પ્રાહ-ભદ્ર ! યદ્ય્ એવં તન્ મદીય-પ્રયોજનમ્ એતદ્ ઉચ્યતામ્ । સ્વામ્ય્-અર્થઃ ક્રિયતામ્ ઇતિ । પરમ્ અત્ર ધર્મઃ પ્રતિભૂઃ ઇતિ ।
તે વિચિન્ત્ય સર્વે સિંહ-સકાશમ્ આજગ્મુઃ । તતશ્ ચતુરક આહ-દેવ ! ન કિઞ્ચિત્ સત્ત્વં પ્રાપ્તમ્ । ભગવાન્ આદિત્યો ઽપ્ય્ અસ્તં ગતઃ । તદ્ યદિ સ્વામી દ્વિગુણં શરીરં પ્રયચ્છતિ । તતઃ શઙ્કુકર્ણો ઽયં દ્વિગુણ-વૃદ્ધ્યા સ્વ-શરીરં પ્રયચ્છતિ ધર્મ-પ્રતિભુવા ।
સિંહ આહ-ભોઃ, યદ્ય્ એવં તત્ સુન્દરતરમ્ । વ્યવહારસ્યાસ્ય ધર્મઃ પ્રતિભૂઃ ક્રિયતામ્ ઇતિ ।
અથ સિંહ-વચનાનન્તરં વૃક-શૃગાલાભ્યાં વિદારિતોભય-કુક્ષિઃ શઙ્કુકર્ણઃ પઞ્ચત્વમ્ ઉપાગતઃ ।
અથ વજ્ર-દંષ્ટ્રશ્ ચતુરકમ્ આહ-ભોશ્ ચતુરક ! યાવદ્ અહં નદીં ગત્વા સ્નાનં દેવતાર્ચન-વિધિં કૃત્વાગચ્છામિ, તાવત્ ત્વયાત્રાપમત્તેન ભાવ્યમ્ ઇત્ય્ ઉક્ત્વા નદ્યાં ગતઃ ।
અથ તસ્મિન્ ગતે ચતુરકશ્ ચિન્તયામાસ-કથં મમૈકાકિનો ભોજ્યો ઽયમ્ ઉષ્ટ્રો ભવિષ્યતિ ઇતિ વિચિન્ત્ય ક્રવ્યમુખમ્ આહ-ભોઃ ક્રવ્યમુખ ! ક્ષુધાલુર્ ભવાન્ । તદ્ યાવદ્ અસૌ સ્વામી નાગચ્છતિ, તાવત્ ત્વમ્ અસ્યોષ્ટ્રસ્ય માંસં ભક્ષય । અહં ત્વાં સ્વામિનો નિર્દોષં પ્રતિપાદયિષ્યામિ ।
સો ઽપિ તચ્ છ્રુત્વા યાવત્ કિઞ્ચિન્ માંસમ્ આસ્વાદયતિ તાવચ્ ચતુરકેણોક્તમ્-ભોઃ ક્રવ્યમુખ ! સમાગચ્છતિ સ્વામી । તત્ ત્યક્ત્વૈનં દૂરે તિષ્ઠ, યેનાસ્ય ભક્ષણં ન વિકલ્પયતિ ।
તથાનુષ્ઠિતે સિંહઃ સમાયાતો યાવદ્ ઉષ્ટ્રં પશ્યતિ તાવદ્ રિક્તીકૃત-હૃદયો દાસેરકઃ । તતો ભૃકુટિં કૃત્વા પરુષતરમ્ આહ-અહો કેનૈષ ઉષ્ટ્ર ઉચ્છિષ્ટતાં નીતો, યેન તમ્ અપિ વ્યાપાદયામિ ।
એવમ્ અભિહિતે ક્રવ્યમુખશ્ ચતુરક-મુખમ્ અવલોકયતિ । અથ ચતુરકો વિહસ્યોવાચ-ભોઃ ! મામ્ અનાદૃત્ય પિશિતં ભક્ષયિત્વાધુના મન્-મુખમ્ અવલોકયસિ । તદ્-આસ્વાદયાસ્ય દુર્ણય-તરોઃ ફલમ્ ઇતિ ।
તદ્ આકર્ણ્ય ક્રવ્યમુખો જીવ-નાશ-ભયાદ્ દૂર-દેશં ગતઃ । એતસ્મિન્ન્ અન્તરે તેન માર્ગેણ દાસેરક-સાર્થો ભારાક્રાન્તઃ સમાયાતઃ । તસ્યાગ્રેસરોષ્ટ્રસ્ય કણ્ઠે મહતી ઘણ્ટા બદ્ધા । તસ્યાઃ શબ્દં દુરતો ઽપ્ય્ આકર્ણ્ય સિંહો જમ્બુકમ્ આહ-ભદ્ર, જ્ઞાયતાં કિમ્ એષ રૌદ્રઃ શબ્દઃ શ્રૂયતેઽશ્રુત-પૂર્વઃ ?
તચ્ છ્રુત્વા, ચતુરકઃ કિઞ્ચિદ્ વનાન્તરં ગત્વા સત્વરમ્ અભ્યુપેત્ય પ્રોવાચ-સ્વામિન્ ! ગમ્યતાં ગમ્યતાં યદિ શક્નોષિ ગન્તુમ્ ।
સો ઽબ્રવીત્-ભદ્ર, કિમ્ એવં માં વ્યાકુલયસિ । તત્ કથય કિમ્ એતત્ ?
ઇતિ ચતુરક આહ-સ્વામિન્, એષ ધર્મરાજસ્ તવોપરિ કુપિતઃ । યદ્ અનેનાકાલે દાસેરકો ઽયં મદીયો વ્યાપાદિતઃ । તત્ સહસ્ર-ગુણમ્ ઉષ્ટ્રમ્ અસ્ય સકાશાદ્ ગ્રહીષ્યામિ । ઇતિ નિશ્ચિત્ય બૃહન્-માનમ્ આદાયાગ્રેસરસ્યોષ્ટ્રસ્ય ગ્રીવાયાં ઘણ્ટાં બદ્ધ્વા બધ્ય-દાસેરક-સક્તાન્ અપિ પિતૃ-પિતામહાન્ આદાય વૈર-નિર્યાતનાર્થમ્ આયાત એવ ।
સિંહો ઽપિ તચ્ છ્રુત્વા સર્વતો દૂરાદ્ એવાવલોક્ય મૃતમ્ ઉષ્ટ્રં પરિત્યજ્ય પ્રાણ-ભયાત્ પ્રણષ્ટઃ । ચતુરકો ઽપિ શનૈઃ શનૈસ્ તસ્યોષ્ટ્રસ્ય માંસં ભક્ષયામાસ । અતો ઽહં બ્રવીમિ-પરસય પીડનં કુર્વન્ (399) ઇતિ ।
અથ દમનકે ગતે સઞ્જીવકશ્ ચિન્તયામાસ-અહો કિમ્ એતન્ મયા કૃતમ્ ? યચ્ છષ્પાદો ઽપિ માંસાશિતસ્ તસ્યાનુગઃ સંવૃત્તઃ । અથવા સાધ્વ્ ઇદમ્ ઉચ્યતે-
અગમ્યાનિ પુમાન્ યાતિ યો ઽસેવ્યાંશ્ ચ નિષેવતે ।
સ મૃત્યુમ્ ઉપગૃહ્ણાતિ ગર્ભમ્ અશ્વતરી યથા

તત્ કિં કરોમિ ? ક્વ ગચ્છામિ ? કથં મે શાન્તિર્ ભવિષ્યતિ ? અથવા તમ્ એવ પિઙ્ગલકં ગચ્છામિ । કદાચિન્ માં શરણાગતં રક્ષતિ । પ્રાણૈર્ ન વિયોજયતિ । યત ઉક્તં ચ-
ધર્માર્થં યતતામ્ અપીહ વિપદો દેવાદ્ યદિ સ્યુઃ ક્વચિત્
તત્ તાસામ્ ઉપશાન્તયે સુમતિભિઃ કાર્યો વિશેષાન્ નયઃ ।
લોકે ખ્યાતિમ્ ઉપાગતાત્ર સકલે લોકોક્તિર્ એષા યતો
દગ્ધાનાં કિલ વહ્નિના હિત-કરઃ સેકો ઽપિ તસ્યોદ્ભવઃ

