પઞ્ચસાયક · અધ્યાય 1

કવિશેખરેતિબિરુદવતા જ્યોતિરીશ્વરેણ વિરચિતઃ
પઞ્ચસાયકઃ ।
પ્રથમઃ સાયકઃ ।
મઙ્ગલાચરણમ્ ।
રતિપરિમલસિન્ધુઃ કામિનીકેલિબન્ધુર્ વિહિતભુવનમોદઃ સેવ્યમાનપ્રમોદઃ ।
જયતિ મકરકેતુર્મોહનસ્યૈકહેતુર્ વિરચિતબહુસેવઃ કામિભિઃ કામદેવઃ

ગ્રન્થકર્તુરાત્મપરિચયપ્રદર્શનમ્ ।
અસ્તિ પ્રત્યહમર્થિતાપહરણપ્રીત્યૈકદીક્ષાગુરુઃ શ્રીકણ્ઠાર્ચનતત્પરો ભુવિ ચતુઃષષ્ટેઃ કલાનાં નિધિઃ ।
સઙ્ગીતાગમસત્પ્રમેયરચનાચાતુર્યચિન્તામણિઃ પ્રખ્યાતઃ કવિશેખરાઙ્કિતપદઃ શ્રીજ્યોતિરીશઃ કૃતી

દૃષ્ટ્વા મન્મથતન્ત્રમીશ્વરકૃતં વાત્સ્યાયનીયં મતં ગોણીપુત્રકમૂલદેવરચિતં બાભ્રવ્યવાક્યામૃતમ્ ।
શ્રીનન્દીશ્વરરન્તિદેવભણિતં ક્ષેમેન્દ્રવિદ્યાગમં તેનાકલ્પ્યત પઞ્ચસાયક ઇતિ પ્રીતિપ્રદઃ કામિનામ્

નાયકલક્ષણમ્ ।
સાચારઃ કરુણામયઃ કૃતમતિર્દાતા ઽવદાતાશયઃ કામ્યઃ કામકલાનિધિઃ સુવચનઃ સ્ત્રીણાં મતઃ સુન્દરઃ ।
આઢ્યો નીતિપટુઃ ક્ષમી ચ કુતુકી શૂરઃ કુલીનો યુવા સઙ્ક્ષેપાદિહ નાયકો નિગદિતઃ સઙ્ગીતશિક્ષાન્વિતઃ

પીઠમર્દલક્ષણમ્ ।
આચારે વિનયે નયે ચ સુકૃતૌ તૌર્યત્રિકે ઽકૃત્રિમઃ શાસ્ત્રે કૌતુકશિલ્પનાટકવિધૌ નાનાકલાકૌશલે ।
ઊહાપોહસમસ્તનર્મઘટને ભાવેઙ્ગિતજ્ઞઃ પટુર્ મન્ત્રજ્ઞઃ સ્થિરસૌહૃદઃ સુવચનઃ સ્યાત્પીઠમર્દઃ સદા

પદ્મિનીલક્ષણમ્ ।
સમ્પૂર્ણેન્દુમુખી વિલોલનયના પીનસ્તની દક્ષિણા મૃદ્વઙ્ગી વિકચારવિન્દસુરભિઃ શ્યામા ઽથ ગૌરદ્યુતિઃ ।
અલ્પાહારરતા વિલાસકુશલા હંસસ્વના માનિની લજ્જાલુર્ગુરુદેવપૂજનરતા સા નાયિકા પદ્મિની

ચિત્રિણીલક્ષણમ્ ।
શ્યામા પદ્મમુખી કુરઙ્ગનયના ક્ષામોદરી વત્સલા સઙ્ગીતાગમવેદિની વરતનુસ્તુઙ્ગસ્તની શિલ્પિની ।
વિદ્યાલાપરતા મતઙ્ગજગતિર્માદ્યન્મયૂરસ્વના વિજ્ઞેયા કવિશેખરપ્રણયિની ચિત્રસ્વના ચિત્રિણી

શઙ્ખિનીલક્ષણમ્ ।
તન્વઙ્ગી કુટીલેક્ષણા લઘુકુચાભોગા મદાવેશિની પ્રાયો દીર્ઘકચા સ્વભાવપિશુના કષ્ટોપભોગ્યા રતે ।
પિઙ્ગા લોલગતિશ્ચ ઘર્ઘરરવા રક્તામ્બારાહ્લાદિની નાનાસ્થાનનખપ્રદાનરસિકા સેયં મતા શઙ્ખિની

