પદ્મસંહિતા · અધ્યાય 3.7

અધસ્તાદુપપીષ્ઠં સ્યાદધિષ્ઠાનસ્ય ધારકમ્।
શોભાર્થં રક્ષણાર્થં ચ સમુચ્છ્રાયાર્થમેન વા

અધિષ્ઠાનસમો ત્સેધમર્ધં વા સ્યાત્ત્રિપાદકમ્।
પાદાંશં વા ત્રિભાગં વા સાર્ધાંશં વા સપાદાકમ્

દ્વિગુણં ત્રિગુણં વાપિ કર્તવ્યમુપપીષકમ્।
ઉત્સેધં દશધા કૃત્વા ભાગેનૈ કેન વર્થનાત્

પઞ્ચમાંશમધિષ્ઠાનં ધામ્નો બાહ્યે તુ નિર્ગમઃ।
દણ્ડં વા સાર્થદણ્ડં વા દ્વિદણ્ડં વા ત્રિદણ્ડકમ્

અધિષ્ઠાનં જગત્યા વા સમન્તાત્પાદબાહ્યકમ્।
વેદીભદ્રં પ્રદીભદ્રં સુભદ્રં ચત્રિધામતમ્

ઉચ્છ્રાયે ભનુભાગે દ્વ્યંશે સોપાનમીરિતમ્।
પદ્મમંશં તદુર્ધ્વેર્ધં ક્ષેપણં પાઞ્ચભાગિકમ્

ગ્રીવમર્ધેન કમ્પં સ્યાદ્ભાગૈ કેન મ્બુજં ભવેત્।
શેષાંશં વાજનં કંપ મષ્ટાંગ મુપપીઠકમ્

ષડઙ્ગં વા વિધાતવ્યમૂ ર્દ્વા ધસ્તાદ્ભૂજાન્વિતમ્।
વેદિભદ્રં દ્વિધા પ્રોક્તં સર્વહર્મ્યેષુ યોગ્યકમ્

અનીદૃક્ચ શિવાંશૈસ્તુ ભાનુભાગાંશકાંશકૈઃ।
ત્ય્રંશૈકાંશૈકભાગે તુ દ્વાભ્યામંશેન યોજયેત્

જગતો વાજનાન્તં તુ તુઙ્ગેત્રિનવભાગકે।
પાદુકં પઙ્કજં કમ્પં પીઠમુત્તરમમ્બુજમ્

કપોતપાલિકાન્તાદિ પ્રતિવાજનમુચ્યતે।
પ્રતિભદ્રમિદં નામ્ના સર્વાલઙ્કારસંયુતમ્

યુગ્મેચાક્ષાંશકાંશૈસ્તુ દ્વેકાષ્ઠાંશાંશકાંશકૈઃ।
ત્ય્રંશકેનાંશકૈ ર્દ્વાભ્યામેકે નૈવાત્ર યોજયેત્

પાદુકાં પઙ્કજં ચૈવ માલિઙ્ગાન્તરિતં તથા।
પ્રત્યૂર્ધ્વ વાજનં કણ્ઠ મુત્તરાન્તં કપોતકમ્

આલિઙ્ગાન્તરિતં ચોર્ધ્વે પ્રતિશ્છૈવોર્ધ્વ વાજનમ્।
દ્વિવિધં પ્રતિભ્રદ્રં સ્યાદેકભાગાદિકં તતઃ

ત્રિસપ્તાં શે તદુત્સેધે દ્વાભ્યાં જન્મ તથામ્બુજમ્।
અર્ધેન કણ્ઠમર્ધેન પદ્મં દ્વ્યંશેન વાજનમ્

અર્ધેનાર્ધં તથા કમ્પં કણ્‍ઠમષ્ટાંશમીરિતમ્।
અંશેનોત્તરમર્ધેન પદ્મં ચોપાનહં ત્રિભિઃ

ભાગાર્ધમૂર્ધ્વકમ્પં સ્યાદેતન્નામ્ના સુભદ્રકમ્।
જન્મદ્વ્યંશં ત્રિયં શેન પદ્મમં શેન કન્ધરમ્

દ્વાભ્યાં વાજનમે કે નકમ્પમષ્ટાંશકૈર્ગલમ્।
અંશેન કમ્પકં દ્વાભ્યાં વાજનં કમ્પમંશકમ્

સુભદ્રં દ્વિવિધં પ્રોક્તં સર્વાલઙ્ગારસંયુતમ્।
સિંહેભમકરૈર્વાલૈ ર્ભૂતાદ્યૈ રપ્યલંકૃતમ્