તથા ચ-
લોકેઽથવા તનુ-ભૃતાં નિજ-કર્મ-પાકં
નિત્યં સમાશ્રિતવતાં સુહિત-ક્રિયાણામ્ ।
ભાવાર્જિતં શુભમ્ અથાપ્ય્ અશુભં નિકામં
યદ્ ભાવિ તદ્ ભવતિ નાત્ર વિચાર-હેતુઃ

અપરં ચાન્યત્ર ગતસ્યાપિ મે કસ્યચિદ્ દુષ્ટ-સત્ત્વસ્ય માંસાશિનઃ સકાશાન્ મૃત્યુર્ ભવિષ્યતિ । તદ્ વરં સિંહાત્ । ઉક્તં ચ-
મહદ્ભિઃ સ્પર્ધમાનસ્ય વિપદ્ એવ ગરીયસી ।
દન્ત-ભઙ્ગેઽપિ નાગાનાં શ્લાઘ્યો ગિરિ-વિદારણે

તથા ચ-
મહતો ઽપિ ક્ષયં લબ્ધ્વા શ્લાઘ્યં નીચો ઽપિ ગચ્છતિ ।
દાનાર્થી મધુપો યદ્વદ્ ગજ-કર્ણ-સમાહતઃ

એવં નિશ્ચિત્ય સ સ્થલિત-ગતિં મન્દં ગત્વા સિંહાશ્રયં પશ્યન્ન્ અપઠત્-અહો, સાધ્વ્ ઇદમ્ ઉચ્યતે-
અન્તર્-લીન-ભુજઙ્ગમં ગૃહમ્ ઇવાન્તઃસ્થોગ્ર-સિંહં વનં
ગ્રાહાકીર્ણમ્ ઇવાભિરામ-કમલ-ચ્છાયા-સનાથં સરઃ ।
કાલેનાર્ય-જનાપવાદ-પિશુનૈઃ ક્ષુદ્રૈર્ અનાર્યૈઃ શ્રિતં
દુઃખેન પ્રવિગાહ્યતે સ-ચકિતં રાજ્ઞાં મનઃ સામયમ્

એવં પઠન્ દમનકોક્તાકારં પિઙ્ગલકં દૃષ્ટ્વા પ્રચકિતઃ સંવૃત-શરીરો દૂરતરં પ્રણામ-કૃતિં વિનાપ્ય્ ઉપવિષ્ટઃ । પિઙ્ગલકો ઽપિ તથાવિધં તં વિલોક્ય દમનક-વાક્યં શ્રદ્દધાનઃ કોપાત્ તસ્યોપરિ પપાત ।
અથ સઞ્જીવકઃ ખર-નખ-વિકર્તિત-પૃષ્ઠઃ શૃઙ્ગાભ્યાં તદ્-ઉદરમ્ ઉલ્લિખ્ય કથમ્ અપિ તસ્માદ્ અપેતઃ શૃઙ્ગાભ્યાં હન્તુમ્ ઇચ્છન્ યુદ્ધાયાવસ્થિતઃ । અથ દ્વાવ્ અપિ તૌ પુષ્પિત-પલાશ-પ્રતિમૌ પરસ્પર-વધ-કાઙ્ક્ષિણૌ દૃષ્ટ્વા કરટકો દમનકમ્ આહ-ભો મૂઢ-મતે ! અનયોર્ વિરોધં વિતન્વતા ત્વયા સાધુ ન કૃતમ્ । ન ચ ત્વં નીતિ-તત્ત્વં વેત્સિ । નીતિવિદ્ભિર્ ઉક્તં ચ-
કાર્યાણ્ય્ ઉત્તમ-દણ્ડ-સાહસ-ફલાન્ય્ આયાસ-સાધ્યાનિ યે પ્રીત્યા સંશમયન્તિ નીતિ-કુશલાઃ સામ્નૈવ તે મન્ત્રિણઃ ।
નિઃસારાલ્પ-ફલાનિ યે ત્વ્ અવિધિના વાઞ્છન્તિ દણ્ડોદ્યમૈસ્
તેષાં દુર્નય-ચેષ્ટિતૈર્ નરપતેર્ આરોપ્યતે શ્રીસ્ તુલામ્

તદ્ યદિ સ્વામ્ય્-અભિઘાતો ભવિષ્યતિ તત્ કિં તવ્દીય-મન્ત્ર-બુદ્ધ્યા ક્રિયતે । અથ સઞ્જીવકો ન બધ્યતે તથાપ્ય્ અભવ્યમ્ । યતઃ પ્રાણ-સન્દેહાત્ તસ્ય ચ વધઃ । તન્ મૂઢ ! કથં ત્વં મન્ત્રિ-પદમ્ અભિલષસિ । સામ-સિદ્ધિં ન વેત્સિ । તદ્ વૃથા મનોરથો ઽયં તે દણ્ડરુચેઃ । ઉક્તં ચ-
સામાદિ-દણ્ડ-પર્યન્તો નયઃ પ્રોક્તઃ સ્વયમ્ભુવા ।
તેષાં દણ્ડસ્ તુ પાપીયાંસ્ તં પશ્ચાદ્ વિનિયોજયેત્

તથા ચ-
સામ્નૈવ યત્ર સિદ્ધિર્ ન તત્ર દણ્ડો બુધેન વિનિયોજ્યઃ ।
પિત્તં યદિ શર્કરયા શામ્યતિ કો ઽર્થઃ પટોલેન

તથા ચ-
આદૌ સામ પ્રયોક્તવ્યં પુરુષેણ વિજાનતા ।
સામ-સાધ્યાનિ કાર્યાણિ વિક્રિયાં યાન્તિ ન ક્વચિત્

ન ચન્દ્રેણ ન ચાઉષધ્યા ન સૂર્યેણ ન વહ્નિના ।
સામ્નૈવ વિલયં યાતિ વિદ્વેષ-પ્રભવં તમઃ

તથા યત્ ત્વં મન્ત્રિત્વમ્ અભિલષસિ, તદ્ અપ્ય્ અયુક્તમ્ । યતસ્ ત્વં મન્ત્રિ-ગતિં ન વેત્સિ । યતઃ પઞ્ચ-વિધો મન્ત્રઃ । સ ચ કર્મણામ્ આરમ્ભોપાયઃ, પુરુષ-દ્રવ્ય-સમ્પત્, દેશ-કાલ-વિભાગઃ, વિનિપાત-પ્રતીકારઃ, કાર્ય-સિદ્ધિશ્ ચેતિ । સો ઽયં સ્વામ્ય્-અમાત્યયોર્ એકતમસ્ય કિં વા દ્વયોર્ અપિ વિનિપાતઃ સમુત્પદ્યતે લગ્નઃ । તદ્ યદિ કાચિચ્ છક્તિર્ અસ્તિ તદ્ વિચિન્ત્યતાં વિનિપાત-પ્રતીકારઃ । ભિન્ન-સન્ધાને હિ મન્ત્રિણાં બુદ્ધિ-પરીક્ષા । તન્ મૂર્ખ ! તત્ કર્તુમ્ અસમર્થત્વં યતો વિપરીત-બુદ્ધિર્ અસિ । ઉક્તં ચ-
મન્ત્રિણાં ભિન્ન-સન્ધાને ભિષજાં સાંનિપાતિકે ।
કર્મણિ વ્યજ્યતે પ્રજ્ઞા સુસ્થે કો વા ન પણ્ડિતઃ