હસ્તિનીલક્ષણમ્ ।
પીનસ્વલ્પતનુર્ભૃશં મૃદુગતિઃ ક્રૂરા નમત્કન્ધરા સ્તોકાપિઙ્ગલકુન્તલા પૃથુકુચા લજ્જાવિહીનાનના ।
બિમ્બોષ્ઠી બહુભોજ્યભોજનરુચિઃ કષ્ટૈકસાધ્યા રતે ગૌરાઙ્ગી કરિદાનગન્ધિમદનસ્રાવા મતા હસ્તિની

પદ્મિન્યાદીનાં રતૌ સુખકરાસ્થિતયઃ ।
બ્રહ્માસ્યેન્દુશરાક્ષિસઙ્ખ્યતિથયઃ ખ્યાતા નલિન્યા રતે પૌલસ્ત્યાસ્યરસાષ્ટભાસ્કરતિથૌ પ્રીતા ભવેચ્ચિત્રિણી ।
રુદ્રાનગતુરઙ્ગશમ્ભુતિથિષુ સ્યાચ્છઙ્ખિની મોદિતા શેષાઃ સ્યુઃ સુરતોત્સવેષુ કરિણીજાતેઃ સ્ત્રિયાઃ પ્રીતયે

ઇતિ જાતિસમુદ્દેશઃ ।
ચન્દ્રકલાનિરૂપણમ્ ।
અઙ્ગુષ્ઠે ચરણે નિતમ્બનિલયે જાનુદ્વયે જઙ્ઘયોર્ નાભૌ વક્ષસિ કક્ષયોર્નિગદિતા કણ્ઠે કપોલે ઽધરે ।
નેત્રે કર્ણયુગે લલાટફલકે મૌલૌ ચ વામભ્રુવામ્ ઊર્ધ્વાધશ્ચલનક્રમેણ કથિતા ચાન્દ્રી કલા પક્ષયોઃ

સીમન્તે નયને ઽધરે ચ ગલકે કક્ષાતટે ચૂચુકે નાભૌ શ્રોણિતટે મનોભવગૃહે જઙ્ઘાતટોરુદ્વયે ।
ગુલ્ફે પાદતલે તદઙ્ગુલિતલે ઽઙ્ગુષ્ઠે ચ તિષ્ઠત્યસૌ વૃદ્ધિક્ષીણતયા સમં શશિકલા લીલાકરી યોષિતામ્

ચન્દ્રકલાયાઃ પ્રદીપનવિધિઃ ।
મૌલૌ કુન્તલકર્ષણં નયનયોરાચુમ્બનં ગણ્ડયોર્ દન્તેનાધરપીડનં હૃદિ હતિર્મુષ્ટ્યા ચ નાભૌ શનૈઃ ।
કક્ષાકણ્ઠકપોલમણ્ડલકુચશ્રોણીષુ દેયા નખાઃ સીમન્તે લિખનં નખૈરુરસિજૌ ગૃહ્ણીત ગાઢં તતઃ

કુર્વીતાવિરતં મનોભવગૃહે માતઙ્ગલીલાયિતં જાન્વઙ્ગુષ્ઠપદોરુગુલ્ફકલનં હ્યન્યોન્યતઃ કામિનોઃ ।
ઇત્યેવં કથિતં પ્રદેશકલનાદિન્દોઃ કલાદીપનં કર્તવ્યં ચ નરૈર્ન વિસ્તરભયાદુક્તઃ પ્રપઞ્ચો ઽખિલઃ

પદ્મિનીચન્દ્રકલાપ્રદીપનમ્ ।
ગાઢાલિઙ્ગનપૂર્વકં કરરુહૈરાલિખ્ય જઙ્ઘાસ્થલીં દત્ત્વા સૂક્ષ્મનખાન્નિતમ્બફલકે પાર્શ્વે ચ પૃષ્ઠોદરે ।
સીત્કારધ્વનિજાગરૂકપુલકામાદ્યે દિને પદ્મિનીમ્ ઇત્થં ચન્દ્રકલાવિદઃ સ્વવશતાં કામં નયેયુઃ સ્ત્રિયમ્

