પદ્મસંહિતા · અધ્યાય 3.8

પ્રભેદમધુનાવક્ષ્યે વિમાનાનાં સલક્ષણમ્।
આનન્ત્યાત્તત્પ્રભેદાનાં કિઞ્ચિદેવ પ્રદર્શ્યતે

વિમાનાનિ ચ ભિદ્યન્તે તલાદિષ્ટાનભેદતઃ।
ગ્રીવા ચ મસ્તકં ચ દ્વે વૃત્તં ચેદ્વૈજયન્તકમ્

મૂલે મૂલો યદિ સ્થૂલમગ્રેઽગ્રે સૂક્ષ્મમદ્ભુતમ્।
પુરોભાગે મહઘોણં ત્રિદિક્ષુ સ્વલ્પનાસિકમ્

સ્તૂપીચતુષ્કં સાનાયાં વિમાને ચોભયોરપિ।
વૃત્તાયતવિમાનં તદ્દૃઢધામાભિપૂજિતમ્

સકર્ણકૂટં શ્રીભોગં મધ્યે ભદ્રં તથાવિધમ્।
શ્રીવિશાલમિતિપ્રોક્તં વસ્વસ્રં સ્વસ્તિબન્ધનમ્

શ્રીકરં ચતુરશ્રં તુ ષોડશાશ્રયુતં પુનઃ।
વિમાનં પુષ્પકમિદં વિમાનેષુ સુપૂજિતમ્

ભદ્રેણ સહિતં મધ્યે મસ્તકે કર્ણ કન્ધરમ્।
કોષ્ઠકં ભદ્રનાસ્યઙ્ગં સુવૃત્તં ગલમસ્તકમ્

વિમાનં કેસરમિદં સર્વાલઙ્કારશોભિતમ્।
મુખે મુખે સમાવૃત્તં શિરસ્તુ દ્વિત્રિનેત્રવત્

સૌમુખ્યં કર્કરીભૂતં વૃત્તગર્ભગૃહાન્વિતમ્।
મુખે તસ્ય મહાઘોણં વિમાનં ચો ભયોરપિ

સ્તૂપીયુગ્મમયુગ્મં વા નાસિકાલ્પં ત્રિદિક્ષુ ચ।
વૃત્તાયતં સુવૃત્તં વા નામ્નૈતત્સ્યા ત્સુદર્શનમ્

ચતુરશ્રમધિષ્ઠાનં તદ્વત્કણ્ઠં ચ મસ્તુકમ્।
ચતુષ્કૂટસમાયુક્તં ચતુષ્કોષ્ઠસમન્વિતમ્

શિખરં ચ મહદિક્ષુ મહાનાસાભિરન્વિતમ્।
તોલણૈ ર્વેદિભદ્રાદ્યૈર્નાનાચત્રૈર્વચિત્રતમ્

નામ્નૈતત્સ્વસ્તિકં પ્રોક્તં વિમાનેષુ સુપૂજિતમ્।
તદેવ સૌષ્ઠિકં નિમ્નમુન્નતં કોષ્ઠકં યદિ

અન્તઃ પ્રસ્તરસંયુક્તમે તદ્વિપુલસન્દરમ્।
અંશમંશદ્વયં સત્રિપાદાંશં સ્વાંઘ્રિભાગિકમ્

ભાગદ્વયં વિભક્તાઙ્ઘ્રિ પ્રસ્તરગ્રીવમસ્તકમ્।
પાદોદયે નવાંશે તુ દ્વિતલાદિવિમાનકે

અન્તરપ્રસ્તરોપેતં કૂટશાલાભિરન્વિતમ્।
નાનાલઞારસંયુક્તં નાનાપાદૈરલઙ્કૃતમ્

વિમાનં પર્વતં પ્રોક્તં વિમાનેષુ સુપૂજિતમ્।
તદેવ તર્તુલં વેદિકન્ધરં શિખરં ઘટમ્

અષ્ઠકૂટં ચતુશ્શાલાયુક્તં સસ્તાષ્ઠનાસિકમ્।
કોષ્ઠકં નિર્ગમં મધ્યે દ્વિત્રિ દણ્ડેન સોષ્ટકમ્

