પદ્મસંહિતા · અધ્યાય 3.30

અથ શ્રિયાઽઽદિ દેવીનાં પાણિગ્રહણમુચ્યતે।
સર્વકલ્યાણજનનં સર્વદુઃખ વિનાશનમ્

આયુર્વૃદ્ધકરં નૄણાં અભિપ્રેતાર્થ સાથકમ્।
યથોક્તદિવસે કુર્યાદઙ્કુરાણાં સમર્પણમ્

ઉદ્વાહદિવસે પ્રાપ્તે મુહૂર્તે દેશિકોત્તમઃ।
પૃથગ્દેવસ્ય દેવ્યોશ્ચ બધ્નીયા ત્કર્મકૌતુકમ્

આચ્છાદ્યાનાહતક્ષૌમં સોત્તરીયં પ્રસાધિતમ્।
આરોપ્ય શિબિકાં ગ્રામં પ્રાદક્ષિણ્યેન તાં નયેત્

વૈવાહિકં ચ સદનમાલયં વા પ્રવેશયેત્।
આરાધ્ય દેવમઘ્યાન્ દ્યૈરાનીય સ્થણ્ડિલેઽનલમ્

પ્રવેશ્યાન્તર્ગૃહે દેવમાસને વિનિવેશયેત્॥
આભ્યર્ચ્ય ચ હરિં તત્ર દેવીં નૂતનપાસસા

યુવા સુ ઇતિમન્ત્રેણ પરિધાય પ્રદક્ષિણમ્।
ભૂષયેચ્ચ શ્રિયં દેવીં પુષ્પૈરાભરણૈસ્તથા

દેવીં દેવેન યુઞ્જીત પ્રણવેન ગુરુસ્સ્વયમ્।
દદ્યાચ્ચ દેવીં દેવાય વારિપૂર્વં યથાવિધિઃ

યજમાનસ્સુવર્ણોર્વીં ગવાદિસહિતાં તદા।
સ્વગોત્રનામ્ના કથિતા મિમાં શ્રિયમનુત્તમામ્

તતઃ પાણિગૃહીતાં તાં દેવીં દેવં ચ મન્દિરાત્।
નીત્વા વૈવાહિકં સ્થાનમુત્તરાશામુખો ગુરુઃ

ક્રમેણાઘારહોમાર્દીન્ કુર્યાદ્વિધ્યુક્તવર્ત્મના।
સમિધં ચ નૃસૂક્તેન જૂહુયાત્ ષોડશાહુતીઃ

ચતુણા વિષ્ણુગાયત્ર્યા ચતુર્વિં શાહુતિર્ભવેત્।
શ્રીનૂક્તેન ઘૃતં હુત્વા ભૂમ્યાશ્ચ યુગપદ્યદિ

ઉભયોશ્ચ વિધાતવ્યં પૃથગેવાઙ્કુરાદિકમ્।
ઉભયો રેકકર્તૃત્વે પ્રાપ્તે પઙ્કજસમ્ભવ

તત્રાઽપિ પૃથગેવાઽઽભ્યાં વૈવાહિકમથાઽઽચરેત્।
એકકાલે ક્રિયાં તિષ્ઠેત્પર્યા યાદ્ભિન્નમાચરેત્

આનુપૂર્વ્યવશેનૈવ વિભક્તં સ્યાદ્યથા તથા।
યદ્વા મુહૂર્તભિન્ને તુ ભિન્નં વૈવાહિકં ભવેત્

મુહૂર્તે યૌગપદ્યે ચેદાનુપૂર્વ્યાત્ક્રિયાં નયેત્।
શ્રીભૂમ્યોર્ભન્ન કર્તૃત્વે યૌગપદ્યોદ્વહો યદિ

તત્રાઽપિ વિધિ રેવં સ્યાદુભાભ્યાં વિધિરેવ હિ।
યૌગપદ્યોદ્વહે દેવે સકૃત્પ્રતિસરં ભવેત્

એકાઽગ્નૌ વા પ્રકર્તવ્યં ભિન્નાઽગ્નૌ વા યથારુચિ।
ઉલ્લેખનાઽઽદિપ્રાક્તન્ત્રં પ્રાક્લૃપ્તમકૃતં ન ચ

