પદ્મસંહિતા · અધ્યાય 3.5

પ્રાચીં પરીક્ષયેત્પૂર્વં દિશં શાસ્ત્રોક્તવર્ત્મના।
પ્રાચ્યાદિદિદ્વિભાગેન દ્વારાદિવિધિરિષ્યતે

હસ્તમાનાયતં શઙ્કું દ્વાદશાઙ્ગુલમેવ વા।
ક્ષીરવૃક્ષજમઙ્ગુષ્ઠ પરિણાહ મૃજું શુભમ્

પ્રાસાદસ્થાનમધ્યે તુ સ્થાપયેન્મૂલવિદ્યયા।
શઙ્કોર્દિગુણમાનેન પરિતો મણ્‍ડલં લિખેત્

મણ્ડલાન્તે લિખેચ્છાયાં શઙ્કોઃ પુર્વાપરાહ્ણયોઃ।
ન્યસ્ય બિન્દુદ્વયં સૂત્રં પ્રાક્રૃત્યક્યંસ્થિતં લિખેત્

બિન્દુદ્વયાન્તરં ગ્રાહ્યં કચ્છપાનનપુચ્છગમ્।
જાતપ્રાક્સૌમ્યદિક્સૂત્રમેવંસૂત્રે સમીકૃતે

સીમાસુત્રમિતિ ભ્રાન્તમુત્તરાદ્યં પદં લિખેત્।
અષ્ટદિષુ યથાન્યાયં સીમાસુત્રં તથા લિખેત્

ત્રિષઞ્પસપ્તહસ્તં વા અધિકંવા યથેચ્છયા।
કુર્યાત્તત્સૂત્રિવિન્યાસં ગ્રામ્યાસ્થાનસમૃદ્ધયે

દિક્સૂત્રં ભ્રમણેનૈ વ ચતુરશ્રં નયેત્પુનઃ।
અષ્ટદિક્ષુ યથાન્યાય્યં શઙ્કુસ્થાપનમાચરેત્

શઙ્કુસંસ્થાપનાકાલે નિમિત્તાનિ ચ લક્ષયેત્।
શુભં ચેત્સિદ્ધિમાપ્નોતિ અશુભે શાન્તિમાચરેત્

ચતુરશ્રં સુવૃત્તં ચ ચતુરશ્રાયતં તુ વા।
વૃત્તાયતં વા કુર્વીત પ્રાસાદં તુ ચતુર્વિધમ્

સ્થિત્યાસનાનિ યાનાનિ ચતુરશ્રે ચ વૃત્તકે।
વૃત્રાયતે સુવૃત્તેવા ચતુરશ્રાયતેઽપિ વા

શયનં તત્ર કુર્વીત વિશ્વરૂપં તથૈવ ચ।
લોકાક્રાન્તં સુરેશેશં તત્ર કુર્યાદ્વિચક્ષણઃ

એવં બિમ્ભાનુસારેણ પ્રાસાદં કારયેદ્બુધઃ।
આરભ્ય ચૈકહસ્તાદિ દશહસ્તાન્તમેવ હિ

અયુગ્મેનૈવ હસ્તેન કુર્યાદાયતનં હરેઃ।
યુગ્મં વા મોક્ષકામસ્ય અમુગ્મં ભુક્તિકા ઙ્ક્ષિણઃ

અ દ્વાદશતલાન્તં વૈ યથા વિત્તાનુસારતઃ।
માનયિત્વા વિધાનેન વિમાનં તત્ર કારયેત્

કૃત્યૈવં વાસ્તુશાસ્ત્રજ્ઞો હ્યારભેત્પ્રથમેષ્ટકામ્।
ઇષ્ઠકાસ્ત્રિવિધાઃ પ્રોક્તાશ્શિલાકાષ્ઠજમૃણ્મયાઃ

