પઞ્ચસાયક · અધ્યાય 2

ઇતિ કવિશેખરશ્રીજ્યોતિરીશ્વરકવિરચિતે પઞ્ચસાયકે જાત્યાદિસમુદ્દેશો નામ પ્રથમઃ સાયકઃ ।
અથ દ્વિતીયઃ સાયકઃ ।
રતભેદાઃ ।
આયામૈઃ પરિણાહકૈશ્ચ પુરુષાઃ લિઙ્ગૈર્વરાઙ્ગૈઃ સ્ત્રિયો જ્ઞાતવ્યાશ્ચ રસગૃહારુણસમાખ્યાતાઙ્ગુલૈઃ સર્વતઃ ।
જાત્યા તે ઽપિ શશા વૃષાશ્ચ તુરગાઃ પ્રાજ્ઞૈઃ સ્મૃતાસ્તા પુનર્ મૃગ્યશ્ચા કરિણીતિ વિસ્તરભયાત્સઙ્ક્ષિપ્ય નિષ્કૃષ્યતે

શશકહરિણપત્ન્યોર્ગોતુરઙ્ગ્યોસ્તથૈવ હયગજપતિનાર્યોરેકરૂપં રતં સ્યાત્ ।
ઇહ ભવતિ નિતાન્તં પ્રીતિરન્યોન્યયોગાદ્ અનુમરણશક્યં સ્ત્રી કથં સ્વીકરોતિ

મૃગીવૃષં ચેદ્વૃષભીતુરઙ્ગમત્યુચ્ચમેતદ્દ્વિતયં વદન્તિ ।
અશ્વાશશં ગોકરિણીસમુત્થં નીચદ્વયં તુષ્ટિકરં ન યૂનોઃ

મૃગીહયં હસ્તિવધૂશશં ચેતત્યુચ્ચનીચં સુરતં વદન્તિ ।
પ્રમાણભેદે ઽપિ ન દ્રવન્તિ તસ્મિન્ન તૃપ્યન્તિ નિતમ્બવત્યઃ

પ્રોક્તરતાનામુત્તમમધ્યમાધમત્વમ્ ।
સ્ત્રીપુંસયોસ્તુલ્યરતં પ્રશસ્તં મધ્યદ્વયં મધ્યમમામનન્તિ ।
અત્યુચ્ચકં ચાપ્યતિનીચકં ચ નિન્દ્યં રતજ્ઞૈઃ સુરતં પ્રદિષ્ટમ્

પ્રીતિઃ સમા સ્યાત્સુરતે સમાખ્યે નીચદ્વયે યોષિત એવ તુષ્ટિઃ ।
અત્યુચ્ચકે વા ઽપ્યતિનીચકે વા તુષ્ટિર્ન પુંસાં ન ચ સુન્દરીણામ્

વેગભેદાત્સુરતભેદાઃ ।
પ્રચણ્ડવેગો ઽપ્યથ મધ્યવેગસ્તથા ઽપરઃ સ્યાલ્લઘુનામધેયઃ ।
પુંસસ્તરુણ્યા ઉભયોરપીહ ત્રિધા કવીન્દ્રાઃ સુરતં વદન્તિ

ઇદાનીં શશાદીનાં સ્વરૂપં નિરૂપ્યતે ।
દીર્ઘાક્ષાઃ સ્થૂલદેહા લઘુસમદશના લમ્બકર્ણા સુવાચો ગ્રીવાયાં જાનુદેશે કરકમલતલે કાલિમાનં વહન્તઃ ।
અલ્પાહારાલ્પશૌચા દિનમધિશયિનઃ કાન્તિમન્તો બલાઢ્યાઃ ક્રીડાવન્તો વિનીતા લઘુતરસુરતાઃ પુણ્યભાજઃ શશાઃ સ્યુઃ

સુચારુકેશો મૃદુવાક્ સુવેશઃ સુદીર્ઘકણ્ઠશ્ચપલઃ સુનેત્રઃ ।
સુરક્તપાણિઃ સમદન્તપઙ્ક્તિઃ સૌભાગ્યયુક્તઃ કથિતો મૃગો ઽયમ્