સમગ્રીવશિરોપેતં કૂટકોષ્ઠ સમન્વિતમ્।
નાનાદિષ્ઠાનસંયુક્તં નાનાપાદૈરલઙ્કૃતમ્

ચતુરશ્રં સુવૃત્તં વા નાભિભિર્બહુભિર્યુતમ્।
નામ્નૈત ન્મંદરં પ્રોક્તં વિમાનં કમલાસન

તદેવ શિખરે સાર્ધકોષ્ઠકં તુ ચતુષ્ટયમ્।
ચતુરશ્રશિરોયુક્તં ચતુષ્કૂટસમન્વિતમ્

નાનાદિષ્ઠાનસંયુક્તમનેકતલસંયુતમ્।
નાસીભિશ્ચ સહસ્ત્રૈસ્તુ તદર્ધં પાદમેવ વા

નામ્નૈતત્વસ્તિબન્ધં સ્યાન્નાનાવયવશોભિતમ્।
તદેવ સૌષ્ઠિકં કૌષ્ઠમન્તરપ્રસ્તરૈ ર્યુતમ્

હારાલ્પં કન્ધરં નિમ્નં ન નાષ્પૈર્વાલ્પનાસિકમ્।
નાનાલઙ્કારસંયુક્તમેતત્કલ્યાણમિષ્યતે

તદેવશિખરે સાર્ધકોષ્ઠકં રહિતં તુ ચેત્।
ચતુર્નાસીસમાયુક્તમેતત્પાઞ્ચાલમિષ્યતે

તદેવાષ્ટાશ્રકં વેદિં કણ્ઠં ચ શિખરં ઘટમ્।
શિખરેષ્ટમહાનાસિ નામ્નૈતદ્વિષ્ણુકાન્તકમ્

તદેવકૂટશાલાનામન્તરપ્રસ્તરૈર્વિના।
તચ્ચતુર્ભેગમધિકમાયતં ચતુરશ્રકમ્

આયતાશ્રં તથા વેદિં કર્ણં ચ શિખરં ઘટમ્।
સ્તૂપીત્રયસમાયુક્તમેતન્નામ્ના સુમઙ્ગલમ્

તદેવાયતવૃત્તં ચેદ્વેદિકા જઠરં શિરઃ।
સર્વાવયવસંયુક્તમેત ત્કાન્તારમિષ્યતે

તારાદર્ધાંશમધિકમાયતં ચતુરશ્રકમ્।
દ્વ્યશ્રયુક્તં શિરોયુક્તં નેત્રશાલામુખાન્વિતમ્

વિમાનં પુષ્કરં પ્રોક્તં સર્વહર્મ્યેષુ પૂજિતમ્।
ચતુરશ્રમધિષ્ઠાનવૃત્તગર્ભગૃહાન્વિતમ્

સર્વાલઙ્કારસંયુક્તમેતન્નામ્ના મનોહરમ્।
તદેવ ચતુરશ્રં સ્યાદ્ગર્ભગેહ મસૂકરમ્

વર્તુલં જન્મતસ્તૂપી કાન્તં જેદ્વૃત્તહર્મ્યકમ્।
આયતાશ્રમધિષ્ઠાનં ષષ઼ડશ્રં કન્ધરં શિરઃ

નાનાલઙ્કારસરયુક્તં નામ્ના કૌબેરકાન્તરમ્।
નાનાધિષ્ઠાનસંયુક્તં નાનાપાદૈરલઙ્કૃતમ્

પાદોપરિ સમાસીનસ્યસ્તિકાબન્દશોભિતમ્।
અનેકતલસંયુક્તં નાનાલઙ્કારસંયુતમ્

નાસીભિર્બહુભિર્યુક્તં સ્તૂપીભિર્બહુભિર્યુતમ્।
ભર્દકોષ્ઠમિદં નામ્ના આયતં ચતુરશ્રકમ્

તદેવ વર્તુલં કર્ણકૂટકર્ણશિરસ્તથા।
ચતુર્નાસીસમાયુક્તં વૃત્તકૂટમિદં ભવેત્

તદેવાષ્ઠાંશમાધિક્યમાયતં ચતુરશ્રકમ્।
કર્ણકૂટં તથા કર્ણ માયતં વૃત્તમસ્તકમ્

કોષ્ઠભદ્રમિદં વિદ્યાત્સર્વહર્મેષુ પૂજિતમ્।
તદેવ વર્તુલં વેદિ કર્ણં ચ શિખરં ઘટમ્

શેષં પૂર્વવદુદ્ધિષ્ટં નામ્ના શ્રીભોગમિષ્યતે।
વૃત્તે વૃત્તાયતે ચૈવ નાસિભિર્બહુભિર્યતમ્