અન્યચ્ ચ-
ઘાતયિતુમ્ એવ નીચઃ પર-કાર્યં વેત્તિ ન પ્રસાધયિતુમ્ ।
પાતયિતુમ્ એવ શક્તિર્ નાખોરુદ્ધર્તુમ્ અન્ન-પિટકમ્

અથવા ન તે દોષો ઽયમ્ । સ્વામિનો દોષઃ । યસ્ તે વાક્યં શ્રદ્દધાતિ । ઉક્તં ચ-
નરાધિપા નીચ-જનાનુવર્તિનો
બુધોપદિષ્ટેન પથા ન યાન્તિ યે ।
વિશન્ત્ય્ અતો દુર્ગમ-માર્ગ-નિર્ગમં
સમસ્ત-સમ્બાધમ્ અનર્થ-પઞ્જરમ્

તદ્ યદિ ત્વમ્ અસ્ય મન્ત્રી ભવિષ્યસિ તદાન્યો ઽપિ કશ્ચિન્ નાસ્ય સમીપે સાધુ-જનઃ સમેષ્યતિ । ઉક્તં ચ-
ગુણાલયો ઽપ્ય્ અસન્ મન્ત્રી નૃપતિર્ નાધિગમ્યતે ।
પ્રસન્ન-સ્વાદુ-સલિલો દુષ્ટ-ગ્રાહ્યો યથા હ્રદઃ

તથા ચ શિષ્ટ-જન-રહિતસ્ય સ્વામિનો ઽપિ નાશો ભવિષ્યતિ । ઉક્તં ચ-
ચિત્રાસ્વાદ-કથૈર્ ભૃત્યૈર્ અનાયાસિત-કાર્મુકૈઃ ।
યે રમન્તે નૃપાસ્ તેષાં રમન્તે રિપવઃ શ્રિયા

તત્ કિં મૂર્ખોપદેશેન । કેવલં દોષો ન ગુણઃ । ઉક્તં ચ-
નાનામ્યં નમતે દારુ નાશ્મનિ સ્યાત્ ક્ષુર-ક્રિયા ।
સૂચી-મુખં વિજાનીહિ નાશિષ્યાયોપશ્યતે

દમનક આહ--કથમ્ એતત્ ?
સો ઽબ્રવીત્-
કથા 17
વાનર-યૂથ-કથા
અસ્તિ કસ્મિંશ્ચિત્ પર્વતૈક-દેશે વાનર-યૂથમ્ । તચ્ ચ કદાચિદ્ ધેમન્ત-સમયેઽતિકઠોર-વાત-સંસ્પર્શ-વેપમાન-કલેવરં તુષાર-વર્ષોદ્ધત-પ્રવર્ષ-ઘન-ધારા-નિપાત-સમાહતં ન કથઞ્ચિચ્ છાન્તિમ્ અગમત્ । અથ કેચિદ્ વાનરા વહ્નિ-કણ-સદૃશાનિ ગુઞ્જા-ફલાન્ય્ અવચિત્ય વહ્નિ-વાઞ્છયા ફૂત્કુર્વન્તઃ સમન્તાત્ તસ્થુઃ ।
અથ સુચીમુખો નામ પક્ષી તેષાં તં વૃથાયાસમવલોક્ય પ્રોવાચ-ભોઃ, સર્વે મૂર્ખા યૂયમ્ । નૈતે વહ્નિ-કણાઃ ગુઞ્જા-ફલાનિ એતાનિ । તત્ કિં વૃથા શ્રમેણ । નૈતસ્માચ્ છીત-રક્ષા ભવિષ્યતિ । તદ્ અન્વિષ્યતાં કશ્ચિન્ નિર્વાતો વન-પ્રદેશો ગુહા ગિરિ-કન્દરં વા । અદ્યાપિ સ-ટોપા મેધા દૃશ્યન્તે ।
અથ તેષામ્ એકતમો વૃદ્ધ-વાનરસ્ તમ્ ઉવાચ-ભો મૂર્ખ ! કિં તાવદ્ અનેન વ્યાપારેણ । તદ્ ગમ્યતામ્ । ઉક્તં ચ-
મુહુર્ વિઘ્નિત-કર્માણં દ્યૂત-કારં પરાજિતમ્ ।
નાલાપયેદ્ વિવેક-જ્ઞો યદીચ્છેત્ સિદ્ધિમ્ આત્મનઃ

તથા ચ-
આખેટકં વૃથાક્લેશં મૂર્ખં વ્યસનસંસ્થિતમ્ ।
સમાલાપેન યો યુઙ્ક્તે સ ગચ્છતિ પરાભવમ્

સો ઽપિ તમ્ અનાદૃત્ય ભૂયો ઽપિ વાનરાન્ અનવરતમ્ આહ-ભોઃ ! કિં વૃથા ક્લેશેન ? અથ યાવદ્ અસૌ ન કથઞ્ચિત્ પ્રલપન્ વિરમતિ તાવદ્ એકેન વાનરેણ વ્યર્થ-શ્રમત્વાત્ કુપિતેન પક્ષાભ્યાં ગૃહીત્વા શિલાયામ્ આસ્ફાલિત ઉપરતશ્ ચ ।
અતો ઽહં બ્રવીમિ-નાનમ્યં નમતે દારુ ઇત્ય્ આદિ । તથા ચ-
ઉપદેશો હિ મૂર્ખાણાં પ્રકોપાય ન શાન્તયે ।
પયઃ-પાનં ભુજઙ્ગાનાં કેવલં વિષ-વર્ધનમ્

અન્યચ્ ચ-
ઉપદેશો ન દાતવ્યો યાદૃશે તાદૃશે નરે ।
પશ્ય વાનરમૂર્ખેણ સુગૃહી નિર્ગૃહીકૃતા

દમનક આહ-કથમ્ એતત્ ?
સો ઽબ્રવીત્-
કથા 18
કસ્મિંશ્ચિદ્ વને શમી-વૃક્ષ-શાખાલમ્બિત-વસથં કૃત્વારણ્ય-ચટક-દમ્પતી પ્રતિવસતઃ સ્મ । અથ કદાચિત્ તયોઃ સુખ-સંસ્થયોર્ હેમન્ત-મેઘો મન્દં મન્દં વર્ષિતુમ્ આરબ્ધઃ । અત્રાન્તરે કશ્ચિચ્ છાખા-મૃગો વાતાસાર-સમાહતઃ પ્રોદ્ધૂષિત-શરીરો દન્તવીણાં વાદયન્ વેપમાનસ્ તસ્યાઃ શમ્યા મૂલમ્ આસાદ્યોપવિષ્ટઃ । અથ તં તાદૃષમ્ અવલોક્ય ચટકા પ્રાહ-ભો ભદ્ર !
હસ્ત-પાદ-સમોપેતો દૃશ્યસે પુરુષાકૃતિઃ । શીતેન ભિદ્યસે મૂઢ કથં ન કુરુષે ગૃહમ્

એતચ્ છ્રુત્વા તાં વાનરઃ સકોપમ્ આહ-અધમે કસ્માન્ ન ત્વં મૌન-વ્રતા ભવસિ ? અહો ધાર્ષ્ટ્યમ્ અસ્યાઃ । અદ્ય મામ્ ઉપહસતિ-
સૂચી-મુખિ દુરાચારા રણ્ડા પણ્ડિત-વાદિની ।
નાશઙ્કતે પ્રજલ્પન્તી તત્ કિમ્ એનાં ન હન્મ્ય્ અહમ્

એવં પ્રલપ્ય તામ્ આહ-મુગ્ધે ! કિં મમ ચિન્તયા તવ પ્રયોજનમ્ ? ઉક્તં ચ-
વાચ્યં શ્રદ્ધા-સમેતસ્ય પૃચ્છતેશ્ ચ વિશેષતઃ ।
પ્રોક્તં શ્રદ્ધા-વિહીનસ્ય અરણ્ય-રુદિતોપમમ્