સ્ફારાકારાઃ સદર્પાઃ સુરતરસકલાલમ્પટાઃ સુન્દરાઙ્ગા વ્યૂઢોરસ્કાઃ સુરૂપાઃ સુસમજઠરિણો માંસલા લોલનેત્રાઃ ।
અત્યન્તપ્રૌઢવાચો ઽપરિલઘુધૃતયઃ ક્રોધના મધ્યવેગા ઉક્ષાણો લિઙ્ગમીષદ્વિતતનવમિતૈરઙ્ગુલીકૈર્વહન્તિ

કાર્યે ધૃષ્ટા બલિષ્ઠાઃ સિતશમદશનાઃ પીવરાસ્યા વરાક્ષા ગ્રીવાબાહૂરુદીર્ઘાઃ પરહિતનિરતાઃ સાત્ત્વિકાઃ સ્નિગ્ધવાચઃ ।
નિર્લજ્જાશ્ચારુશીલાઃ પૃથુતરગતયશ્ચણ્ડસમ્ભોગરક્તા અશ્વા લિઙ્ગં વહન્તો યુવતિજનમતં ભાનુસઙ્ખ્યાઙ્ગુલીકમ્

મૃગ્યાદીનાં સ્વરૂપનિરૂપણમ્ ।
મૃદ્વઙ્ગી દીર્ઘનેત્રા વરબિસલતિકાકોમલા દીર્ઘબાહુઃ શોણામ્ભોજાભિરામં વહતિ કરયુગં હ્રસ્વમધ્યા સુકેશી ।
સુશ્રોણીઃ કમ્બુકણ્ઠી પૃથુકુચયુગલા યા વહત્યઙ્ગુલીકૈઃ ષડ્ભિઃ કન્દર્પગેહં કથયતિ હરિણીં તામિહ જ્યોતિરીશઃ

વ્યાનિમ્નોત્તુઙ્ગશીર્ષા બહુતરકપિશસ્થૂલકેશપ્રચારા ચઞ્ચન્નીલામ્બુજાક્ષી સુલલિતવદના તુઙ્ગવક્ષોજભારા ।
ગમ્ભીરાવર્તનાભિર્વલિભિરુપગતા શ્રોણિભારાલસાઙ્ગી સેયં રન્ધ્રાઙ્ગુલીકં વહતિ રતગુહારન્ધ્રકં વૈ તુરઙ્ગી

સ્થૂલાઙ્ગી સ્થૂલગણ્ડા લઘુતરનયના સ્થૂલનીલાલ્પકેશા બિમ્બૌષ્ઠી પીનબાહુઃ કઠિનગુરુકુચા હીનપર્વા ઽતિદુષ્ટા ।
નિર્લજ્જા રાસભોક્તિસ્તરલિતવદના સર્વદા કષ્ટસાધ્યા નિર્દિષ્ટા હસ્તિનીયં વહતિ રવિસમૈરઙ્ગુલૈર્ગુહ્યદેશમ્

અથ સ્ત્રીણામવસ્થાવિશેષાઃ કથ્યન્તે ।
ષોડશવર્ષવયસ્કાં બાલામિત્યાલપન્તિ ધીમન્તઃ ।
વિંશાત્તરુણીં ત્રિંશાત્પ્રૌઢાં પઞ્ચાશતો વૃદ્ધામ્

બાલા નૂતનસઙ્ગમે રતિકરી સાન્દ્રાન્ધકારે ભવેદ્ આલોકે સુખમાતનોતિ તરુણી સમ્ભોગલીલાવિધૌ ।
આલોકે ઽપિ સુખાયતે સરભસં પ્રૌઢા તમિસ્રે ઽઙ્ગના વૃદ્ધા જીવિતહારિણી ન કુરુતે કુત્રાપિ સૌખ્યં મનાક્

અથ દેશવિશેષાત્ સ્ત્રીસ્વરૂપં નિરૂપ્યતે ।
રૂક્ષાઙ્ગી બહુવર્ણિની ચલમતિર્ગીતપ્રિયા ચાટુલા શૈલામ્ભોનિધિપાર્શ્વદેશવનિતા પ્રાયો ભવેદીદૃશી ।
અમ્ભોદાગમપુષ્પમાસસમયે સેવ્યા પુનઃ પ્રીણિતા ગુર્વાહારસુગન્ધિમાલ્યવસનસ્નિગ્ધાઙ્ગરાગાદિભિઃ

ગૂઢગ્રન્થિરહર્નિશં હિ સકલે ગાત્રે વહપ્યચ્છતામ્ અમ્ભોજપ્રસવારુણોત્તમકરા શીતાલયપ્રેયસી ।
સૌરાષ્ટ્રી ચ કલિઙ્ગદેશયુવતિઃ કામં ભવેત્પિત્તલા હેમન્તે શિશિરે નરૈરવિરતં સેવ્યા યથાકાઙ્ક્ષયા