પ્રતિવ્યક્તિ ક્રિયાં સર્વાં પૃથગેવ સમાચરેત્।
પૂર્વં શ્રિયૈતતો ભૂમ્યૈ પર્યાયેણ ક્રિયાં નયેત્

સમિધો મૂલમન્ત્રેણ જુહુયાત્ ષોડશાહુતીઃ।
ચરુણા વિષ્ણુગાયત્ર્યા ચતુર્વિં શાહુતિર્ભવેત્

ઘૃતં પુરુષનુક્તેન ભુમિસૂક્તેન વા પુનઃ।
લાજહોમં તથા વહ્નેઃ પ્રદક્ષિણમનુક્રમાત્

કૃત્વા સર્વમશેષેણ લાજશેષં ગુરુસ્સ્વયમ્।
પ્રણવેન સકૃદ્ધુત્વા પઞ્ચવારુણિક્તે સ્તતઃ

પઞ્ચોપનિષદૈર્મન્ત્રૈર્દ્વાદશાક્ષરવિદ્યયા।
પૂર્ણાહુત્યંતમખિલં કૃત્વા વિપ્રાંશ્ચ તોષયેત્

અર્ઘ્યાદ્યૈરર્ચયેદ્દેવં ઘૃતારોપણમાચ રેત્।
ઘૃતં દૂર્વાઙ્કુરં પાત્રે ચન્દનં શાલિતણ્ડુલમ્

કરાભ્યાં સર્વમાદાય સર્વેચૈવ સભસદઃ।
દેવસ્ય દેવ્યોશ્ચાઽઙ્ગેષુ ક્ષિપેયુરિતિ મઙ્ગલમ્

ઘૃતં સુશોભન મિતિ સિઞ્ચોયુઃ પાદયોસ્તતઃ।
કટ્યાં સુભદ્રમિત્યુક્ત્વા મૂર્ધ્નિ ચૈવ સુમઙ્ગલમ્

એવં દૂર્વાદિ સકલં ક્ષિપેયુરનુપૂર્વશઃ।
મધુપર્કં પ્રદદ્યાચ્ચ રસેનાઽસ્મીતિ ચોચ્ચરેત્

લક્ષ્મીપતિં ચ હારાદ્યૈરલઙ્કારૈઃ પ્રસાધયેત્।
માલ્યાનુલેપનૈશ્ચાઽપિ યથા ર્હૈરપિ પૂજયેત્

ધેનું ચ દદ્યાદ્ધરયે યજમાનઃ પ્રણામવાન્।
આચાર્યાય યથાવિત્તં પ્રદદ્યાદાત્મનઃ પ્રિયમ્

ની રાજનવિધાનાન્તે નિક્ષિપેદ્દિક્ષુ પિણ્ડિકાઃ।
અન્યચ્ચ મઙ્ગલં સર્વં કુર્યાલ્લૌકિકવર્ત્મના

શ્રીભૂમિસહિતં દેવં કુર્યાદ્ગ્રામ પ્રદક્ષિણમ્।
આરોપ્ય મણ્ટપે દેવ્યૌ દેવં રાજવદાચરેત્

મહાહવિર્વિવેદ્યાનૈ બ્રહ્માણાનપિ ભોજયેત્।
દિવસે દિવસે કુર્યા ત્સ્નાનપૂર્વકમુત્સવમ્

ચતુર્થાપરરાત્રે તુ શેષહોમં સમાચરેત્।
સમિધાજ્ય ચરુપ્રાયૈરષ્ટોત્તર શતાહુતીઃ

જુહુયાન્મૂલમન્દ્રાભ્યાં પઞ્ચોપનિષદૈરપિ।
દિને તુ પઞ્ચમે દેવં તૈલેનઽભ્યઞ્જયેદ્ધરિમ્

શ્રીભૂમિસહિતં દેવં સ્નાપયેદ્વિધિપૂર્વકમ્।
મહાહવિર્નિવેદ્યાઽન્તે ગ્રામે કુર્યાન્મહોત્સવમ્

