પદ્મસંહિતા · અધ્યાય 3.9

નાગરં દ્રામિડં ચૈવ વેસરં ચેતિ તત્ત્રિધા।
આ સ્તૂપીકર્ણ મારભ્ય ચતુરશ્રં પ્રકલ્પિતમ્

ધામા યતાશ્રમથવા નાગરં તદુદાહૃતમ્।
વસ્વશ્રમાયતં ધિષ્ણ્યં ષડશ્રમથવાયતમ્

ઉક્તં તદ્ધામિડાહ્વાનં વૃત્તં વૃત્તાયતં પુનઃ।
વેસરાખ્યં તદાખ્યાતમેવં ત્રિવિધમિષ્યતે

મુર્ધેષ્ટકાવિધિં બ્રહ્મન્ શ્રુણુ વક્ષ્યામિ સાંપ્રતમ્।
ભવનસ્ય પુનઃ પૂર્વં પૂર્વવત્કારયેત્પ્રપામ્

તન્મધ્યે વેદિકાં કુર્યાત્સર્વાલઙ્કારસંયુતામ્।
યન્મય્યો યાદૃશાઃ પૂર્વં કલ્પિતાઃ પ્રથમેષ્ટકાઃ

મૂર્ધેષ્ટકાશ્ચ તન્મય્યશ્ચતસ્રસ્તાદૃશાઃ સ્મૃતાઃ।
સ્નાપયેત્પૂર્વવત્તાશ્ચ ધાન્યરાશિષુ નિક્ષિપેત્

દ્વારકુમ્ભાન્ ધ્વજાન્ સમ્યક્તોરણાનિ સમર્ચયેત્।
સંસ્થાપયેન્મહાકુન્ભં તસ્મિન્નાવાહ્ય પૂજયેત્

વેદિકાયાશ્ચતુર્દિક્ષુ હોમઃ પૂર્વવદિષ્યતે।
દિક્ષ્વષ્ટાસુ તથા ધામ્ન શ્શાન્તિહોમં પ્રકલ્પયેત્

પૂર્વવચ્ચેષ્ટકાસ્સૂત્રૈર્વેષ્ટયેત્ પ્રયતોઽબ્જજ।
ધાન્યરાશિષુ સંસ્થાપ્ય કલશાન્પઞ્ચવિંશતીઃ

મણિહેમાદિસંયુક્તાન્ સૂત્રવસ્તાદિવેષ્ઠિતાન્।
અર્ચયેદ્ગન્ધપુપ્પાદ્યૈરાચાર્યશ્શાસ્ત્રચક્ષુષા

ઉપોષિતશ્શુચિસ્સ્નાતો નવવસ્ત્રાઙ્ગુલીયકઃ।
તત્રૈવ દર્ભાનાસ્તીર્ય શયીત વિજિતેન્દ્રિયઃ

મૂર્ધેષ્ટકાસામાધાતા તથૈવ ગુરુણા સહ।
યજમાનેન શુદ્ધાત્મા સોપવાપો જિતેન્દ્રિયઃ

વસેત્તત્રૈવ દર્ભેષુ ધ્યાયન્ પરમપૂરુષમ્।
એવં રાત્રૌ પ્રકુર્વીત યથોક્તં સર્વમક્ષતમ્

શ્વોભૂતે વિમલે શુદ્ધે મુહૂર્તે ગુરુરાત્મવાન્।
ઉદ્ધૃત્ય કલશાન્ સર્વાન્ સ્નાપયેન્મૂલવિદ્યયા

મહાકુમ્ભસ્થતોયેન ભુયસ્તાન્ સ્નાપયેદ્ગુરુઃ।
અભ્યર્ચ્ય મૂલમન્ત્રેણ વેષ્ટયેન્નવવાસસા

આદાય ચેષ્ટકાસ્સર્વા ઋત્વિજસ્સમલઙ્કૃતાઃ।
ધામ પ્રદક્ષિણીકૃત્ય તૂર્યઘોષસમન્વિતમ્

આરોપયેયુસ્તાસ્સર્વા વિમાનસ્યોપરિસ્થલે।
પુણ્યાહં વાચયેત્તત્ર ઋત્વિગ્ભિન્સહિતો ગુરુઃ

મૂર્ધેષ્ટકાનામાધાતા પ્રાઙ્મુખસ્સુસમાહિતઃ।
ધ્યાયન્નારાયણં દેવં હૃત્પદ્મે પ્રણવં જપેત્