તત્ કિં બહુના તાવત્ । કુલાય-સ્થિતયા તયા પુનર્ અપ્ય્ અભિહિતઃ । સ તાવત્ તાં શમીમ્ આરુહ્ય તસ્યાઃ કુલાયં શતધા ખણ્ડશો ઽકરોત્ । અતો ઽહં બ્રવીમિ-ઉપદેશો ન દાતવ્યઃ ઇતિ ।
તન્ મૂર્ખ ! શિક્ષાપિતો ઽપિ ન શિક્ષિતસ્ ત્વમ્ । અથવા ન તે દોષો ઽસ્તિ, યતઃ સાધોઃ શિક્ષા ગુણાય સમ્પદ્યતે, નાસાધોઃ । ઉક્તં ચ-
કિં કરોત્ય્ એવ પાણ્ડિત્યમ્ અસ્થાને વિનિયોજિતમ્ ।
અન્ધકાર-પ્રતિચ્છન્ને ઘટે દીપ ઇવાહિતઃ

તદ્-વ્યર્થ-પાણ્ડિત્યમ્ આશ્રિત્ય મમ વચનમ્ અશૃણ્વન્ન્ આત્મનઃ શાન્તિમ્ અપિ વેત્સિ । તન્ નૂનમ્ અપજાતસ્ ત્વમ્ । ઉક્તં ચ-
જાતઃ પુત્રો ઽનુજાતશ્ ચ અતિજાતસ્ તથૈવ ચ ।
અપજાતશ્ ચ લોકેઽસ્મિન્ મન્તવ્યાઃ શાસ્ત્ર-વેદિભિઃ

માતૃ-તુલ્ય-ગુણો જાતસ્ ત્વ્ અનુજાતઃ પિતુઃ સમઃ ।
અતિજાતો ઽધિકસ્ તસ્માદ્ અપજાતો ઽધમાધમઃ

અપ્ય્ આત્મનો વિનાશં ગણયતિ ન ખલઃ પર-વ્યસન-હૃષ્ટઃ ।
પ્રાયો મસ્તક-નાશે સમર-મુખે નૃત્યતિ કબન્ધઃ

અહો, સાધ્વ્ ઇદમ્ ઉચ્યતે-
ધર્મ-બુદ્ધિઃ કુબુદ્ધિશ્ ચ દ્વાવ્ એતૌ વિદિતૌ મમ ।
પુત્રેણ વ્યર્થ-પાણ્ડિત્યાત્ પિતા ધૂમેન ઘાતિતઃ

દમનક આહ--કથમ્ એતત્ ?
સો ઽબ્રવીત્-
કથા 20
કૃષ્ણ-સર્પ-કથા
કસ્મિંશ્ચિદ્ દેશે ધર્મબુદ્ધિઃ પાપબુદ્ધિશ્ ચ દ્વે મિત્રે પ્રતિવસતઃ । અથ કદાચિત્ પાપબુદ્ધિના ચિન્તિતં યદ્-અહં તાવન્ મૂર્ખો દારિદ્ર્યોપેતશ્ ચ । તદ્ એનં ધર્મબુદ્ધિમ્ આદાય દેશાન્તરં ગત્વા અસ્યાશ્રયેણાર્થોપાર્જનાં કૃત્વૈનમ્ અપિ વઞ્ચયિત્વા સુખીભવામિ ।
અથાન્યસ્મિન્ન્ અહનિ પાપબુદ્ધિર્ ધર્મબુદ્ધિં પ્રાહ-ભો મિત્ર ! વાર્ધક-ભાવે કિં ત્વ્ આત્મ-વિચેષ્ટિતં સ્મરસિ । દેશાન્તરમ્ અદૃષ્ટ્વા કાં શિષ્ટ-જનસ્ય વાર્ત્તાં કથયિષ્યસિ ? ઉક્તં ચ-
દેશાન્તરેષુ બહુ-વિધ-ભાષા-વેષાદિ યેન ન જ્ઞાતમ્ ।
ભ્રમતા ધરણી-પીઠે તસ્ય ફલં જન્મનો વ્યર્થમ્

તથા ચ-
વિદ્યાં વિત્તં શિલ્પં તાવન્ નાપ્નોતિ માનવઃ સમ્યક્ ।
યાવદ્ વ્રજતિ ન ભૂમૌ દેશાદ્ દેશાન્તરં હૃષ્ટઃ

અથ તસ્ય તદ્-વચનમ્ આકર્ણ્ય પ્રહૃષ્ટ-મનાસ્ તેનૈવ સહ ગુરુ-જનાનુજ્ઞાતઃ શુભેઽહનિ દેશાન્તરં પ્રસ્થિતઃ । તત્ર ચ ધર્મબુદ્ધિ-પ્રભાવેણ ભ્રમતા પાપબુદ્ધિના પ્રભૂતતરં વિત્તમ્ આસાદિતમ્ । તતશ્ ચ તૌ દ્વાવ્ અપિ પ્રભૂતોપાર્જિત-દ્રવ્યૌ પ્રહૃષ્ટૌ સ્વ-ગૃહં પ્રત્ય્ ઔત્સુક્યેન પ્રસ્થિતૌ । ઉક્તં ચ-
પ્રાપ્ત-વિદ્યાર્થ-શિલ્પાનાં દેશાન્તર-નિવાસિનામ્ ।
ક્રોશ-માત્રો ઽપિ ભૂ-ભાગઃ શત-યોજનવદ્ ભવેત્

અથ સ્વ-સ્થાન-સમીપ-વર્તિના પાપબુદ્ધિના ધર્મબુદ્ધિર્ અભિહિતઃ-ભદ્ર ! ન સર્વમ્ એતદ્ ધનં ગૃહં પ્રતિ નેતું યુજ્યતે । યતઃ કુટુમ્બિનો બાન્ધવાશ્ ચ પ્રાર્થયિષ્યન્તે । તદ્ અત્રૈવ વન-ગહને ક્વાપિ ભૂમૌ નિક્ષિપ્ય કિઞ્ચિન્ માત્રમ્ આદાય ગૃહં પ્રવિશાવઃ । ભૂયો ઽપિ પ્રયોજને સઞ્જાતે તન્-માત્રં સમેત્યાસ્માત્ સ્થાનાન્ નેષ્યાવઃ । ઉક્તં ચ-
ન વિત્તં દર્શયેત્ પ્રાજ્ઞઃ કસ્યચિત્ સ્વલ્પમ્ અપ્ય્ અહો ।
મુનેર્ અપિ યતસ્ તસ્ય દર્શનાચ્ ચલતે મનઃ

તથા ચ-
યથામિષં જલે મત્સ્યૈર્ ભક્ષ્યતે શ્વાપદૈર્ ભુવિ ।
આકાશે પક્ષિભિશ્ ચૈવ તથા સર્વત્ર વિત્તવાન્