જ્ઞેયા કોકિલકાકલીકલરવા મેદસ્વિની શીતલા નિદ્રાલુશ્ચ શિરીષકોમલતનુઃ સ્નિગ્ધાનના શ્લેષ્મલા ।
વઙ્ગશ્રીહટકામરૂપતરુણી શીતાદિના શઙ્કિતા ગન્તવ્યા શરદિ પ્રકૃષ્ટમદના ગ્રીષ્મે નરૈરાદૃતા

શુચિચરિતવિચિત્રા ચિત્રસમ્ભોગમિત્રા નખદશનવિરક્તા શિલ્પશિક્ષાનુરક્તા ।
સ્થિરમતિનિજબન્ધુઃ કામસર્વસ્વસિન્ધુર્ ભવતિ રુચિરવેષા કામિની મધ્યદેશા

કરકુચકરજાતાશ્લેષવિન્યાસદક્ષા સકલસુરતબન્ધુર્જ્ઞાનવૈદગ્ધ્યદક્ષા ।
નલઘુનગુરુવેગા પ્રાયશઃ કામરક્તા રમયતિ મધુરાલ્પં સુન્દરી તૈરભુક્તી

મૃદુવચનવિભાગા કોમલાનઙ્ગભાગા વિગતરમણની(ભી)તિઃ કોમલાનઙ્ગગીતિઃ ।
દ્રવતિ ઝટિતિ કાન્તા ચિત્રસમ્ભોગદક્ષા રમયતિ કિલ કૌલી કીર્તિતા વઙ્ગીગૌડી

કરતલહતિતુષ્ટા બાહ્યસમ્ભોગહૃષ્ટા ચિરનિધુવનસાધ્યા માલવી ધૂર્તવાક્યા ।
સુખયતિ સુખવેગા વ્યઞ્જિતાનઙ્ગરાગા ચપલપિશુનશીલા સ્યાદિયં ચોલબાલા

કુવલયદલવર્ણા ચારુતાટઙ્કકર્ણા ચકિતહરિણનેત્રા ફુલ્લરાજીવવક્ત્રા ।
લઘુનિધુવનરક્તા ઽકષ્ટસમ્ભોગસક્તા સુલલિતગતિરેષા ગુર્જરી ચારુવેષા

અલસવલિતદૃષ્ટિર્દિવ્યરૂપાઙ્ગયષ્ટિઃ કઠિનમદનવેગા દુઃખસાધ્યા પ્રયોગે ।
વિરમતિ સુરતાન્તે કોપમાયાતિ કાન્તે વિવિધપુરુષલોલા સૈન્ધવી દુષ્ટશીલા

પુલકકરજદાત્રી દુષ્ટવાક્યાભિધાત્રી વિષમસુરતપાત્રી નિશ્ચિતં કાલરાત્રી ।
ઇતિ ભવતિ પુરન્ધ્રી કોશલાવન્તિકા સ્ત્રી કવલયતિ રતાર્તા શ્રૂયતે પૂર્વવાર્તા

પિકવરમૃદુવાચઃ કોમલાઙ્ગ્યઃ સુરમ્યા વ્યપગતભયલજ્જાઃ સાહસિન્યઃ સ્વતન્ત્રાઃ ।
લઘુનિધુવનસાધ્યાશ્ચીનસૌવીરભેદદ્રવિડમલયજાતાઃ સુન્દરાઙ્ગ્યસ્તરુણ્યઃ

સકલસુરતદક્ષા સિદ્ધિસૌભાગ્યવશ્યા દશનવસનપાનપ્રીતિભાજઃ સલજ્જાઃ ।
કરજલિખનદક્ષાશ્ચણ્ડવેગાભિરમ્યાઃ કુસુમસુરભયઃ સ્યુર્મદ્રતૈલઙ્ગનાર્યઃ

સુરતસવિમર્દપ્રેમવત્યઃ પ્રચણ્ડાઃ કરજદશનકેશાશ્લેષસઞ્જ્ઞાવિહીનાઃ ।
સહજમલિનચિત્તાઃ પૌણ્ડ્રકામ્બોજજાતાઃ કરતલલયતુષ્ટાઃ કામરૂપાઙ્ગનાઃ સ્યુઃ