તત્ર શ્રીભૂમિસહિતં પ્રત્યહં મન્દિરેઽર્ચયેત્।
દેવીનામિતરાસાં ચ વિવાહવિધિરીદૃશઃ

જામદગ્ન્યાઽદિ દેવીનાં વિવાહઃ સ્માર્તવર્ત્મના।
વિવહામણ્ટપાદીનાં પ્રતિષ્ઠાવિધિરુચ્યતે

પ્રાસાદસ્યાગ્રતઃ વૃષ્ઠે પાર્શ્વયોર્વા યથારુચિ।
વેદિં કુર્યાચ્ચતુર્હસ્તાં હસ્તોચ્છ્રાયાં મનોહરામ્

કુણ્ઢાનિ પરિતો વેદ્યા અષ્ટૌ ચત્વારિ વા પુનઃ।
તોરણદ્વારકલશધ્વજાદીનિ યથાપુરમ્

કૃત્વાદિઙ્મૂર્તિનયનાન્યુન્મીલ્ય ચ યથાવિધિ।
આશામૂર્તિં વિમાનં ચ દર્પણે સ્નાપયેદ્ગુરુઃ

રાજા ચેદ્યજમાનસ્સ્યાત્પાત્રાણિ કલશાનિ ચ।
હૈમરાજતતામ્રાણિ યદ્વા કાર્યાણિ નાઽન્યથા

બ્રાહ્મણાદિષુ વર્ણેષુ યજમાનેષુ પદ્મજ।
મૃણ્મયાન્યપિ પાત્રાણિ યથા વિભવવિસ્તરં

વાસોભિશ્શોભનૈર્ધામ ચ્ચાદયેદહેતૈસ્તતઃ।
વેદિમધ્યે વિનિક્ષિપ્ય શાલિભારાન્યથોદિતાન્

તણ્ડુલાંશ્ચ તિલાન્ સર્વાન્ પૂર્વોક્તપરિણામકાન્।
ઉપરિષ્ટાચ્ચ વિન્યસ્ય મહાકુમ્ભં હિરણ્મયમ્

મૂર્તિકુમ્ભાંશ્ચ પરિતસ્તન્મયાનષ્ટ નિક્ષિપેત્।
હેમ નિષ્કપ્રમાણં ચ પ્રતિમુમ્ભં વિનિક્ષિપેત્

નવરત્નં ચ સૂત્રાતિ વેષ્ટિ તેષુ યતાયથમ્।
અર્ચયિત્વા ચ તાનષ્ટમઙ્ગલાનિ વિનિક્ષિપેત્

મૂર્તિઃ હોમં ચ જુહુયાન્મહાકુમ્ભે નિવેદનમ્।
ચતુર્વિધસ્ય હવિષસ્તથાઽન્યદપિ પૂર્વવત્

શોધિતે સદને તસ્મિન્ શોષણાઽલેપનાદિભિઃ।
ધ્યાયેદ્રત્નસ્થલં ધામ તપ્તહેમવિનિર્મિતમ્

તત્ર જીવમપિ ધ્યાયેદ્વ્યાપકં તદુ પાધિકમ્।
બુદ્ધં ચ પિણ્ડકાં પાદાન્ અહઙ્કારં તથૈવ ચ

પાદૌ પાદશિલાજઙ્ઘે ગર્ભગેહં તથોદરમ્।
સ્તમ્ભાન્બહૂન્ કટિં ચાઽપિ તથૈવ કટિમેખલામ્

જિહ્વા કર્ણં તથા નેત્રં પ્રદીતિદ્વાર્શ્સ(?) મેહનમ્।
અપાનં જલનિર્યાણં નાસિકા નાસિકા મતા

ગવાક્ષમક્ષિ ગ્રીવાં ચ ગ્રીવાન્ સ્કન્દાન્કપોલકૌ।
શિરશ્ચ કલશં માંસં પ્રલેપં સ્પર્શનં સુધામ્