તદ્ આકર્ણ્ય ધર્મબુદ્ધિર્ આહ-ભદ્ર એવં ક્રિયતામ્ । તથાનુષ્ઠિતે દ્વાવ્ અપિ તૌ સ્વ-ગૃહં ગત્વા સુખેન સંસ્થિતવન્તૌ । અથાન્યસ્મિન્ન્ અહનિ પાપબુદ્ધિર્ નિશીથેઽટવ્યાં ગત્વા તત્ સર્વં વિત્તં સમાદાય ગર્તં પૂરયિત્વા સ્વ-ભવનં જગામ ।
અથાન્યેદ્યુર્ ધર્મબુદ્ધિં સમેત્ય પ્રોવાચ-સખે બહુ-કુટુમ્બા વયં વિત્તાભાવાત્ સીદામઃ । તદ્ ગત્વા તત્ર સ્થાને કિંચિન્ માત્રં ધનમ્ આનયાવઃ ।
સો ઽબ્રવીત્-ભદ્ર, એવં ક્રિયતામ્ ।
અથ દ્વાવ્ અપિ ગત્વા તત્ સ્થાનં યાવત્ ખનતસ્ તાવદ્ રિક્તં ભાણ્ડં દૃષ્ટવન્તૌ । અત્રાન્તરે પાપબુદ્ધિઃ શિરસ્ તાડયન્ પ્રોવાચ-ભો ધર્મબુદ્ધે ! ત્વયા હૃતમ્ એતદ્ ધનં, નાન્યેન । યતો ભૂયો ઽપિ ગર્તાપૂરણં કૃતમ્ । તત્ પ્રયચ્છ મે તસ્યાર્ધમ્ । અન્યથાહં રાજ-કુલે નિવેદયિષ્યામિ ।
સ આહ-ભો દુરાત્મન્ ! મા મૈવં વદ । ધર્મબુદ્ધિઃ ખલ્વ્ અહમ્ । નૈતચ્ ચૌર-કર્મ કરોમિ । ઉક્તં ચ-
માતૃવત્ પર-દારાણિ પર-દ્રવ્યાણિ લોષ્ટવત્ ।
આત્મવત્ સર્વ-ભૂતાનિ વીક્ષન્તે ધર્મ-બુદ્ધયઃ

એવં દ્વાવ્ અપિ વિવદમાનૌ ધર્માધિકારિણં ગતૌ ? પ્રોચતુશ્ ચ પરસ્પરં દૂષયન્તૌ । અથ ધર્માધિકરણાધિષ્ઠિત-પુરુષૈર્ દિવ્યાર્થં યાવન્ નિયોજિતૌ તાવત્ પાપબુદ્ધિર્ આહ-
અહો ન સમ્યગ્-દૃષ્ટો ન્યાયઃ । ઉક્તં ચ-
વિવાદે અન્વિષ્યતે પત્રં તદ્-અભાવેઽપિ સાક્ષિણઃ ।
સાક્ષ્ય્ અભાવાત્ તતો દિવ્યં પ્રવદન્તિ મનીષિણઃ

તદ્ અત્ર વિષયે મમ વૃક્ષ-દેવતાઃ સાક્ષિ-ભૂતાસ્ તિષ્ઠન્તિ । તા અપ્ય્ આવયોર્ એકતરં ચૌરં સાધું વા કરિષ્યન્તિ । અથ તૈઃ સર્વૈર્ અભિહિતમ્-ભો યુક્તમ્ ઉક્તં ભવતા । ઉક્તં ચ-
અન્ત્યજો ઽપિ યદા સાક્ષી વિવાદે સમ્પ્રજાયતે ।
ન તત્ર યુજ્યતે દિવ્યં કિં પુનર્ વન-દેવતાઃ

તદ્ અસ્માકમ્ અપ્ય્ અત્ર વિષયે મહત્ કૌતૂહલમ્ વર્તતે । પ્રત્યૂષ-સમયે યુવાભ્યામ્ અપ્ય્ અસ્માભિઃ સહ તત્ર વનોદ્દેશે ગન્તવ્યમ્ ઇતિ । એતસ્મિન્ન્ અન્તરે પાપબુદ્ધિઃ સ્વ-ગૃહં ગત્વા સ્વ-જનકમ્ ઉવાચ-તાત, પ્રભૂતો ઽયં મયાર્થો ધર્મબુદ્ધેશ્ ચોરિતઃ । સ ચ તવ વચનેન પરિણતિં ગચ્છતિ । અન્યથાસ્માકં પ્રાણૈઃ સહ યાસ્યતિ ।
સ આહ-વત્સ, દ્રુતં વદ યેન પ્રોચ્ય તદ્ દ્રવ્યં સ્થિરતાં નયામિ ।
પાપબુદ્ધિર્ આહ-તાત, અસ્તિ તત્-પ્રદેશે મહા-શમી । તસ્યાં મહત્ કોટરમ્ અસ્તિ । તત્ર ત્વં સાંપ્રતમ્ એવ પ્રવિશ । તતઃ પ્રભાતે યદાહં સત્ય-શ્રાવણં કરોમિ, તદા ત્વયા વાચ્યં યદ્ ધર્મબુદ્ધિશ્ ચૌર ઇતિ ।
તથાનુષ્ઠિતે પ્રત્યૂષે સ્નાત્વા પાપબુદ્ધિઃ ધર્મબુદ્ધિ-પુરઃ-સરો ધર્માધિકરણકૈઃ સહ તાં શમીમ્ અભ્યેત્ય તાર-સ્વરેણ પ્રોવાચ ।
આદિત્યચન્દ્રાવ્ અનિલો ઽનલશ્ ચ
દ્યૌર્ ભૂમિર્ આપો હૃદયં યમશ્ ચ । અહશ્ ચ રાત્રિશ્ ચ ઉભે ચ સન્ધ્યે
ધર્મો હિ જાનાતિ નરસ્ય વૃત્તમ્

ભગવતિ વન-દેવતે ! આવયોર્ મધ્યે યશ્ ચૌર તત્ કથયત ।
અથ પાપબુદ્ધિ-પિતા શમી-કોટર-સ્થઃ પ્રોવાચ-ભો, ધર્મબુદ્ધિના હૃતમ્ એતદ્ ધનમ્ ।
તદ્ આકર્ણ્ય સર્વે તે રાજ-પુરુષા વિસ્મયોત્ફુલ્લ-લોચના યાવદ્ ધર્મબુદ્ધેર્ વિત્ત-હરણોચિતં નિગ્રહં શાસ્ત્ર-દૃષ્ટ્યાવલોકયન્તિ તાવદ્ ધર્મબુદ્ધિના તચ્ છમી-કોટરં વહ્નિ-ભોજ્ય-દ્રવ્યૈઃ પરિવેષ્ટ્ય વહ્નિના સન્દીપિતમ્ । અથ જ્વલતિ તસ્મિન્ શમી-કોટરેઽર્ધ-દગ્ધ-શરીરઃ સ્ફુટિતેક્ષણઃ કરુણં પરિદેવયન્ પાપબુદ્ધિ-પિતા નિશ્ચક્રામ । તતશ્ ચ તૈઃ સર્વૈઃ પૃષ્ટઃ-ભો કિમ્ ઇદમ્ ?
ઇત્ય્ ઉક્તે ઇદં સર્વં કુકૃત્યં પાપબુદ્ધેઃ કારણાજ્ જાતમ્ ઇત્ય્ ઉક્ત્વા મૃતઃ । તતસ્ તે રાજ-પુરુષાઃ પાપબુદ્ધિં શમી-શાખાયાં પ્રતિલમ્બ્ય ધર્મબુદ્ધિં પ્રશંસ્યેદમ્ ઊચુઃ-
અહો સાધ્વ્ ઇદમ્ ઉચ્યતે-
ઉપાયં ચિન્તયેત્ પ્રાજ્ઞસ્ તથાપાયમ્ અપિ ચિન્તયેત્ ।
પશ્યતો બક-મૂર્ખસ્ય નકુલૈર્ ભક્ષિતાઃ સુતાઃ