આદધ્યાદિષ્ટકા સ્સર્વાઃ પૂર્વાદિક્રમમાશ્રિતઃ।
સ્ત્રી શૂદ્રાસ્સાનુલોમાશ્ચ તૂષ્ણીમાધાનમાચરેત્

પાપરોગયુતાન્ બ્રહ્મન્ પતિતાન્ પ્રતિલોમજાન્।
વર્જયેદ્યત્નમાસ્થાય મર્ય્યૈન્ મૂર્ધેષ્ટકાવિદૌ

પ્રણમ્ય શિરસા ભૂમૌ યજમાનો ગુરં પુનઃ।
પસ્ત્રૈશ્ચ ધનધાન્યૈશ્ચ ગોભૂમિકનકૈ સ્તથા

પઞ્ચાઙ્ગભૂષણં દદ્વાદ્ધાસીદાસાં સ્તથૈવચ।
વાહનં હસ્તિતુરગં છત્રોપનહમેવ ચ

તસ્મૈચ ગુરુવે સર્વં પ્રયચ્છે દવિશઙ્કિતઃ।
તોષયેદ્રથકારાંશ્ચ વસ્તાન્નાધનધાન્યકૈઃ

સ્તૂપિકાકીલમધુના વક્ષ્યામિ કમલાસન।
લોહજં દારુજં વાપિ સ્તુપિકાકીલમિષ્યતે

ઊર્ધ્વભૂમ્યઙ્ઘ્રીતુલિતં વિસ્તારાયામસંમિતમ્।
સ્તૂપિકાકીલમેતત્પ્યાદગ્રમઙ્ગુલ સંયુતમ્

વિમાનકણ્ઠતુલિતમધ્યર્ધં દ્વિગુણંતુવા।
એવં ચતુર્વધં પ્રોક્તં સ્તૂપિકાકીલમુત્તમમ્

તદ્વૃત્તં ચતુરશ્રં વા પઞ્ચાશ્રં વ પ્રકલ્પયેત્।
વૃત્તાયતે વિમાને તુ ચતુરશ્રાયતે પિ ચ

યુગ્મં સ્યાત્ સ્તૂપિકાકીલમપુનર્ભવકાઙ્ક્ષીણામ્।
ઇતરેષામયુગ્મં સ્યાત્ સ્તૂપિકાકીલકલ્પનમ્

યાવદ્વિંશતિયુગ્મં સ્યાદયુગ્મૈકોનવિંશતિઃ।
ચતુરશ્રે ષડશ્રે ચ અષ્ટાશ્રે સમવૃત્તકે

સ્તૂપિકાકીલમેવં સ્યાત્સર્વકામ સમૃદ્ધિદમ્।
કૃત્વૈવં સ્તૂપિકાકીલમધિવાસં પ્રકલ્પયેત્

સ્નાપનાદિક્રિયાસ્સર્વા યાવદારોપણક્રિયા।
મૂર્ધેષ્ટકાવત્કર્તવ્યા વિશેષસ્તુ વિધીયતે

આરોપિતે તતઃ કીલે વિમાનાગ્રે સ્થિતસ્તુધીઃ।
પુણ્યાહં વાચયેદ્ગર્તે નવરત્નં વિનિક્ષિપેત્

પૂર્વાદિમધ્યમાન્તં સ્યાત્ ધાતુબીજં સલોહકમ્।
ક્ષિપ્ત્વગર્તે તતસ્તૂપીં પ્રાઙ્મુખો મુલવિદ્યયા

આચાર્યસ્થાપયેત્ સ્તૂપીં પઞ્ચાઙ્ગાકલ્પભુષિતઃ।
હારોપવીતકટકૈઃ કેયૂરૈરઙ્ગુલીયકૈઃ

પઞ્ચાઙ્ગભુષણૈ રેતૈ ર્ભૂષિતસ્સોત્તરીયકઃ।
નુધયા સ્તૂપિકાગર્તં દૃઢીકુર્યાદનન્તરમ્

સ્થાપનીયા ઋજુસ્તૂપી વક્રા ચેદ્પહુદોષદા।
સૌરર્ણી રાજતી તામ્રી સ્તુપી દારુમયી તથા

પૂર્વપૂર્વા બહુફલા પશ્ચિમા પશ્ચિમાલ્પદા।
ગુરુવે દક્ષિણા દેયા હેમસઙ્ખ્યા ચ પૂર્વવત્

શિખાકુમ્ભં સુવર્ણં વા રાજતં તામ્રમેવ વા।
પૈત્તલં મૃણ્મયં વાપિ સ્થાપયે ત્તત્ક્ષણે શુભે