પ્રતિવક્ત્રં ઝષાસ્યં સ્યા દ્બાલેનારૂઢમસ્તકમ્।
અર્પિતાનાર્પિતે હર્મ્યે સર્વત્ર પરિકલ્પયેત્

અઙ્ગમઙ્ગં પ્રતિ પ્રાજ્ઞેર્વૃદ્ધિહીનં તથોચ્યતે।
તદ્ધામ સૂકરં નામ યુઞ્ચીયાદુપપીઠકે

મુર્તાધિષ્ઠાન તુઙાચ્ચ દ્વિગુણં વા સમં ભવેત્।
સાર્ધં વાર્ધં ત્રિભાગં ચ કુર્યાદત્રોપપીઠકમ્

સપ્રત્યઙ્ગં સમં ચાર્ધં વાજનં તદિદં ભવેત્।
ઉપપીઠમિદં પ્રોક્તં સમાસાત્કમલાસન

અધિષ્ઠાનમથો વક્ષ્યે દેવાગારસ્ય દિદ્ધયે।
સ્તમ્ભાયામં ત્રિભાગૈ કમધિષ્ઠાનં પ્રમાણતઃ

સ્તમ્ભાયામાષ્ટભાગૈકં પ્રભાધિષ્ઠાનકમ્પકમ્।
પદાયામં તલોત્સેધં સમધિષ્ઠાનકોત્તમમ્

વિતસ્તિન્યૂનકં વાપિ અથવાપિ ષષ઼ડઙ્ગુલમ્।
એવં ત્રિધા વિભજ્યનૈ પ્રભાધિષ્ઠાનકમ્પકમ્

તદુર્ધ્વે વાષ્ટભાગૈકં રાગાદિધિષ્ઠાનકમ્પકમ્।
ઉપાનવર્ગાધિષ્ઠાન મુપાન મિહ પઠ્યતે

ઉપાનં જગતી પદ્મકણ્ઠં કમ્પં ચ પટ્ટિકા।
નિદ્રિકાપદ્મકોપેતં સ્કન્ધમન્તરિતં ભવેત્

ઇત્યેવં દ્વાદશાઙ્ગાનિ અધિષ્ઠાનાનિ કલ્પયેત્।
પાદબન્ધં પ્રતીબન્ધં દ્વિવિધં યોનિમૂલકમ્

પાદાનાં બન્ધનત્વાચ્ચ પાદબન્ધ નમિષ્યતે।
વૃતેન પ્રતિબધ્નીયા ત્પ્રતિબન્ધનમિષ્યતે

છેદ્યં તત્પાદબન્ધં સ્યાદચ્છેદ્યં પ્રતિબન્ધનમ્।
તદઙ્ગં પરિતશ્છેદ્યમર્ધચ્છેદ્યં ન કારયેત્

અઙ્ગચ્છેદ્યં શુભં પ્રોક્તં અર્થ ચ્છેદ્યં યશસ્કરમ્।
હોમસ્તત્પાદબન્દનં સ્યાત્પ્રતેસ્તમ્ભં પ્રતિક્રિયા

પ્રતિબન્ધમધિષ્ઠાનં છેદ્યમાનં ન કારયેત્।
યદિ કુર્યા લ્લભેદ્દોષાનેકવૃદ્દિકુલક્ષયમ્

પ્રાકારગોપુરદ્વારં સ્યદધિષ્ઠાનછેદનમ્।
એવં માર્ગવિધિં શસ્તં કારયે દ્વાસ્તુશાસ્ત્રતઃ

ઉપાન વિન્તૃતં તચ્ચ ચતુર્દણ્ડં ત્રિદણ્ડકમ્।
દ્વિદણ્ડં ચૈકદણ્ડં ચ સા ર્ધાર્ધં પાદબાહ્યતઃ

એવં પઞ્ચ વિધાકારમુપાનં હોમ નિર્ગમમ્।
દણ્ડં ચૈવ દ્વિદણ્‍ડં ચ અર્ધાર્ધં ચ ત્રિપાદકમ્

તચ્ચાર્ધં દણ્ડમાનં વા હોમાયાં ચૈવ માનતઃ।
પ્રકૃતેરુપરિસ્થં યદ્ધોમાયામં ચ માનતઃ

વિમાનાધાર હોમાયાં બહુલ સ્તમ્ભમુચ્છ્રયમ્।
તાવન્માનાવગાઢં ચ યોજયેત્તત્ર પદ્મજ

જન્મભૂમ્યાસ્ત્વધિષ્ઠાનં તત્રાદૌ કારયેદ્બુધઃ।
દેવાનાં ચાપ્યધિષ્ઠાનં ચત્વારિંશત્તુ તદ્ભવેત્