ધર્મ-બુદ્ધિઃ પ્રાહ-કથમ્ એતત્ ?
તે પ્રોચુઃ-
કથા 21
જીર્ણધન-નામ-વણિક્-પુત્ર-કથા
અસ્તિ કસ્મિંશ્ચિદ્ વનોદ્દેશે બહુ-બક-સનાથો વટ-પાદપઃ । તસ્ય કોટરે કૃષ્ણ-સર્પઃ પ્રતિવસતિ સ્મ । સ ચ બક-બાલકાન્ અજાત-પક્ષાન્ અપિ સદૈવ ભક્ષયન્ કાલં નયતિ । અથૈકો બકસ્ તેન ભક્ષિતાન્ય્ અપત્યાનિ દૃષ્ટ્વા શિશુ-વૈરાગ્યાત્ સરસ્-તીરમ્ આસાદ્ય બાષ્પ-પૂરૈત-નયનો ઽધો-મુખસ્ તિષ્ઠતિ । તં ચ તાદૃક્-ચેષ્ટિતમ્ અવલોક્ય કુલીરકઃ પ્રોવાચ-મામ કિમ્ એવં રુદ્યતે ભવતાદ્ય ?
સ આહ-ભદ્ર કિં કરોમિ ? મમ મન્દ-ભાગ્યસ્ય બાલકાઃ કોટર-નિવાસિના સર્પેણ ભક્ષિતાઃ । તદ્-દુઃખ-દુઃખિતો ઽહં રોદિમિ । તત્ કથય મે યદ્ય્ અસ્તિ કશ્ચિદ્ ઉપાયસ્ તદ્-વિનાશાય ।
તદ્ આકર્ણ્ય કુલીરકશ્ ચિન્તયામાસ-અયં તાવદ્ અસ્મત્-સહજ-વૈરી । તથોપદેશં પ્રયચ્છામિ સત્યાનૃતં યથાન્યેઽપિ બકાઃ સર્વે સઙ્ક્ષયમ્ આયાન્તિ । ઉક્તં ચ-
નવનીત-સમાં વાણીં કૃત્વા ચિત્તં તુ નિર્દયમ્ ।
તથા પ્રબોધ્યતે શત્રુઃ સાન્વયો મ્રિયતે યથા

આહ ચ-મામ, યદ્ય્ એવં તન્ મત્સ્ય-માંસ-ખણ્ડાનિ નકુલસ્ય બિલ-દ્વારાત્ સર્પ-કોટરં યાવત્ પ્રક્ષિપ યથા નકુલસ્ તન્-માર્ગેણ ગત્વા તં દુષ્ટ-સર્પં વિનાશયતિ ।
અથ તથાનુષ્ઠિતે મત્સ્ય-માંસાનુસારિણા નકુલેન તં કૃષ્ણ-સર્પં નિહત્ય તેઽપિ તદ્-વૃક્ષાશ્રયાઃ સર્વે બકાશ્ ચ શનૈઃ શનૈર્ ભક્ષિતાઃ । અતો વયં બ્રૂમઃ-ઉપાયં ચિન્તયેદ્ ઇતિ ।
એવં મૂઢ ! ત્વયાપ્ય્ અપાયશ્ ચિન્તિતો નોપાયઃ પાપ-બુદ્ધિવત્ । તન્ ન ભવસિ ત્વં સજ્જનઃ । કેવલં પાપ-બુદ્ધિર્ અસિ । જ્ઞાતો મયા સ્વામિનઃ પ્રાણ-સન્દેહાનયનાત્ । પ્રકટીકૃતં ત્વયા સ્વયમ્ એવાત્મનો દુષ્ટત્વં કૌટિલ્યં ચ । અથવા સાધ્વ્ ઇદમ્ ઉચ્યતે-
યત્નાદ્ અપિ કઃ પશ્યેચ્ છિખિનામ્ આહાર-નિઃસરણ-માર્ગમ્ ।
યદિ જલદ-ધ્વનિ-મુદિતાસ્ ત એવ મૂઢા ન નૃત્યેયુઃ

યદિ ત્વં સ્વામિનમ્ એનાં દશાં નયસિ તદ્ અસ્મદ્-વિધસ્ય કા ગણના ? તસ્માન્ મમાસન્નેન ભવતા ન ભાવ્યમ્ । ઉક્તં ચ-
તુલાં લોહ-સહસ્રસ્ય યત્ર ખાદન્તિ મૂષકાઃ ।
રાજંસ્ તત્ર હરેચ્ છ્યેનો બાલકં નાત્ર સંશયઃ

દમનક આહ--કથમ્ એતત્ ?
સો ઽબ્રવીત્-
કથા 22
જીર્ણધન-નામ-વણિક્-પુત્ર-કથા
અસ્તિ કસ્મિંશ્ચિદ્ અધિષ્ઠાને જીર્ણધનો નામ વણિક્-પુત્રઃ । સ ચ દ્રવ્ય-ક્ષયાદ્ દેશાન્તર-ગમન-મના વ્યચિન્તયત્-
યત્ર દેશે અથ વા સ્થાને ભોગાન્ ભુક્ત્વા સ્વવીર્યતઃ ।
તસ્મિન્ વિભવહીનો યો વસેત્ સ પુરુષાધમઃ

તથા ચ-
યેનાહંકારયુક્તેન ચિરં વિલસિતં પુરા ।
દીનં વદતિ તત્રૈવ યઃ પરેષાં સ નિન્દિતઃ

તસ્ય ચ ગૃહે સહસ્ર-લોહ-ભાર-ઘટિતા પૂર્વ-પુરુષોપાર્જિતા તુલાસીત્ । તાં ચ કસ્યચિદ્ છ્રેષ્ટિનો ગૃહે નિક્ષેપ-ભૂતાં કૃત્વા દેશાન્તરં પ્રસ્થિતઃ । તતઃ સુચિરં કાલં દેશાન્તરં યથેચ્છયા ભ્રાન્ત્વા પુનઃ સ્વ-પુરમ્ આગત્ય તં શ્રેષ્ઠિનમ્ ઉવાચ-ભોઃ શ્રેષ્ઠિન્ ! દીયતાં મે સા નિક્ષેપ-તુલા ।
સ આહ-ભો ! નાસ્તિ સા ત્વદીયા તુલા । મૂષિકૈર્ ભક્ષિતા ।
જીર્ણધન આહ-ભોઃ શ્રેષ્ઠિન્ ! નાસ્તિ દોષસ્ તે યદિ મૂષિકૈર્ ભક્ષિતેતિ । ઈદૃગ્ એવાયં સંસારઃ । ન કિંચિદ્ અત્ર શાશ્વતમ્ અસ્તિ । પરમ્ અહં નદ્યાં સ્નાનાર્થં ગમિષ્યામિ । તત્ ત્વમ્ આત્મીયં શિશુમ્ એનં ધનદેવ-નામાનં મયા સહ સ્નાનોપકરણ-હસ્તં પ્રેષયેતિ ।
સો ઽપિ ચૌર્ય-ભયાત્ તસ્ય શઙ્કિતઃ સ્વ-પુત્રમ્ ઉવાચ-વત્સ, પિતૃવ્યો ઽયં તવ સ્નાનાર્થં નદ્યાં યાસ્યતિ । તદ્ ગમ્યતામ્ અનેન સાર્ધં સ્નાનોપકરણમ્ આદાયેતિ । અહો સાધ્વ્ ઇદમ્ ઉચ્યતે-
ન ભક્ત્યા કસ્યચિત્ કો ઽપિ પ્રિયં પ્રકુરુતે નરઃ ।
મુક્ત્વા ભયં પ્રલોભં વા કાર્ય-કારણમ્ એવ વા

તથા ચ-
અત્યાદરો ભવેદ્ યત્ર કાર્ય-કારણ-વર્જિતઃ ।
તત્ર શઙ્કા પ્રકર્તવ્યા પરિણામેઽસુખાવહા