અસ્થીનિ ચ શિલા સ્થસ્થાઃ સ્નાયુર્દારુશિખાધ્વજાન્।
કેશરોમાણિ કૂર્ચં ચ ધ્યાયેદ્ધામ પુમાકૃતિમ્

હુત્વા હુત્વા ચ શક્તીનાં ન્યસનં સદને હરેઃ।
પૂર્ણશક્તિં પ્રકૃત્યાખ્યામુપાનહિ વિનિક્ષિપેત્

શાન્તિં જગત્યાં કુમુદે પૃથિવીં તદનન્તરમ્।
વાગીશ્વરીં ગલે ચૈવ પટ્ટિકાયાં મતિં તથા

પઞ્ચાઙ્ગકલ્પને શક્તિ ન્યસનં સમુદાહૃતમ્।
દ્વાદશાઽઙ્ગે તુ સદને શક્તિં કીર્ત્ભસંજ્ઞિતામ્

મહત્યાં પટ્ટિકાયાં ચ ગલે પુષ્ટિમનન્તરમ્।
મહીં ચ વાજને વેદ્યાં તુષ્ટિં સૃષ્ટિં તથાઽઙ્ઘ્રિષુ

માયાત્મિકાં કપોતેષુ ભૂતમાલાનુ મોહિનીમ્।
દ્વાદશાઽઙ્ગેવિમાને તુ શક્તિન્યાસ ઉદાહૃતઃ

અષ્ટાદશાઙ્ગસદને હરેસ્સંપ્રતિ કથ્યતે।
કૂટે ન્યસેન્મહાલક્ષ્મી મપરે વસુધાં તથા

શીલાયાં ચ મહીશક્તિં પ્રસ્તરે ચાઽતિમોહિનીમ્।
સ્વાહાં વેદ્યાં શ્રિયં ધામ્નિ શક્તિન્યાસોઽયમીરિતઃ

શાન્તિહોમાદિ સકલં કર્મ કાર્યં યથાપુરમ્।
દિઙ્મૂર્તીનાં ચ સર્વાસાં તત્વન્યાસાદિ પૂર્વવત્

બ્રહ્મણાનાં સહસ્રાણિ શતં વાઽપિ યથાબલમ્।
ભોજયેદ્ભુક્તવદ્ભ્યોઽપિ તેભ્યો દદ્યાદ્ધનાદિકમ્

વિમાનપટ્ટિકાયાં તુ પઞ્ચવિંશતિ તન્તુભિઃ।
બધ્ની યાત્કૌતુકં દિક્ષુ દામ્નશ્ચતસૃષુ ક્ષિપેત્

બલિં યથાપુરં બ્રહ્મઘોષૈર્દિક્ષુ ચ ઘોષયેત્।
તતઃ પ્રભાતસમયે યુહૂર્તે શોભને ગુરુઃ

મહાકુમ્ભં સમુદ્ધૃત્ય પ્રાદક્ષિણ્યેન મન્દિરમ્।
નીત્વા દક્ષિણતઃ કુમ્ભં સ્થાપયિત્વા સમાહિતઃ

ઉદઙ્મુખો ગુરુર્ભૂત્વા શક્તિં કુમ્ભજલે સ્થિતામ્।
વિમાને મૂલમન્ત્રૈણ વિનિવેશ્ય ચતુર્મુખઃ

દિઙ્મૂર્તીઃ સ્વસ્વમન્ત્રૈશ્ચ પ્રૌક્ષયેત્કુમ્ભવારિભિઃ।
અન્યેષામપિ દેવાનાં ધામ સ્થાનં યથાવિધિ

પ્રોક્ષયેત્કુમ્ભ તોયૈશ્ચ વિદ્યયા ચ સ્વયા સ્વયા।
પ્રાસાદં પૂજયેત્પૂર્વં દિઙ્મૂર્તીશ્ચ યથાતથમ્

વિષ્ઠિતાયાં પ્રતિષ્ઠાયાં પ્રાસાદસ્ય યથાવિધિ।
આચાર્યાય શતં નિષ્કં તદર્થં પાદમેવ વા

દદ્યાચ્ચ દક્ષિણામન્તે યથાવિત્તાનુસારતઃ।
યજમાનો મહીં પશ્ચાત્સહસ્રં સ્વર્ણદક્ષિણામ્