અનેકતલસંયુક્તં નાનાલઙ્કારસંયુતમ્।
વિમાનાધિરકૈ ર્યુક્તમેત ત્પુષ્કરમિષ્યતે

જલસ્થલં વિહાયોર્ધ્વે આયતં ચતુરશ્રકમ્।
કર્ણં ચ શિખરં તદ્વચ્ચતુર્નાસીસમન્વિતમ્

વિમાનાધારકૈ ર્યુક્તં બહુસ્તૂપીસમન્વિતમ્।
નાનાલઙ્કારસંયુક્તં લમ્બપઞ્જરમીપિતમ્

નાનામસૂરકસ્તમ્ભવેદિકાજાલતોરણમ્।
નાનાલઙ્કારસંયુક્તં નાનાચિત્રૈર્વિચિત્રિતમ્

સોપષીષમધિષ્ઠાનં કેવલાંગ મસૂકરમ્।
સ્વસ્તિકાકારસંયુક્તં નાસિકાભિરલઙ્કૃતમ્

આયતં ચતુરશ્રં ચ અનેકતલસંયુતમ્।
નાનાનાટક સંયુક્તમે તન્નામ્ના જયાવહમ્

તદેવાન્યૈરલઙ્કારૈ ર્વેદાશ્રં કન્ધરં શિરઃ।
નાનામસૂરકસ્તમ્ભવેદિકા દ્યૈરલઙ્કૃતમ્

નામ્ના વન્દિકમિત્યુક્તં વિષ્ઠોમન્દિરમુત્તમમ્।
આયતાશ્રં સભાકારં શિરસ્સર્વાયતાશ્રકમ્

અનેકતલસંયુક્તં સ્તૂપીત્રયસમન્વિતમ્।
સ્તૂપીચતુષ્કયુક્તં વા ચતુર્નાસીસમન્વિતમ્

સૌભદ્રકમિતિજ્ઞેયં વર્ષસ્થલવિવર્જિતમ્।
ચતુરશ્રમધિષ્ઠાનં ચતુરશ્રગલં તથા

કુમ્ભાકારં ગલાદૂર્ધ્વ મનેકતલસંયુતમ્।
વિમાનમેતદ્દેવસ્ય જ્ઞેયં કમલમણ્‍ડલમ્

મહાપટ્ટત્રિભાગેન મુખે ભવતિ નાસિકા।
શતદુક્પૃષ્ઠપાર્શ્વે તુ આશ્રેયં ત્રિતલચ્છદમ્

ઇન્દુભદ્રમિદં નામ્ના ભવનેષુ સુપૂજિત મ્।
પટ્ટિકામ્ભુજ સ્રગ્વેત્રવેત્રદૃક્પટ્ટિકાન્વિતમ્

પ્રાઙ્કણં તુ ચતુર્ભેદં શુકનાસાસમન્વિતમ્।
ચતુરશ્રં ચન્દ્રશાલા મુખે મહતિ નાસિકા

એકપઞ્ચાર્ધપઞ્ચાર્ધ ચતુર્ભાગૈરધઃ ક્રમાત્।
નામ્ના ધવલિકાન્તં સ્યાત્પદ્માધિષ્ઠાનસંયુતમ્

ચતુરશ્રાદિ ભૂપેતમુપર્યષ્ટાશ્રસંયુતમ્।
તદૂર્ધ્વં સમવૃત્તં તુ પ્રાગુક્તાન્યક્રીયાન્વિતમ્

સૌમ્યં નામ્ના ચ સાધારં શિખરં કણ્ઠકૂટધૃક્।
કર્ણકૂટં સુવૃત્તાભં ગ્રીવાકારં સકુણ્ડલમ્