આચુમ્બ્યાધરપલ્લવં સ્તનમુખે નેત્રાલિકે પાર્શ્વયોર્ મૂર્ધાન્તે જઘનસ્થલોરુફલકે કૃત્વા નખાલેખનમ્ ।
મર્ષન્તો નખરૈઃ પદામ્બુજયુગં સમ્યક્કુરઙ્ગીદૃશં સંસેવ્યાવિરતં પ્રબુદ્ધમદનાં કુર્યુર્દ્વિતીયાદિને

શ્લિષ્ટ્વા ગાઢતરં નિપીડ્ય ચ કુચૌ પીત્વા ચ દન્તચ્છદં વામોરૌ કરજક્ષતં ભુજલતામૂલે વિશેષાત્ પુનઃ ।
માયૂરાઙ્ઘ્રિકમર્ધચન્દ્રછુરિતપ્રાયાન્નખાનાદરાદ્ દદ્યુર્બાહ્યરતોપચારચતુરાઃ પ્રાયશ્ચતુર્થ્યાં તિથૌ

બિમ્બોષ્ઠં પરિચુમ્બ્ય દક્ષિણકરેણાકૃષ્ય કેશોચ્ચયં સ્વચ્છન્દેન વિમૃદ્ય ચૂચુકયુગં ચુમ્બન્પ્રિયાં ભાવયેત્ ।
આમૃશ્યાત્કરજૈઃ સખેલપુલકં ભૂયો નિતમ્બસ્થલીં પઞ્ચમ્યાં દ્રવતાં નયેત્કમલિનીમિત્યાહ વાત્સ્યાયનઃ

ચિત્રિણ્યાશ્ચન્દ્રકલાપ્રબોધનવિધિઃ ।
ચુમ્બિત્વા ઽલિ(લ)કમુન્મદઃ કરરુહૈરાલિખ્ય વક્ષોજકં શ્રોણીપૃષ્ઠભુજાઙ્ઘ્રિકર્ણજઘનસ્થાનોરુયુગ્મસ્થલીમ્ ।
પાણિભ્યામુપગૂહયન્ સ્વરમણીં કાન્તો દશમ્યાં તિથૌ કન્દર્પં પ્રતિબોધ્ય ચન્દ્રકલયા કુર્યાન્નિજાં ચિત્રિણીમ્

શ્લિષ્ટ્વા કન્ધરકન્દલીં ભુજલતાપાશેન ગાઢં પુનઃ પાયં પાયમજસ્રમુત્પલદૃશાં વક્ત્રારવિન્દસાવમ્ ।
નાભીકણ્ઠનિતમ્બબિમ્બનખરવ્યાપારપારઙ્ગમૈઃ ષષ્ઠ્યાં ચન્દ્રકલાકલાપનિપુણૈર્દેયા નખાઃ સર્વતઃ

ગ્રીવાયાં પરિરભ્ય ગાઢમસકૃન્નાભિં નખૈરાલિખન્ દન્તૌષ્ઠેન નિપીડયન્કુચતટીં કણ્ઠે મનાક્ તાડયેત્ ।
સાનન્દં સ્મરમન્દિરે કરિકરક્રીડાયિતં કુર્વતા નેતવ્યા તરુણી સ્વકીયવશતાં ચણ્ડીતિથૌ ચિત્રિણી

આલિઙ્ગ્ય પ્રસભં કપોલનયનશ્રોણીશ્રુતીશ્ચુમ્બયન્ સ્થાનેષ્વેષુ નખપ્રદાનકુશલો દત્ત્વા નખાન્નિર્દયમ્ ।
સંદશ્યાધરપલ્લવં ક્રમવશાદાકૃષ્ય કેશાન્ વશે ચિત્રાં સંવિદધીત સીત્કૃતવતીં ભાનોસ્તિથૌ નાયકઃ

શઙ્ખિન્યાશ્ચન્દ્રકલાપ્રદીપનવિધિઃ ।
કક્ષામુલ્લસિતૈર્વિલિખ્ય કરજૈરાલિઙ્ગ્ય દોર્ભ્યાં મુહુર્ ગાઢં ચોરજિસૌ નિપીડ્ય સુતરાં વિષ્ણોસ્તિથૌ ચન્દ્રવિત્ ।
આચુમ્બેચ્ચ કપોલકણ્ઠગલકં મૃદ્ગન્નુરોજદ્વયં કન્દર્પસ્ય તિથૌ નખક્ષતિવશાદ્દ્રાક્ શઙ્ખિનીં દ્રાવયેત્