ઉત્તમાં ગુરવે દદ્યાન્મધ્યમાં તુ તદર્ધકામ્।
આધમાં પાદમાત્રં તુ મૂર્તિપાનપિ તોષયોત્

ધન્તેર્વસ્ત્રાદિભિશ્ચૈવ મનઃ પ્રહ્લાદ કારણૈઃ।
ભૂસુરાનિતરાંશ્ચાપિ તોષયેદ્ભોજનાદિભિઃ

એવં યઃ સ્થાપયેદ્વિષ્ણોર્વિમાનં ફલનિસ્પૃહઃ।
તસ્ય મુક્તિઃ કરતલે સ્થિતા નૈવાઽત્ર સંશયઃ

ફલકામનયા યસ્તુ સ્થાપયેદ્ધામ વૈષ્ણવમ્।
તસ્ય સમ્પત્તિરતુલા મનોરથપથાઽતિકા

મણ્ડપસ્થાપનાયાં તુ વેદિનિર્માણપૂર્વકમ્।
ક્રિયાવિશોધનાદ્યન્તં કૃત્વા નિરવશેષતઃ

પ્રાસાદસ્થાપનોક્તેન વર્ત્મના દેશિકોત્તમઃ।
મણ્ટપં વિશ્વકર્મીયં સર્વરત્નપરિષ્કૃતમ્

સૌવર્ણૈર્બહુભિસ્તમ્ભૈ ર્નાનારત્નપરિષ્કૃતૈઃ।
ઉત્તમ્ભિતં ગુરુર્ધ્યાત્વા શક્તિન્યસનમાચરેત્

ઉપાનં પ્રકૃતિશ્શક્તિર્જગતી ચ વસુન્ધરા।
વપ્રા ચૈવ ક્રિયાશક્તિર્ગ્રીવા વાગીશ્વરી મતા

પ્રીતિઃ કમ્પં તથા તુષ્ટિઃ કુમુદં પટ્ટિકા ક્ષમા।
સ્તમ્ભપાદશિલા બ્રાહ્મી શક્તિસ્તમ્ભાશ્ચ વૈષ્ણવી

પોતિકા કમલા શક્તિરુત્તરા શાન્તિરિષ્યતે।
રતિશ્ચ વાજનં માયા મદીયા કમલાસન

કીર્તિર્મતા વર્ણપટ્ટિસ્તથા કંપશ્ચ મોહિની।
તુલા પદ્મા તથા શાન્તિશ્શક્તિસ્સોપાનપઙ્ત્કયઃ

ચતુર્ષુ મણ્ટપદ્વાર્ષુ તોરણાનિ સમર્ચયેત્।
શાન્તિ હોમાદિકં સર્વં કથિતં કમલાસન

તતઃ પ્રભાતે કુમ્ભપ્થાશ્શક્તીસ્તન્મણ્ટપે ગુરુઃ।
ન્યસ્ય વ્યાપકરૂપેણ મણ્ટપં ચિન્તયેત્તતઃ

ચિત્રાણિ ચિત્રાભાસાનિ તત્સ્થાનિ ઘટવારિણા।
પ્રોક્ષયે ત્સ્વેન મન્ત્રેણ સર્વં ન્યસ્ય યથાપુરમ્

ગુરવે દક્ષિણાં દદ્યાદ્યજમાનો યથાપુરમ્।
મણ્ટપસ્થાપનં યસ્તુ કરોતિ મધુવિદ્વિષઃ

સ ભુક્ત્વા વિપુલાન્ભોગા નિહ લોકે પરત્ર ચ।
મોદતે દેવ દેવસ્ય પ્રાસાદ મણિ મણ્ટપે

આસ્થાનમણ્ટપાદીનાં પ્રતિષ્ઠાવિધિરુચ્યતે।
વાસ્તુ યોગો બલિશ્ચૈવ ગવ્યૈઃ પઞ્ચભિરુક્ષણમ્