ગાઢં સંશ્લિષ્ય કણ્ઠે લિખતિ કરરુહૈઃ સર્વતઃ કાન્તદેહં કેશેષ્વાકૃષ્ય ચુમ્બત્યધરમવિરતં મુષ્ટિઘાતં દદાતિ ।
તૃપ્તિં નો યાતિ શીઘ્રં દ્રવતિ ન ચ રતે ચણ્ડવેગા પ્રગલ્ભા જ્ઞાતવ્યા પણ્ડિતેન્દ્રૈરતિકલિતરતિર્લાટકર્ણાટનારી

દુષ્ટા દુર્ગન્ધદેહાઃ પશુસમસુરતાશ્ચુમ્બનશ્લેષહીનાઃ સેર્ષ્યા મ્લેચ્છાઙ્ગનાઃ સ્યુર્લઘુરતનિરતાઃ પાર્વતીયાશ્ચ નાર્યઃ ।
કાશ્મીરાભીરગન્ધ્યાઃ સકલરસકલામોદદક્ષા નિતાન્તં સાધ્યા દેશાનુસારાદિહ પટુમતિભિર્યોષિતઃ સર્વદૈવ

જાતેસ્તત્ત્વં સમસ્તં નિખિલશશિકલાબોધનં સત્ત્વવૃત્તિં મૃગ્યાદીનાં વશત્વં મદનરસકલાકૌતુકં ચાપ્યશેષમ્ ।
ઇત્થં યઃ કામિનીનાં કલયતિ ચરિતં દેશસાત્મ્યેન સમ્યગ્ યાવજ્જીવં સ તસ્યાઃ પ્રભવતિ હૃદયે પ્રાણનાથઃ સુખાય

યોનિભેદનિરૂપણમ્ ।
સ્પર્શેન પઙ્કજસમા તરુણીજનાનામ્ અભ્યન્તરે ચ ગુટિકાસમદેશકા ચ ।
યોનિર્ભવેદથ વલિપ્રકારાવકીર્ણા ગોજિહ્વિકાસુખરકર્કશગર્ભદેશા

અત્યુત્તમા પ્રકથિતા પ્રથમા કવીન્દ્રૈર્ મધ્યા ચ મધ્યમવિધા કિલ સમ્પ્રદિષ્ટા ।
શેષદ્વયં મદનકેલિકલારસજ્ઞૈર્ નિન્દ્યં સદૈવ કથિતં સુરતોત્સવેષુ

વહ્નિર્ન શાન્તિમુપયાતિ કદા ઽપિ કાષ્ઠૈર્ નામ્ભોનિધિર્વિરમતિ પ્રચુરૈઃ પયોભિઃ ।
નાપ્યન્તકો જગતિ જન્તુભિરેતિ તોષં વામા ઽપિ નૈવ પુરુષૈઃ ખલુ યાતિ તૃપ્તિમ્

તસ્માન્નરેણ રતિરઙ્ગવિચક્ષણેન માયામુપાસ્ય સકલાં સ્વશરીરસાધ્યામ્ ।
તાસાં મનોહરણમેવ પરં વિધેયં નો વેદ કો ઽપિ હૃદયં ખલુ કામિનીનામ્

પ્રીતિભેદનિરૂપણમ્ ।
સ્રક્ચન્દનામ્બરમનોહરભક્ષ્યભોજ્યૈર્ નાનાવિધૈરુપચિતા વિષયૈઃ સદૈવ ।
પ્રીતિઃ સ્મૃતા વિષયજેતિ કવિપ્રવીરૈઃ સાદૃશ્યયોગસુભગા કથિતા સદૈવ

આખેટશિલ્પસુરપૂજનકેલિરઙ્ગસઙ્ગીતસેવનવિધાવુપચીયતે યા ।
અભ્યાસકૌશલવશેન કૃશોદરીણામ્ આભ્યાસકી નિગદિતા કવિભિઃ પુરાણૈઃ

સ્ત્રીણાં રાગવિનાશહેતવઃ ।
દારિદ્રદુઃખભયવિક્લવમાનરોગૈર્ ઉદ્વેગકોપતનુતાદિભિરીશ્વરાણામ્ ।
રાગં ત્યજન્તિ વનિતા ઇહ વિસ્તરસ્ય ભીત્યા ન ચાસ્ય કથિતઃ સકલો વિવર્તઃ