અથાસૌ વણિક્-શિશુઃ સ્નાનોપકરણમ્ આદાય પ્રહૃષ્ટ-મનાસ્ તેનાભ્યાગતેન સહ પ્રસ્થિતઃ । તથાનુષ્ઠિતે વણિક્ સ્નાત્વા તં શિશું નદી-ગુહાયાં પ્રક્ષિપ્ય તદ્-દ્વારં બૃહચ્-છિલયાચ્છાદ્ય સત્વરં ગૃહમ્ આગતઃ । પૃષ્ટશ્ ચ તેન વણિજા-ભો ઽભ્યાગત તત્ કથ્યતાં કુત્ર મે શિશુર્ યસ્ ત્વયા સહ નદીં ગતઃ ઇતિ ।
સ આહ-નદી-તટાત્ સ શ્યેનેન હૃત ઇતિ ।
શ્રેષ્ઠ્ય્ આહ-મિથ્યા-વાદિન્ ! કિં ક્વચિચ્ છ્યેનો બાલં હર્તું શક્નોતિ ? તત્ સમર્પય મે સુતમ્, અન્યથા રાજ-કુલે નિવેદયિષ્યામીતિ ।
સ આહ-ભોઃ સત્યવાદિન્ ! યથા શ્યેનો બાલં ન નયતિ તથા મૂષિકા અપિ લોહ-ભાર-ઘટિતાં તુલાં ન ભક્ષયન્તિ । તદ્ અર્પય મે તુલાં યદિ દારકેણ પ્રયોજનમ્ । એવં વિવદમાનૌ દ્વાવ્ અપિ રાજ-કુલં ગતૌ ।
તત્ર શ્રેષ્ઠી તાર-સ્વરેણ પ્રોવાચ-ભો ઽબ્રહ્મણ્યમ્ અબ્રહ્મણ્યમ્ । મમ શિશુર્ અનેન ચૌરેણાપહૃતઃ ।
અથ ધર્માધિકારિણસ્ તમ્ ઊચુઃ-ભોઃ સમર્પ્યતાં શ્રેષ્ઠિ-સુતઃ ।
સ આહ-કિં કરોમિ ? પશ્યતો મે નદી-તટાચ્ છ્યેનેનાપહૃતઃ શિશુઃ ।
તચ્ છ્રુત્વા તે પ્રોચુઃ-ભો ન સત્યમ્ અભિહિતં ભવતા । કિં શ્યેનઃ શિશું હર્તું સમર્થો ભવતિ ?
સ આહ-ભો ભોઃ શ્રૂયતાં મદ્-વચઃ ।
તુલાં લોહ-સહસ્રસ્ય યત્ર ખાદન્તિ મૂષિકાઃ ।
રાજંસ્ તત્ર હરેચ્ છ્યેનો બાલકં નાત્ર સંશયઃ

તે પ્રોચુઃ-કથમ્ એતત્ ?
તતઃ શ્રેષ્ઠી સભ્યાનામ્ અગ્રે સર્વં વૃત્તાન્તં નિવેદયામાસ । તતસ્ તૈર્ વિહસ્ય દ્વાવ્ અપિ તૌ પરસ્પરં સમ્બોધ્ય તુલા-શિશુ-પ્રદાનેન સન્તોષિતૌ ।
અતો ઽહં બ્રવીમિ-તુલાં લોહ-સહસ્રસ્ય ઇતિ ।
તન્ મૂર્ખ ! સઞ્જીવક-પ્રસાદમ્ અસહમાનેન ત્વયૈતત્ કૃતમ્ । અહો સાધ્વ્ ઇદમ્ ઉચ્યતે-
પ્રાયેણાત્ર કુલાન્વિતં કુકુલજાઃ શ્રી-વલ્લભં દુર્ભગા
દાતારં કૃપણા ઋજૂન્ અનૃજવો વિત્તે સ્થિતં નિર્ધનાઃ ।
વૈરૂપ્યોપહૃતાશ્ ચ કાન્ત-વપુષં ધર્માશ્રયં પાપિનો
નાના-શાસ્ત્ર-વિચક્ષણં ચ પુરુષં નિન્દન્તિ મૂર્ખાઃ સદા

તથા ચ-
મૂર્ખાણાં પણ્ડિતા દ્વેષ્યા નિર્ધનાનાં મહાધનાઃ ।
વ્રતિનઃ પાપ-શીલાનામ્ અસતીનાં કુલ-સ્ત્રિયઃ

તન્ મૂર્ખ ત્વયા હિતમ્ અપ્ય્ અહિતં કૃતમ્ । ઉક્તં ચ-
પણ્ડિતો ઽપિ વરં શત્રુર્ ન મૂર્ખો હિત-કારકઃ ।
વાનરેણ હતો રાજા વિપ્રાશ્ ચીરેણ રક્ષિતાઃ

દમનક આહ--કથમ્ એતત્ ?
સો ઽબ્રવીત્-
કથા 23
કસ્યચિદ્ રાજ્ઞો નિત્યં વાનરો ઽતિભક્તિ-પરો ઽઙ્ગ-સેવકો ઽન્તઃ-પુરે અપ્ય્ અપ્રતિષિદ્ધ-પ્રસરો ઽતિવિશ્વાસ-સ્થાનમ્ અભૂત્ । એકદા રાજ્ઞો નિદ્રાં ગતસ્ય વાનરે વ્યજનં નીત્વા વાયું વિદધતિ રાજ્ઞો વક્ષઃ-સ્થલોપરિ મક્ષિકોપવિષ્ટા । વ્યજનેન મુહુર્ મુહુર્ નિષિધ્યમાનાપિ પુનઃ પુનસ્ તત્ર એવોપવિશતિ । તતસ્ તેન સ્વભાવ-ચપલેન મૂર્ખેણ વાનરેણ ક્રુદ્ધેન સતા તીક્ષ્ણં ખડ્ગમ્ આદાય તસ્યા ઉપરિ પ્રહારો વિહિતઃ । તતો મક્ષિકોડ્ડીય ગતા, પરં તેન શિત-ધારેણાસિના રાજ્ઞો વક્ષો દ્વિધા જાતં રાજા મૃતશ્ ચ । તસ્માચ્ ચિરાયુર્ ઇચ્છતા નૃપેણ મૂર્ખો ઽનુચરો ન રક્ષણીયઃ ।
અપરમ્ એકસ્મિન્ નગરે કો ઽપિ વિપ્રો મહા-વિદ્વાન્ પરં પૂર્વ-જન્મ-યોગેન ચૌરો વર્તતે । તસ્મિન્ પુરેઽન્ય-દેશાદ્ આગતાંશ્ ચતુરો વિપ્રાન્ બહૂનિ વસ્તૂનિ વિક્રીણતો દૃષ્ટ્વા ચિન્તિતવાન્-અહો કેનોપાયેનૈષાં ધનં લભે । ઇતિ વિચિન્ત્ય તેષાં પુરો ઽનેકાનિ શાસ્ત્રોક્તાનિ સુભાષિતાનિ ચાતિપ્રિયાણિ મધુરાણિ વચનાનિ જલ્પતા તેષાં મનસિ વિશ્વાસમ્ ઉત્પાદ્ય સેવા કર્તુમ્ આરબ્ધા । અથવા સાધ્વ્ ઇદમ્ ઉચ્યતે-
અસતી ભવતિ સલજ્જા ક્ષારં નીરં ચ શીતલં ભવતિ ।
દમ્ભી ભવતિ વિવેકી પ્રિયવક્તા ભવતિ ધૂર્તજનઃ