શૈલજેષુ વિમાનેષુ શિલા સ્યાત્પ્રથમેષ્ટકા।
કાષ્ઠેન ધમનિર્માણે તેનૈવ પ્રથમેષ્ટકા

નુપક્વેષ્ટકયા કુર્યાદ્વિમાનં ત્વિષ્ટકામયે।
આમેષ્ટકચિતે ધિષ્ઠ્યે તથૈવ પ્રથમેષ્ટકા

શૈ લેષ્ટકાભ્યાં રચિતે શિલાસ્યાત્પ્રથમેષ્ટકા।
ઇષ્ટકા કાષ્ઠયુકૈ તુ ઇષ્ટકા પ્રથમેષ્ટકા

શિલાસઙ્ગ્રહણે દેશે સાધિવાસપુરસ્સરમ્।
સઙ્ગૃહ્ય તુ શિલાં તત્ર પુલ્લિઙ્ગાદિ પરીક્ષયેત્

ઉપાનદાદિસ્તૂ પ્યન્તં પુલ્લઙ્ગિશિલયા ભવેત્।
સ્ત્રીલિઙ્ગશિલયા ચૈવ કારયત્પ્રથમાં શિલામ્

પ્રતિમા દારુવદ્ગ્રાહ્યા નિર્દોષા ગુણવત્તરા

અયથા વિહિતૈર્લિઙ્ગૈ ર્લોભાદજ્ઞાનતોઽપિવા।
તર્તુઃ કારયિતુર્નાશો રાજ્ઞો રાષ્ટ્રસ્ય નિશ્ચિતઃ

ઇદાનિં સમ્પ્રપક્ષ્યામિ મૃણ્મયે ત્વિષ્ટકાવિધિમ્।
રથકારેણ નિર્દિષ્ટં દેશમાસાદ્ય દેશિકઃ

તત્રાપિ જ્વલિતે વહ્નૌ સર્પિષા જુહુયાચ્છતમ્।
અષ્ટૌ ચ મૂલમન્રૈણ નૃસૂ ક્તેન ચરું પુનઃ

મૂલમન્ત્રેણ સમિથો યાજ્ઞિકો જુહુયાત્તથા।
કુર્યાચ્ચ ચરુણા ભૂયો વિષ્ણુપારિષદાહુતીઃ

ક્ષેત્રપાલસ્ય ભૂતાનાં વાસ્તુનાથસ્ય ચ સ્વયમ્।
દેવતાનામૃષીણાં ચ તથાદેવગણસ્ય ચ

યથાલિઙ્ગેન મન્ત્રેણ સ્વાહાન્તેન વિચક્ષણઃ।
ભૂરાદિભિર્વાહૃતિભિર્હુત્વાપુર્ણાસુતિં ચરુમ્

ચતુર્દિક્ષુ ચ પૂર્વાદ્વં ચરુણા બલિકર્મચ।
કુર્યાદનેન મન્ત્રેણ નમોન્તેન યથાક્રમમ્

વિષ્ણુપારિષ દેભ્યશ્ચ સર્વભૂતેભ્ય એવ ચ।
વાસ્તુનાથાય ચ તથા ક્ષેત્રપાલાય ચોપરિ

કૃત્વાગ્નિ મુત્સૃજેદે વમગ્રે હોમાદિકેકૃતે।
કુલાલઃ પ્રાઙ્મુખઃ કુર્યાત્તત્ર ભૂમૃત્તિકેષ્ટકામ્

પુલ્લિઙ્ગાદિવિભાગેન તદ્વિભાગો વિધીયતે।
રેખ ઋજુરયુગ્મા વા યત્ર પૌંસ્ની તદિષ્ટકા

તિરશ્ચી વાથા વા યુગ્મા રેખા સ્ત્રૈણી તદિષ્ટકા।
નપુંસકશ્ચ નિર્લેખા રેખા વાગ્રેઽથ કર્ણયોઃ