શિખરેણ સમાયુક્તં નામ્ના લલિતભદ્રકમ્।
આયતાશ્રમધશ્છન્ધં વ્યાનાખ્યં શક્તિબન્ધનમ્

ધીર્ઘં કમલબન્ધં તુ વૃત્તર્ગીવા તથા શિરઃ।
પઞ્ચકોષ્ઠક પાદાદ્યગ્રહપિણ્ડિમપિણ્ડિતમ્

અર્પિતાનર્પિતાઙ્ગં ચ શૈલચ્છંદસમાહ્વયમ્।
વિશાલં ચ શિરોયુક્તમેતદેવજયાવહમ્

નિમ્નશાલોચ્ચકૂટં તુ ચતુરષ્ટ્રાશ્રવૃત્તવત્।
નાસિકાબહુસંયુક્તં મૂલમધ્યાગ્રકૂટકમ્

વૃત્તગર્ભગૃહં નામ્ના મધ્યે ભદ્રમિતિસ્મૃતમ્।
એતન્નામ્નાશ્રિયં ચન્ધં ચતુરશ્રાન્તરાલયમ્

એતદેવ ત્રિરશ્રં ચેચ્છાખાકારં શિરોગલમ્।
મુખાન્તમુન્નતમુખં શેષં તદ્વૃત્તકર્ણકમ્

વૃષ્ઠતશ્ચાશ્ર યુક્તં તત્ શ્રાન્તકેશપ્રકોષ્ઠકમ્।
સમવૃત્તશિરોયુક્તં યોગાનન્દનમુચ્યતે।
આયતાષ્ટાષ્ટશિખરગ્રીવમષ્ટાષ્ટનાસિકં

સૌકર્યં સૌકુમાર્યં ચ ષદષ્ટશિખરાન્વિતં।
ઘટાકૃતિ સમાકારં કર્ણકૂટોલ્લસદ્ગલં

ષડદ્રશિખરં ગ્રીવં નામ્ના તદ્ધંસતારકં।
અયતાગ્રાકૃતિશ્શાલા શિરશ્શાલા મુખે મુખે

દ્વિચન્દ્રશાલકં પૃષ્ઠમેતન્નામ્ના મહેન્દ્રકં।
ચતુરશ્રાઙ્ગસંયુક્તં ચતુરશ્રમસૂકરં

નવ ત્રયોદશં ધીર્ઘં હ્રસ્વકારં ચ મણ્ડલં ।
શાલા મુખે મુખે પૃષ્ઠે તત્પા ર્શ્વે ષ્વષ્ટનાસિકં

ગ્રહપિણ્ડં ચતુર્વિંશન્નાસિકાભિરલઙ્કૃતં।
નામ્નૈતત્સૂર્યકાન્તં સ્યાદ્વૃત્તાયતશિરોગલં

સૌરભ્યં પાર્શ્વ પાદાન્તં મધ્યમં સોર્ધ્વંપઞ્જરં।
મઙ્ગલાસ્પદમિત્યુક્તં નામ્ના શેષં પુરોક્તવત્

દશભાગં ચતુર્ભાગં વ્યાસવૃત્તાન્તમાયતં।
ચતુરશ્રં બહુચ્છન્દં શાલાયાં ચ મુખે મુખે

મહાનાસીદ્વયોપેતં મુખે ચ ચતુરષ્ટકં।
શિરઃ પદ્માસને પસ્થાઃ પદ્મકુણ્ડલસન્નિભં

વિંશતિદ્વારિકા નાસીનિ? દ્રાનિદ્રસમન્વિતં।
દ્વિભાગં ચ ચતુર્ભાગં વૃધ્યાદીર્ઘા શ્રમુલકં

પાગુક્તં ચતુરશ્રં તુ શાલાપઞ્ચરસંયુતં।
શતનાસીનમાયુક્તં તથા ચૈવ તુ વિંશતિઃ

પ્રાઙ્મુખો મધ્યમારભ્ય કુટમન્યત્પુરોક્તવત્।
ઉદારસારમેતત્તુ દીર્ઘં વૃત્તં તુ સારવત્

અર્ધાન્યષ્ટાશ્ર સંયુક્ત મધસ્તાચ્ચતુરાયતં।
ઉજ્વલં પ્રજ્વલં ભૂમિ ચતુરશ્રાષ્ટમણ્‍ડલં