અથ તસ્મિન્ સેવાં કુર્વતિ તૈર્ વિપ્રૈઃ સર્વ-વસ્તૂનિ વિક્રીય બહુ-મૂલ્યાનિ રત્નાનિ ક્રીતાનિ । તતસ્ તાનિ જઙ્ઘા-મધ્યે તત્-સમક્ષં પ્રક્ષિપ્ય સ્વ-દેશં પ્રતિ ગન્તુમ્ ઉદ્યમો વિહિતઃ । તતઃ સ ધૂર્ત-વિપ્રસ્ તાન્ વિપ્રાન્ ગન્તુમ્ ઉદ્યતાન્ પ્રેક્ષ્ય ચિન્તા-વ્યાકુલિત-મનાઃ સંજાતઃ-
અહો ધનમ્ એતન્ ન કિંચિન્ મમ ચટિતમ્ । અથૈભિઃ સહ યામિ । પથિ ક્વાપિ વિષં દત્ત્વૈતાન્ નિહત્ય સર્વ-રત્નાનિ ગૃહ્ણામિ । ઇતિ વિચિન્ત્ય તેષામ્ અગ્રે સ-કરુણં વિલપ્યેદમ્ આહ-ભો મિત્રાણિ ! યૂયં મામ્ એકાકિનં મુક્ત્વા ગન્તુમ્ ઉદ્યતાઃ । તન્ મે મનો ભવદ્ભિઃ સહ સ્નેહ-પાશેન બદ્ધં ભવદ્-વિરહ-નામ્નૈવાકુલં સઞ્જાતં યથા ધૃતિં ક્વાપિ ન ધત્તે । યૂયમ્ અનુગ્રહં વિધાય સહાય-ભૂતં મામ્ અપિ સહૈવ નયત ।
તદ્-વચઃ શ્રુત્વા તે કરુણાર્દ્ર-ચિત્તાસ્ તેન સમમ્ એવ સ્વ-દેશં પ્રતિ પ્રસ્થિતાઃ । અથાધ્વનિ તેષાં પઞ્ચાનામ્ અપિ પલ્લી-પુર-મધ્યે વ્રજતાં ધ્વાઙ્ક્ષાઃ કથયિતુમ્ આરબ્ધાઃ-રે રે કિરાતાઃ ! ધાવત ધાવત । સ-પાદ-લક્ષ-ધનિનો યાન્તિ । એતાન્ નિહત્ય ધનં નયત ।
તતઃ કિરાતૈર્ ધ્વાઙ્ક્ષ-વચનમ્ આકર્ણ્ય સત્વરં ગત્વા તે વિપ્રા લગુડ-પ્રહારૈર્ જર્જરી-કૃત્ય વસ્ત્રાણિ મોચયિત્વા વિલોકિતાઃ, પરં ધનં કિંચિન્ ન લબ્ધમ્ । તદા તૈઃ કિરાતૈર્ અભિહિતમ્-ભોઃ પાન્થાઃ ! પુરા કદાપિ ધ્વાઙ્ક્ષ-વચનમ્ અનૃતં નાસીત્ । તતો ભવતાં સંનિધૌ ક્વાપિ ધનં વિદ્યતે તદ્ અર્પયત । અન્યથા સર્વેષામ્ અપિ વધં વિધાય ચર્મ વિદાર્ય પ્રત્યઙ્ગં પ્રેક્ષ્ય ધનં નેષ્યામઃ ।
તદા તેષામ્ ઈદૃશં વચનમ્ આકર્ણ્ય ચૌર-વિપ્રેણ મનસિ ચિન્તિતમ્-યદૈષાં વિપ્રાણાં વધં વિધાયાઙ્ગં વિલોક્ય રત્નાનિ નેષ્યન્તિ, તદાપિ માં વધિષ્યન્તિ તતો ઽહં પૂર્વમ્ એવાત્માનમ્ અરત્નં સમર્પ્યૈતાન્ મુઞ્ચામિ । ઉક્તં ચ-
મૃત્યોર્ બિભેષિ કિં બાલ ન સ ભીતં વિમુઞ્ચતિ ।
અદ્ય વાબ્દ-શતાન્તે વા મૃત્યુર્ વૈ પ્રાણિનાં ધ્રુવઃ

તથા ચ-
ગવાર્થે બ્રાહ્મણાર્થે ચ પ્રાણ-ત્યાગં કરોતિ યઃ ।
સૂર્યસ્ય મણ્ડલં ભિત્ત્વા સ યાતિ પરમાં ગતિમ્

ઇતિ નિશ્ચિત્યાભિહિતં-ભોઃ કિરાતાઃ ! યદ્ય્ એવં તતો માં પૂર્વં નિહત્ય વિલોકયત । તતસ્ તૈસ્ તથાનુષ્ઠિતે તં ધન-રહિતમ્ અવલોક્યાપરે ચત્વારો ઽપિ મુક્તાઃ ।
અતો ઽહં બ્રવીમિ-પણ્ડિતો ઽપિ વરં શત્રુઃ ઇતિ ।
અથૈવં સંવદતોઃ સઞ્જીવકઃ ક્ષણમ્ એકં પીઙ્ગલકેન સહ યુદ્ધં કૃત્વા તસ્ય ખર-નખર-પ્રહારાભિહિતો ગતાસુર્ વસુન્ધરા-પીઠે નિપપાત । અથ તં ગતાસુમ્ અવલોક્ય પિઙ્ગલકસ્ તદ્-ગુણ-સ્મરણાર્દ્ર-હૃદયઃ પ્રોવાચ-ભોઃ, અયુક્તં મયા પાપેન કૃતં સઞ્જીવકં વ્યાપાદયતા । યતો વિશ્વાસ-ઘાતાદ્ અન્યન્ નાસ્તિ પાપતરં કર્મ । ઉક્તં ચ-
મિત્ર-દ્રોહી કૃતઘ્નશ્ ચ યશ્ ચ વિશ્વાસ-ઘાતકઃ ।
તે નરા નરકં યાન્તિ યાવચ્ ચન્દ્ર-દિવાકરૌ

ભૂમિ-ક્ષયે રાજ-વિનાશ એવ
ભૃત્યસ્ય વા બુદ્ધિમતો વિનાશે ।
નો યુક્તમ્ ઉક્તં હ્ય્ અનયોઃ સમત્વં
નષ્ટાપિ ભૂમિઃ સુલભા ન ભૃત્યાઃ

તથા મયા સભા-મધ્યે સ સદૈવ પ્રશંસિતઃ । તત્ કિં કથયિષ્યામિ તેષામ્ અગ્રતઃ । ઉક્તં ચ-
ઉક્તો ભવતિ યઃ પૂર્વં ગુણવાન્ ઇતિ સંસદિ ।
ન તસ્ય દોષો વક્તવ્યઃ પ્રતિજ્ઞા-ભઙ્ગ-ભીરુણા

એવં-વિધં પ્રલપન્તં દમનકઃ સમેત્ય સહર્ષમ્ ઇદમ્ આહ-દેવ, કાતરતમસ્ તવૈષ ન્યાયો યદ્ દ્રોહ-કારિણં શષ્પ-ભુજં હત્વેત્થં શોચસિ । તન્ નૈતદ્ ઉપપન્નં ભૂભુજામ્ । ઉક્તં ચ-
પિતા વા યદિ વા ભ્રાતા પુત્રો ભાર્યાથવા સુહૃત્ ।
પ્રાણ-દ્રોહં યદા ગચ્છેદ્ ધન્તવ્યો નાસ્તિ પાતકમ્

તથા ચ-
રાજા ઘૃણી બ્રાહ્મણઃ સર્વ-ભક્ષી
સ્ત્રી ચાત્રપા દુષ્ટમતિઃ સહાયઃ ।
પ્રેષ્યઃ પ્રતીપો ઽધિકૃતઃ પ્રસાદી
ત્યાજ્યા અમી યશ્ ચ કૃતં ન વેત્તિ

અપિ ચ-
સત્યાનૃતા ચ પરુષા પ્રિય-વાદિની ચ
હિંસ્રા દયાલુર્ અપિ ચાર્થ-પરા વદાન્યા ।
ભૂરિ-વ્યથા પ્રચુર-વિત્ત-સમાગમા ચ
વેશ્યાઙ્ગનેવ નૃપ-નીતિર્ અનેક-રૂપા

અપિ ચ-
અકૃતોપદ્રવઃ કશ્ચિન્ મહાન્ અપિ ન પૂજ્યતે ।
પૂજયન્તિ નરા નાગાન્ ન તાર્ક્ષ્યં નાગ-ઘાતિનમ્

તથા ચ-
અશોચ્યાન્ અન્વશોચસ્ ત્વં પ્રજ્ઞા-વાદાંશ્ ચ ભાષસે ।
ગતાસૂન્ અગતાસૂંશ્ ચ નાનુશોચન્તિ પણ્ડિતાઃ