પર્યગ્નિકરણં ચૈવ તથા પુણ્યાવહચનમ્।
સ્થાપનં ચૈવ કુમ્ભસ્ય અગ્નૌ ચૈકત્ર ચાહુતિઃ

મુહૂર્તે પ્રોક્ષયે ત્પશ્ચાત્સદ્યો વા સકલં ચરેત્।
શતનિષ્કં તદર્ધં વા દક્ષિણા પરિકીર્તિતા

ફલં ચ પૂર્વવત્કર્તુઃ કિઞ્ચીન્યૂનં ચતુર્મુખ।
પ્રતિષ્ઠા ગોપુરસ્યાઽપિ મન્દિરસ્યેવ નાઽન્યાથા

પ્રાકારસ્ય પ્રતિષ્ઠાયાં કૃત્વા સર્વં યથાપુરમ્।
ઘર્મમન્ત્રેણ કુમ્ભસ્થવારિણા પ્રોક્ષયેદ્ગુરુઃ

શતં તદર્ધં પાદં વા સ્વર્ણનિષ્કાણિ દક્ષિણા।
બલિપીઠસ્ય નિર્માણં સ્થાપનં ચાઽધુનોચ્યતે

ગર્ભગેહસમાયામવિસ્તારા બલિપીઠિકા।
તદર્ધા તત્તુરીયા વા પઞ્ચ સઙ્ખ્યં શકાઽપિ વા

યદ્વા નવસ્વેકભાગા યદ્વા હસ્તવશાદ્ભવેત્।
એકહસ્તા(ં) વરા પઞ્ચ પરમા વા યથાબલમ્

વિસ્તારદ્વિગુણોત્સેધા ત્રિગુણાઽર્ધાઽધિકાપિ વા।
વિસ્તારતુલ્યોચ્છ્રાયા વા પઞ્ચાઙ્ગપરિકલ્પના

કપોતભૂતહંસાદિ માલિકા ભિરલંકૃતા।
ત્રિધા કૃત્વાઽગ્રવિસ્તારં ભાગાભ્યાં પઙ્કજં ભવેત્

પીઠકોણેષુ ગરુડાન્ સિંહાન્વા પરિકલ્પયેત્।
વિઘ્ન રાટ્ તસ્ય જનકઃ પક્ષિરાટ્ કન્યકાઽપિ ચ

યથાક્રમેણ પ્રાગાદિ દિક્ષુ તન્મૂર્તયઃ સ્મૃતાઃ।
સોપાનપઙ્તયઃ પાર્શ્વે કલ્પનીયા યથોન્નતિઃ

ગોપુરદ્વારવિસ્તારસ્ત્રિગુણા વા ચતુર્ગુણા।
બહિઃ પુરસ્તાદ્દ્વારસ્ય બલિપીઠસ્ય કલ્પનમ્

વાસ્તુ હોમાદિકં સર્વં શાન્તિહોમાવસાનિકમ્।
ક્રિયાકલાપમાચાર્યઃ કુર્યાન્મન્દિરવત્ ક્રમાત્

પ્રભાતસમયે પ્રાપ્તે મુહૂર્તે શોભને ગુરુઃ।
કુમ્ભસ્થવારિભિઃ પીઠં પ્રોક્ષયેન્મૂલવિદ્યયા

દેવતાશ્ચૈવ તત્રસ્થાઃ પ્રોક્ષયેદાત્મવિદ્યયા।
પ્રોક્ષયોત્કર્ણિકાં ચાપિ નમસ્તેત્યાદિ વિદ્યયા

અષ્ટાનાં કુમુદાદીનાં સ્વૈસ્વૈરનુચરૈસ્સહ।
પ્રાર્થયેત તદા તત્ર સન્નિધિ મન્ત્રપૂર્વકમ્

પીઠમેવ પ્રતિષ્ઠાપ્ય કુર્યાન્નિત્યોત્સવં પુનઃ।
ગુરુવે દક્ષિણા દેયા શતનિષ્કાવરાત્મિકા

એવં યઃ સ્થાપયેત્પીઠં વિષ્ણુભૂતાઽઽલયં વરમ્।
સર્વદુઃ ખવિનિર્મુક્તઃ પ્રાપ્નોતિ પરમં પદમ્