વૃત્તેધામનિ વૃત્તં સ્યાદશ્રિયુક્તેઽશ્રિયુચ્ચ તત્।
નાનારત્નૈશ્ચ લોહૈશ્ચ શિખાકુમ્ભં ચ પૂરયેત્

ઘટાગ્રં મુકુલાકારં દીપાકારમધાપિ વા।
કુર્યાન્મનોહરં હૃદ્ય મધસ્તાત્તસ્ય પઙ્કજમ્

મહાનાસોત્તમાઙ્ગેષુ ચક્રં વા શૂલમેવ વા।
સ્થાપયેલ્લોહજં વાપિ દારુજં વા તથા ભવેત્

તલે તલે વિમાનાનાં દિક્ષુ દેવાન્પ્રકલ્પયેત્।
ઇન્દ્રમૈન્દ્ર્યાં કુમારં વા દક્ષિણસ્યામુમાપતિમ્

દક્ષિણામૂર્તિમથ વા પ્રતીચ્યાં નૃહરિં હરિમ્।
શ્રીધરં વા તથોદીચ્યાં બ્રહ્માણં વા ધનધિપમ્

અથવાઽઽદિવરાહસ્સ્યાત્ પ્રાચ્યાં નરહરિસ્તથા।
તતો નુ શ્રીધરો દેવઃ તતો હયશિરાઃ સ્મૃતઃ

પ્રાચ્યાદિષ્વથ વા દિક્ષુ નરો નારાયણો હરિઃ।
કૃષ્ણશ્ચત્વાર એતે ન્યુરથવા પુરુષઃ પરઃ

સત્યો દક્ષિણતઃ પશ્ચાદચ્યુતોઽનન્ત ઉત્તરે।
વાસુદેવાદયો વાસ્યુર્દિક્ષુ પૂર્વાદિષુક્રમાત્

શ્રીધરં પૂર્વદિગ્ભાગે વરાહં દક્ષિણે તથા।
નૃસિંહં પશ્ચમે ભાગે અનન્તં ચોત્તરે તથા

ધ્રુવભેરે સ્થિતે દિક્ષુ મૂર્તયોપિ સ્થિતા સ્તથા।
અસીને તદ્વદાસીનશ્શયાને તુભયં ભવેત્

યાનારૂઢેપ્રધાને તુ યાનારૂઢા સ્થ્સિતાશ્ચતે।
વિશ્વરૂપે તુ તદ્વત્સ્યાત્ સ્થિતા વા સ્યુશ્ચતુર્ભુજાઃ

ઇન્દ્રાદયશ્ચ દિગ્દેવાઃ આસીના એવ તે સદા।
વિમાન શૈલજે દિક્ષુ શૈલજા એવ દેવતાઃ

તોયાધિવાસનં કુત્વા મણ્ટપે ચાધિવાસ્ય ચ।
મુહૂર્તે સ્થાપયેદ્ધિક્ષુ વર્ણાલેપં સમાચરેત્

શૂલાનિ સ્થાવયેદ્ધિક્ષુ વિમાનેત્વિષ્ટકામયે।
તોયાધિવાસનં કૃત્વા અધિવાસ્ય વ્યપેત્ક્રમાત્

ત્રિવસ્તુકમયં કૃત્વા વર્ણાલેપં સમાચરેત્।
યો વર્ણો યસ્ય શાસ્ત્રોક્ત સ્તેનૈ વાલેપનં ભવેત્

વ્યત્યાસે બ્રાહ્મણાદીનાં વર્ણાનાં સઙ્કરોભવેત્।
સર્વે ચ ભિત્તિભાગસ્તાઃ પદ્મવિષ્ટપમાસ્થિતાઃ

અર્ધચિત્રાઃ કૃતાસ્સર્વે ચિત્રાભાસેન વા ભવેત્।
એકનાસાસમાયુકૈ એકા દિઙ્મૂર્તિરિષ્યતે

ચતુર્ભુજો વા દ્વિભુજસ્સૌમ્યવક્ત્રઃ સ્મિતાનનઃ।
વિમાને નાસિકાહીને દિઙ્મૂર્તિરપિ નેષ્યતે

ચતુરશ્રાયતે વૃત્તે ધામ્નિ વૃત્તાયતે પિ ચ।
વીલસેનસ્સુ ષેણશ્ચ વીરનાથસ્સુભદ્રકઃ

આગ્નેયાદિવિદિક્ષ્વેતે બાહુભિસ્સદ્મધારિણઃ।
વિષ્યુપારિષદાઃ સ્થાપ્યાઃ કરાલવદનાન્વિતાઃ