અધિષ્ઠાનં તુ કર્તવ્યં વસ્તુભિશ્ચ શિલાદિભિઃ।
પદ્મબન્ધાદ્યધિષ્ઠાનં વક્ષ્યેઽલઙ્કાર પૂર્વકમ્

તત્પદ્મપત્રચિત્રૈર્વા સભાધિષ્ઠાનકોત્તમમ્।
વિતસ્તિન્યૂનકં વાપિ હીનં વાપિ ષડઙ્ગુલમ્

એવં ત્રિધા વિભજ્ય ન્તે સભાધિષ્ઠાન કમ્પકમ્।
તદૂર્ધ્વે ચાષ્ટભાગૈક પ્રભાધિષ્ટાન કમ્પકમ્

નવાધિષ્ઠાનમુચ્છ્રાય મધિષ્ઠાનાદિ કલ્પયેત્।
પાદસ્યાર્દ્ધ મથોત્સેધ મધિષ્ઠાનં તુ ષોડશ

ઉપાનસ્યાર્ધમુત્સેધં પદ્માચ્ચ ચત્રુકશરમ્।
આધારં પટ્ટિકસ્યાંશં શેષં પદ્મકમુચ્છ્રયમ્

દ્વ્યર્ધાંશં મધ્યકુમ્ભં સ્યાદેકાર્ધં ચોધ્વંપદ્મકમ્।
સ્કન્ધાન્તરં દ્વિભાગે તુપ્રથમાદ્વ્યંશભિન્નકમ્

પ્રતિવાજનમેકાંશં પદ્મબંધમિતિ સ્મૃતં।
યસ્યાધિષ્ઠાનમુત્સેધં પઞ્ચાદશવિભાગિકમ્

પ્રથમશ્ચૈકભાગસ્તુ પઞ્ચાંશં જગતીભવેત્।
કુમુદં તચ્ચતુર્થાંશં સ્કન્ધં તદ્વ્યંશમંશકમ્

દ્વ્યંશં ચ પ્રતિરુત્સેધં વાજનં ચૈકભાગિકમ્।
પ્રતિબન્ધમિદં નામ્ના કીર્તિતં કમલોદ્ભવ

યસ્યાધિષ્ઠાનમુત્સેધં ત્રિયોવિંશતિભાગિકમ્॥
દ્વ્યર્ધં તદુપધાનોચ્ચં પઞ્ચાર્ધં જગતી ભવેત્

પઞ્ચાંશં કુમુદેસ્તેધં એકાંશોપરિપટ્ટિકા।
ત્ય્રંશકં ગ્રીવમુત્સેધં કમ્પં નિદ્રા દ્વિયંશકમ્

કપોતસદનં નામ્નાસદનેષુ સુપૂજિતમ્।
ઉપોપાનં તુ ભાગેન જગતી સપ્ત ભાગિકમ્

વપ્રકં તુ ષડંશં સ્યાદ્વેત્રં પાદાધિકાંશકમ્।
તથૈવાન્તરિતોત્સેધં દ્વ્યંશાર્ધં પ્રતિરુચ્છ્રયઃ

પ્રતિવાજનમેકાંશં ભાગૈર્વશતિભિર્યુતમ્।
પ્રતીમુખં કારિભૂતં નાગવક્ત્રસમાયતમ્

પ્રતિબન્ધમિદં નામ્ના સર્વ ભૂતેષુ યોગ્યકમ્।
દ્વિભાગાભ્યામુપોપાનં સપ્તાં શૈ ર્જગતી ભવેત્

ષડંશૈઃ કુમુતેત્સેધં ધારાવપ્રં સુવૃત્તકમ્।
આલિઙાન્તરિતં દ્વાભ્યાં તદર્ધં ચાધિકં ભવેત્

તદ્વયાર્ધં પ્રતિમુખં સર્વાવયવશોભિતમ્।
સિંહૈશ્ચ મકરૈ ર્વ્યાલૈર્વલ્લીપ ત્રૈરલઙ્કૃતમ્

પ્રમુખં મકરાસ્યં સ્યાન્મકરદધ્વજસં યુતમ્।
મકરાસ્યેભનિષ્ક્રાન્તં વ્યાલવિદ્યાધરીગણાઃ