ન પુલ્લિઙ્ગેષ્ટકા તાવત્ ગર્ભાધાને વિધીયતે।
સ્ત્રીલિઙ્ગેષ્ટકયા કુર્યાદ્ગર્ભાધાનાદિપીઠીકામ્

પુલ્લીઙ્ગેષ્ટકયા કુર્યાત્પ્રાસાદં તદ્વિચક્ષણઃ।
ચતુર્વ્વિંશાઙ્ગુલાયામા શ્રેષ્ઠા સ્યાન્મધ્યમા પુનઃ

અષ્ટાદશાઙુલાયામા કનિષ્ઠા ષોડશાઙ્ગુલા।
અર્ધાયામં તુ વિસ્તારં તદર્ધં ઘનમિષ્યતે

આયામસમવિસ્તારા સ્યાદાચ્છાદનિકેષ્ટકા।
એવમાદીષ્ટકામાનં કુર્યાદ્‌ભૂમિવશાદ્ભુધઃ

મહામાનમિદં વિદ્યાદલ્પમાનમુદીર્યતે।
પ્રાસાદપાદવિસ્તારતુલ્યો વિસ્તાર ઇષ્યતે

વિસ્તારદ્ધિગુણાયામાઃ કલ્પયેદિષ્ટકા બુધઃ।
એવં શિલાનાં દારૂણાં માનં દારુશિલાયમે

સુપક્વા સુસ્વરા પક્વબિમ્બાભા સુદૃઢા સમા।
એકવર્ણા પ્રશસ્તા સ્યાદિષ્ટકા પ્રથમાહિતા

કાલમણ્‍ડાલસંયુક્તાં છિન્નાંભિન્નામથાનૃજુમ્।
સ્ફુટિતાં વર્જયેદ્બ્રહ્મન્ પ્રાસાદામમ્ભણેષ્ટકામ્

ચતસ્રઃ પ્રથમાઃ કુયાદિષ્ટકા દેવતાલયે।
આવાસે પઞ્ચ મર્ત્યાનાં કલ્પયેત્પ્રથમેષ્ટકાઃ

પક્વેષ્ટકચિતે ધામ્નિ પક્વા સ્યાત્પ્રથમેષ્ટકા।
આદ્યેષ્ટક ચિતેઽગારે પ્રથમા નાન્યથા ભવેત્

અઙ્કુ રાનર્પ યેત્પૂર્વમધિર્વવધિવસનકર્મણિ।
દિશાં ચતસૃણાં ધામ્નઃ પૂર્વાયાં દિશિ ચ ક્વચિત્

પ્રફાં દર્ભસ્રજં કુર્યાત્ ષોડશસ્તમ્ભસંયુતામ્।
સપ્તતાલાયતાં તત્ર વેદિં હસ્તસમુન્નતામ્

મધ્યે કૃત્વા તતઃ પીઠં શાલિભારૈ સ્તિભિઃ કૃતમ્।
વૃત્તં વા ચતુરશ્રં વા કુર્યાચ્ચેષ્ટં ચતુર્મુખ

દ્વાભ્યાં મધ્યમમેકેન જઘન્યં પરિકલ્પિતમ્।
સૂત્રાદિવેષ્ટિતં કુમ્ભં ધાન્યપીઠે નિધાપયેત્

પરિતઃ કલશાન્યષ્ટૌ ચાષ્ટદિક્ષુ વિનિક્ષિપેત્।
કુમ્ભસ્યોત્તરતસ્તસ્ય વારિપૂર્ણસ્ય દેશિકઃ

તાવત્પ્રમાણં કુર્વીત ધાન્યપીઠં તથાવિધમ્।
તદર્ધં તણ્ડુલયુતં તદર્ધં તિલસંયુતમ્

આ સ્તીર્ણદર્ભસંબાધં નવવસ્ત્રપરિષ્કૃતમ્।
તદિષ્ટકાધિવાસાર્થં કુત્વૈવં દેશિકોત્તમઃ

સ્નાપયેદિષ્ટ કાઃ પૂર્વં સ્થાપયેત્કલશાન્નવ।
વ્રિહીપીઠે સુનિહિતે મધ્યે ચૈવાષ્ટદિક્ષુચ