ચતુરશ્રાયતે ધામ્નિ નાસિકાદ્વયસંયુતે।
દક્ષિણોત્તરતસ્તસ્ય પુરષૌ પૂર્ણપુષ્કરૌ

શઙ્ખચક્રધરૌ સ્થાપ્યૌ હસ્તૌ યવનિકાસ્પૃશૌ।
તલે તલે વિમાનસ્ય સુરા વિદ્યાધરાઃ સ્મૃતાઃ

નૃત્યન્તો બહુધા વેણુવીણાપણવધારિણઃ।
કલ્પનીયાસ્તથાન્યે ચ કિન્નરોરગજાતયઃ

મમાવતારાસ્સર્વત્ર કલ્પ્યાસ્તશ્ચેષ્ટિતાનિ ચ।
કપોતેષુ કપોતેષુ તલેષુ ચ તલેષુ ચ

હંસમાલાં પ્રકલ્પેત ભૂતમાલાં તથૈવ ચ।
અન્યોન્ય મુખમાલોક્ય સ્થિતાગગનયાયિનઃ

ભૂતાનિ નાના નૃત્યન્તિ વિકૃતાનનભઞ્જિચ।
પ્રતેરુપરિ કણ્ઠસ્યાપ્યધસ્તાત્કોણભૂમિષુ

ગરુડાન્કલ્પ યેત્સિંહાન્ સંવિષ્ટાનથવા સ્થિતાન્।
તદુન્નતં કણ્ઠપાત્રં પાદમાત્રમથાપિ વા

અદુર્ધં વા ત્રિપાદં વા નાન્યધોચ્છ્રાયમિષ્યતે।
અધસ્તાત્તદધિષ્ઠાને કલ્પયેદ્ધેવતાઃ ક્રમાત્

અગ્નેયે હસ્તિવદનમીશં દક્ષિણતોઽથવા।
દક્ષિણામૂર્તિમૃષિભિસ્સેવિતં વટમાશ્રિતમ્

વિશ્વરૂપં પ્રતીચીને કમલાસનમુત્તરે।
ઐશાન્યાં વસુધાં દેવીં સ્તાપયેત્તુ વિચક્ષણઃ

અથવા પૂર્વવત્સર્વા દિઙ્મૂર્તીઃ પરિકલ્પયેત્।
અધસ્તાદુતપીઠેઽપિ પૂર્વૌક્તા દિક્ષુ દેવતાઃ

અથવા તત્કથોપેતા ન્પ્રાદુર્ભાવાન્પ્રકલ્પયેત્।
પાષાણશર્કરા તક્રસુધયા ત્રિઃ પ્રકારયા

પિષ્ટયા ત્રિફલામ્ભોભિસ્સકૃદ્દ્વિસ્તિશ્ચ યત્નતઃ।
ખદિરાર્જુનજૈ સ્તોયૈશ્શલ્મલ્યાઃ ક્ષીરશાખિનઃ

મિશ્રી કૃત્યાવટે સમ્યક્તોયભાવિતયા તથા।
અભિષિચ્યપરિક્વાથં સંમિશ્રીભૂતયા પુનઃ

ગુલપાકરસૈસ્તૈશ્ચ પુનઃ ક્વથિતયા ભશમ્।
ધામ લિંપેત્ક્રમેણૈવ સ્થૂલાદિત્રિવિધાત્મના

ચિરસ્થાયિ ભવેદેવં કલ્પિતે મન્દિરં તુ તત્।
પાષાણશર્કરા તક્રસુગન્ધં ચૂર્ણયેત્પુરા

તચ્ચૂર્ણે પીષ્ટમાને તદ્વિગુણાં વાલુકાં ક્ષીપેત્।
પિષ્ટં તદેકવારં ચેત્ સ્થૂલં દ્વિઃ પિષ્ટમુચ્યતે

સૂક્ષ્મં ત્રિશ્ચેત્પરિજ્ઞેયઃ સ્થૂલાદ્યા લેપનક્રમઃ।
પઞ્ચવર્ણૈસ્તતઃ કુર્યાચ્છોભિતં શાસ્ત્રચક્ષુષા

ઉપાનહાદિસ્તૂપ્યસ્તં ભુષ યેત્કનકાદિભિઃ।
મુક્તા મણિહિરણ્યસ્રક્કિઙ્કિણીજાલ કેતુભિઃ