અર્ધરં ચ તથા ગ્રીવં શિખરં યુગનાસિકં।
વિજયં નામ ષટ્સપ્તભાગાર્ધાર્ધસમન્વિતં

ચતુરર્ધં ચતુર્ષ્કોષ્ઠ વૃત્તાષ્ઠાશ્રશિરોગલં।
અમલાઙ્ગમિદં નામ્ના નવસપ્તપદેસ્થિતં

યુક્તં દ્વાદશભિઃ કોષ્ઠૈરષ્ટાભિશ્ચ પ્રકોષ્ઠકૈઃ।
અષ્ટોર્ધ્વપઞ્જરૈરષ્ટ નાસિકાશિખરાન્વિતં

અનેકતલસંપન્નં નામ્નૈતદ્વિમલાકૃતિ।
મહાપીઠં તુ ગર્ભં સ્યાદર્ધારીં ચોર્ધ્વપટ્ટિકા

મણ્ડૂકૈ ર્ધારિકાભાસાદાસને પરિકલ્પ્ય ચ।
કોષ્ઠૈર્દ્વાદશભિર્યુક્તં સૌષ્ઠિકાભિરધાષ્ટકૈઃ

વ્યક્તૈઃ પઞ્જરશાલાભિદ્વારાગ્રશિખરૈર્ગલં।
અષ્ટોર્ધ્વં પંજરં વિંશચ્છતૈસ્તુ વિમલેદહં?

સુવૃત્તં શિખિરગ્રીવં કપોતેનાષ્ઠનાસિકં।
અર્ધાધિકે ચતુષ્કોણે મઙ્ગલાકારકુટ્ટિમં

એતદ્ધિ વિમલં ધામ ત્રિધેયં વિમલાકૃતિ।
વિંશત્રયોદશાંકં વા અષ્ટાંશં દ્વાદશાંશકે

દ્વાત્રંશત્ત્રિંશતં વાપિ ગર્ભં સ્યાચ્ચતુરાયતમ્॥
અર્ધાધિકાધિકં દ્વ્યઙં કર્કરીકૃતનાસિકમ્

તથા વિન્યસ્તસર્વાઙ્ગં શાલાકૃતિશિરોન્વિતમ્।
શિખરાષ્ટં મહાનાસિ શાલાપંજરસં યુતમ્

એતચ્છ્રીધરમિત્યુક્તં શ્રિયં દદતિ દેહિનમ્।
એતદ્વૃત્તાયતાકારં કર્કરીકૃતનાસિકમ્

શેષં પૂર્વોક્તવત્સર્વં ચન્દ્રકાન્તમિદં સ્મૃતમ્।
મુખે મુખે સભવક્ત્રં શિરસસ્તદ્વિનેત્રવત્

સૌમુખ્યં કર્કરીભુતં વૃત્તગર્ભગૃહાન્વિતમ્।
વૃત્તાયત વિમાનેષુ મુખે મહતિ નાસિકા

નાસિકાપૃષ્ઠતશ્ચાપિ સ્તૂપીત્રયસ્તમન્વિતમ્।
ચતુરશ્રતલચ્છન્દં વૃત્તગર્ભગૃહાન્વિતમ્

સુવૃત્તં શિખરાકારં નાસીભિઃ પઞ્ચભિર્યુતમ્।
નવાંશં વાષ્ટસંયુક્તં શ્રીપ્રતિષ્ઠિતમુચ્યતે

મહાનાસ્યા ચતસ્રસ્સ્યુ શ્શાલાપંજરસંયુતમ્।
તચ્ચતુશ્ચાર્ધસંયુક્તં વૃત્તમુર્ધ્વશિરોધરમ્

સઞ્ચિતં સઞ્ચિતાઙ્ગં ચ સોપાનાનાં ચતુષ્ટયૈઃ।
કપોતમાલયાયુક્તં દ્વારેણૈવ પતાકયા

અન્તઃ પ્રસ્તરસંયુક્તમુન્નતાઙ્ગસમન્વિતમ્।
પ્રાસાદમધ્યકર્ણસ્થૈઃ નીલીકૃતવિશાલકૈઃ

શાલાપઞ્જરકૂટૈશ્ચ યુક્તં પ્રાસાદમસ્તકમ્।
અધિષ્ટાનાદિભિર્વર્ગૈ રૂહપ્રત્યૂહમણ્ડનૈઃ

નન્દ્યાવર્તાકૃતિં પ્રાપ્તૈસ્સૌપાનાનાં ચતુષ્ટયૈઃ।
યુક્તં બહુતલોપેતં શુદ્ધસ્વસ્તિકમુચ્યતે