વ્યાદષ્ટૌષ્ઠપુટઃ કપોલનયનશ્રોત્રં નખૈરાલિખન્ સાન્દ્રાનન્દનિગૂઢકણ્ઠવલયાં ભાનોસ્તિથૌ ભામિનીમ્

આઘાતં નખરૈશ્ચ નાભિચરણગ્રીવાકુચોરઃસ્થલે કૃત્વાલિખ્ય ચ ભૂતનાથદિવસે કુર્યાત્સુધીર્વિહ્વલામ્

હસ્તિન્યાશ્ચન્દ્રકલાપ્રબોધનવિધિઃ ।
આકણ્ઠં પરિરભ્ય દોર્લતિકયા નિષ્પીય વક્ત્રામ્બુજં કક્ષાન્તઃસ્તનમણ્ડલોદરતટીં ચઞ્ચન્નખૈરામૃશન્ ।
ક્ષોણીભૃત્તનયાતિથાવથ મુહુઃ કામાલયં સંસ્પૃશન્ સન્દશ્યાધરપલ્લવં ગ્રહતિથૌ કુર્યાદ્દ્રુતાં હસ્તિનીમ્

સમ્પૂર્ણેન્દુતિથૌ પરિક્ષયદિને તસ્યૈવ તુલ્યા તિથિસ્ તસ્યામેવ વશીકૃતા શશિકલાસમ્બોધનૈઃ કામિની ।
કામાગારચુચૂલિકાસુ કરજૈર્દન્તૈશ્ચ દન્તચ્છદૈર્ આશ્લેષૈઃ પરિચુમ્બનૈશ્ચ વિવિધૈરિત્યાહ નન્દીશ્વરઃ

પદ્મિન્યાદીનાં રતિકાલનિરૂપણમ્ ।
યામિન્યાઃ કથિતશ્ચતુર્થચરણઃ કાલો નલિન્યા રતે પ્રારમ્ભપ્રહરે પ્રયાતિ સુખતાં ચિત્રપ્રિયા ચિત્રિણી ।
શઙ્ખિન્યાઃ સમુદીરિતઃ કવિવરૈર્યામસ્તૃતીયો રતૌ માતઙ્ગી દ્રવતામુપૈતિ નિતરાં નક્તંદિનસ્યાર્ધયોઃ

સુખયતિ ન પુમાંસં પદ્મિની ક્વાપિ રાત્રૌ નિધુવનમિતિ તસ્યાં નૈવ કિઞ્ચિત્પ્રયોજ્યમ્ ।
શિશુરપિ યદિ કાન્તાં વાસરે તામુપેયાદ્ વિકસતિ રવિયોગાત્સા હઠાત્પદ્મિનીવ

નારીણાં સત્ત્વસમુદ્દેશઃ ।
ત્રિવલિવલિતમધ્યા કમ્બુકણ્ઠી વિદગ્ધા કમલસુરભિદેહા કેતકીગર્ભભવ્યા ।
શુચિચરિતપવિત્રા શીલસન્તોષયુક્તા સુલલિતપિકવાણી સ્યાદિયં દેવસત્ત્વા

બહુલચપલદૃષ્ટિર્નૃત્યગીતાદિદક્ષા મધુરબહલસુગન્ધા પુષ્પમાલાનુરક્તા ।
શિશિરસુરભિમાસક્રીડનપ્રેમપાત્રી ભવતિ રુચિરમૂર્તિઃ સૈવ ગન્ધર્વસત્ત્વા

ગુરુકુચયુગભારા ગૌરદેહા નતાઙ્ગી તરુણહરિણનેત્રા કોપના વીતલજ્જા ।
વિવિધમધુરવાક્યા મત્સ્યમાંસાનુરક્તા મુનિભિરિયમનર્ઘા યક્ષસત્ત્વા પ્રદિષ્ટા

ગિરિવિહરણવિજ્ઞા રાત્રિસઞ્ચારવીરા મલિનપિશુનચિત્તા કુત્સિતાહારચેષ્ટા ।
વિકૃતવદનચન્દ્રા કૃષ્ણવર્ણા ઽતિખર્વા મલિનવસનરક્તા કીર્તિતા પ્રેતસત્ત્વા