શેષાંશં વાજનોપેતં કેસરાગ્રસમન્વિતમ્।
એકવિંશતિભાગૈ કયુક્તં નાનાપ્રતિક્રમમ્

અથોત્સેધ મધિષ્ઠાનં પઞ્ચાદશવિભાગિકમ્।
જન્મસ્યાર્ધવિભાગેન જગતીશ્ચતુરંશકમ્

સ્રક્પદ્મવેદિબન્ધેન યુક્તં કુમ્ભં ત્રિયંશકમ્।
મદ્મબન્ધેન તસ્યોર્ધ્વે ત્રિપાદેનોર્ધ્વપટ્ટિકા

તથૈવ પટ્ટિકો ત્સેધં દ્વ્યંશાભ્યાં પ્રતિરુચ્છ્રયઃ।
અર્ધેન વાજનં કુર્યા દર્દ્ધ પટ્ટાર્ધભાગિકમ્

પદ્યબન્ધમિદં નામ્ન દેવાના મભયં પરમ્।
યદધિષ્ઠાનમાનં હિ ભવેદ્વાવિંશતિ ક્રમાત્

અંશેન પટ્ટિકાં કુર્યાદ્દ્વ્યંશેનૈ વામ્બુજં ભવેત્।
તદં શેનોર્ધ્વ પટ્ટં સ્યાત્ષડંશૈર્જગતી ભવેત્

અંશેનૈવોર્ધ્વ.)
ચતુર્થં કુમુદોત્સેધં તસ્યોર્ધ્વૈકાંશપટ્ટિકા।
કણ્‍ઠસ્સ્યાત્ત્રિભિરં શેન અર્ધેનોપરિપટ્ટિકા

અર્ધેનોર્ધ્વમ્બુજં કુર્યાન્મહાપટ્ટં ત્રિયંશકમ્।
અર્ધેનોપરિ પદ્મ સ્યાત્કમ્પમર્ધેન કારયેત્

પ્રતિબન્ધમિદં નામ્ના સર્વધામસુ યોજયેત્।
હોમસ્તમ્ભં પ્રતિ સ્તમ્ભં દ્વિવિધં પાદધૈર્ઘિકમ્

પ્રકૃતેસ્તુ તલાદૂ ર્ધ્વે હોમસ્તમ્ભં પ્રકલ્પયેત્।
પ્રતિસ્તમ્ભં પ્રતેરુર્ધ્વમુત્તરાન્તઃ પ્રપાદકમ્

પાદાયામાર્ધમુત્સેધં અધિષ્ઠાનપ્રમાણતઃ।
વૈ શેષિકપ્રમાણં સ્યાદ્વિશેષોત્પત્તિભાષિતમ્

અધિષ્ઠાનોત્સેધમાનં ષડષ્ટ નવભિઃ ક્રમાત્।
રુદ્રાં શૈસ્સૂર્યાભાગં સ્યાદ્દશ બન્ધામ્શમાનતઃ

એકાં શેનાઙ્કસુત્રં સ્યાત્સપ્તમાનપ્રમાણતઃ।
શેષાંશં પાદદૈર્ઘ્યં સ્યાર્દ્ગ્રીવા વા સપ્તમાનતઃ

દેવહર્મ્યાદ્યધિષ્ઠાને સભાયાં મણ્ટપેઽપિ વા।
પઞ્પવર્ગાગ્રહર્યાં સ્યચ્ચતુર્વર્ગાગ્રહમ્યકમ્

તત સ્તદ્ધર્મ્યમાનં સ્યાદધિષ્ઠાનપ્રમાણતઃ।
દેવાલયે સભાસ્થાને આધારસ્ય પ્રમાણતઃ

નરાવાસે ન કર્તવ્યં કર્તૃભર્તૃવિનાશનમ્।
પાદબન્ધં પ્રતીબન્ધં દ્વિવિધં બન્ધમુચ્યતે

એતદ્દેવાલયે કૃત્યમકૃત્યં મનુજાલયે।
ઉપાનનિષ્ક્રમં પ્રોક્તં ચતુર્દણ્ડં ત્રિદણ્ડકમ્

ત્રિદણ્ડાર્ધં દ્વિદણ્ડં ચ દ્વ્યર્ધર્ધં ચૈકમુચ્યતે।
ઇત્યેવં હોમનિષ્ક્રાન્તં દિક્સઙ્ખ્યાપાદબાહ્યતઃ