મધ્યમે કલ શેસર્પિઃ પ્રાચ્યે ક્ષીરં વિનિક્ષિપેત્।
આગ્નેયે દધિ યામ્યે તુ ગુડં નૈરૃતદિશ્યપિ

પપ઼ઞ્ચગવ્યં ફલરસં વારુણે માતરિશ્વનિ।
ગન્ધવારિ તથા સૌમ્યો લોહલોયં શિવે મધુ

વિન્યસ્ય નવસ્ત્રેણ વેષ્ટયિત્વાસમર્ચયેત્।
સ્થાપયિત્વેષ્ટકાઃ પિઠે સ્નાપયેત્કલશૈઃ ક્રમાત્

પયોઘૃતેન સામ્નાગ્રે સ્નાપયેત્પયસા તતઃ।
સ્નાપયેદિક્ષુતોયેન મધુવાતેતિમન્ત્રતઃ

ફલિનીત્યનુવાકેન સ્નાપયેત્ફલવારિણા।
હિરણ્યગર્ભમમન્ત્રેણ સ્નાપયોલ્લોહવારિણા

દધિક્રાણ્વેતિયજુષા દધ્ના સંસ્નાપયેત્તતઃ।
સ્નાપયેત્પઞ્ચગવ્યેન પઞ્ચવારુણિકેત્ય તઃ

ગન્ધદ્વારેતિ મન્ત્રેણ સ્નાપયેદ્ગન્ધવારિણા।
મધુવા તેતિમન્ત્રેમ મધુસ્નાનં સમાચરેત્

ઘૃતસામ્નેતિ સામ્ના વૈઘૃતેન સ્નાપયે ત્તતઃ।
એકૈકં નવવસ્ત્રેણ દર્ભયુક્તેન વેષ્ટયેત્

પરિગૃહ્યેષ્ટકાસ્સર્વાશ્શયનોપરિ નિક્ષીપેત્।
તોરણં દ્વારકુમ્ભાંશ્ચ ધ્વજાંશ્ચ પરિપૂરયેત્

એષ્ટવ્યો મધ્યમે કુમ્ભ પરિમાત્મા ચતુર્મુખ।
અષ્ટાસ્વન્યેષુ કુમ્ભષુ વિષ્ણ્વાદીનષ્ટ પૂજયેત્

નિવેદયેન્મહાકુમ્ભે પયસં વા ગુડોદનમ્।
પૂર્વસ્યામુત્તરસ્યં વા દિશિ કુર્ણ્ડાન્ પ્રકલ્પયેત્

સ્થણ્ડિલે વાગ્નિયાનીય જુહુયા ત્સમિદાદિભિઃ।
સમિદાજ્ય તિલં પુષ્પં પૃથગષ્ટોત્તરં શતમ્

જુહુયાન્મૂલમન્ત્રેણ સૂકૈન ચ ચરું પુનઃ।
સ્પર્શયેદિષ્ટકાસ્સર્વાસ્સમ્પાતાહ્યેન દેશિકઃ

હેમસૂત્રૈઃ પ્રતિસરૈરસ્ત્ર મન્ત્રેણ બન્ધયેત્।
વિભવાસુગુણૈર્વાન્યૈઃ કાર્પાસરજતાદિભિઃ

સ્વપ્નાધિપતિમન્ત્રેણ જુહુયાત્સર્પિષા શતમ્।
સ્વપ્નાર્થં ગુરુણા સાર્થં યજમાનસ્તુ સંવિશેત્

દુસ્સ્વપ્નદર્શને જહ્યાન્નિર્માણં તસ્ય સદ્મનઃ।
સ્વપ્ને શુભે તુ સદનં પ્રારભેતાવિલમ્બિતમ્

શ્વોભૂતે શોભને લગ્ને સ્થાપયિ ત્વેષ્ટકા ગુરુઃ।
પ્રાવેશયેચ્ચ પ્રાસાદમિષ્ટકાસ્તાસ્સુપૂજિતાઃ॥ 5. 68 ॥
ક્લૃપ્તસ્ય દ્વારદેશસ્ય દક્ષિણે દેશિકોત્તમઃ।
પાદમૂલાદધસ્તાત્તાઃ ક્ષિપેત્તૂર્યાદિ ઘોષયેત્

સ્વસ્તિકં વાચયિત્વાતુ બ્રાહ્મણાન્ ધનતોષિતાન્।
પ્રાદક્ષિણ્યેઽપિ ચેન્દાદિસોમાન્તં દેવ સદ્મનિ

મમષ્યાણાં તુ મધ્યાન્તં મૂલમન્ત્રેણ દૈવતે।
નદધ્યાદિષ્ટકા ધામ્નિ માનુષાણાં નિકેતને

શ્રીસૂ ક્તેનેષ્ટકાધાનાં દેવીનામધિદેવતા।
ઇષ્ટકાનાં ચતુર્મૂર્તિઃ પઞ્ચમૂર્તિસ્તુ માનુષે

યામ્યવારુણયો ર્મૂલમગ્રમિન્દ્રધનેશયોઃ।
ઇષ્ટકાનાં ભવે ન્ન્યાસે ઉપાનદ્વિષમં ભવેત્।
કૃતે ચેન્મોહતોઽજ્ઞાનાદ્વૈષમ્યભયકારણમ્

તન્માતુપાનત્સદૃશીરિષ્ટકાઃ પ્રથમં ક્ષિપેત્।
આદિદૈવં સમભ્યર્ચ્ય શ્વભ્રં લો યેન પૂરયેત્

રત્નૈર્ધાન્યૈશ્ચલોહૈશ્ચ કુસુમૈશ્ચ પૃધશ્વિધૈઃ॥
પૂરિતે સુભૃશં શ્વભ્રે જલાવર્તં પરીક્ષયેત્

શૂભં પ્રદક્ષિણાવર્તં સવ્યાવર્તમથાશુભમ્।
શ્વભ્રે વિનિહિતં તોયં સદ્યશ્શોષં વ્રજેદ્યદિ

આરબ્ધમપિ તદ્ધામ ન સમાપ્તિં સમૃચ્છતિ।
મ્રિયતે યજમાનો વા ભવેદ્વા રાષ્ટ્રવિપ્લવઃ

નિમિતૈષ્વશુભેષ્વેવં શુભેષુ તુ શુભં ભવેત્।
દેશિકસ્ય મનસ્તુસ્ટિસ્સર્વસમ્પત્કરી સદા

વિપત્કરી વિતુર્ષિસ્સ્યાદ્રથકારસ્ય વૈ તથા।
દુર્નિમિતૈષુ સર્વેષુ શાન્ત્યર્થં જુહુયાદ્ગુરુઃ

બ્રાહ્મણાન્ભોજયોદ્દદ્યાત્સુવર્ણં શક્ત્યપેક્ષયા।
ઉત્પલસ્યારવિન્દસ્ય કન્દં ગર્તે વિનિક્ષિપેત્

પુણ્યતીર્થસ્ય શાલેયકેદારસ્ય ચ મૃત્સ્નયા।
મૂલમન્ત્રેણ તદ્ગર્તં પૂરયેચ્છાદયેચ્ચ તત્

આચાર્યદક્ષિણાં દદ્યાચ્છત નિષ્કાન્વિતા નૃપઃ।
અન્યેષામપિ સર્વેષાં દશનિષ્કાવરા ભવેત્