બલિપીઠપ્રતિષ્ઠાં ચ વક્ષ્યામિ કમલાસન।
તસ્યોત્સેધં સમુદ્દિષ્ટં ગર્ભાગારં સમન્તતઃ

આયતં વિસ્તૃતં વાઽપિ ગર્ભાગારસ્ય મધ્યમે।
ઉત્સેધે દશભાગે તુ સપ્તાંશં સમુદાહૃતમ્

સપ્તવિંશતિભાગે તુ વિભક્તેતુ સમુચ્છ્રયે।
દ્વિયંશં પાદુકં જ્ઞેયં જગતી ચતુરંશિકા

ત્રિયંશં યુમુદં જ્ઞેયમેકાંશં પટ્ટિકા ભવેત્।
ષડ્ભાગં કર્ણમિત્યુક્તં દ્વ્યંશકં ગળકમ્પયોઃ

ચતુરંશૈર્વિભાગશ્ચ વંશૈશ્ચૈવાત્ર વર્તિકા।
દ્વ્યંશાર્ધં પદ્મપુષ્પં તુ એકાર્ધં પ્દપકર્ણિકા।
એવં સમ્યગ્વિદિત્વાતુ ભાગે ભાગે વિનિર્દિશેત્

ત્ર્યંશહસ્તપ્રમાણેન ત્રિહસ્તા ચાઽધિકાઽપિ વા।
પપ઼ઞ્ચહસ્તાઽધિકં વાઽપિ ગોપુરાત્પ્રાગ્વિધીયતે

મધ્યે ભૂતં ચ કર્તવ્યં ચતુસ્તાલપ્રમાણતઃ।
સુખાસીનમિદં શ્રેષ્ઠં પરાવૃત્તં ચ કારયેત્

અનિરુદ્ધાય દૃષદે વત્સરાયેતિ હૂયાતામ્।
તથાવક્લૃપ્તહસ્તાય ચામુણ્ઢાય તથૈવ ચ

નૈન્યાયેતિ વરાયેતિ ચોદરાય તતઃ પરમ્।
તતૈવોદરબન્ધાય નાડિભ્યામિતિ વૈ પુનઃ

વસુશ્ચૈવ ચ વાસ્તુભ્યો વાસ્તુમુષ્કાય વૈ પુનઃ।
પ્રજનાય જિરિત્રેભ્ય શ્શ્રોણીભ્યામિતિ વૈ પુનઃ

તટાકાય ચ વંશાય વંશધારિભ્ય એવ ચ।
પ્રજાપતય ઇત્યુક્ત્વા ધૃષ્ણવેતિ ચ ભુતયઃ

શુકાય શુકવાસિભ્ય ઊરુભ્યામિતિ ચોચ્ચરન્।
સિરાભ્યશ્ચાસ્થિબન્ધેભ્યો મુખેભ્યશ્ચેતિ હૂયતામ્

સાક્ષિભ્યો જાનુ મૂલેભ્યો જાનુમૂલેભ્ય ઇત્યપિ।
ગુલ્ફેભ્યશ્ચૈવ પાર્ષ્ણિભ્યશ્ચરણેભ્યસ્તલેઽપિવા

પાદાઙ્ગુલિભ્યઃ પાદેભ્યશ્ચરણાઽગ્રતલાય ચ।
તલાયોર્ધ્વતલાયેતિ ત્વગ્ભ્યસ્સ્વાહેતિ હૂયતામ્

ત્વરાસિભ્યશ્ચ હુત્વા તુ જુહુયાચ્ચ તતઃ પરમ્।
રોમકુપેભ્ય ઇત્યુક્ત્વા પ્રસેભ્યો રસદાય ચ

રત્નાય રત્ન વાસિભ્યો મેદસે ચ તથા પુનઃ।
જીવાય વાસ્તુને ચૈવ અસ્થિમજ્જાય વૈ પુનઃ

જુહુયાન્મજ્જવાસિભ્યો ત્તમાઙ્ગાય વૈ પુનઃ।
ધાતા વૈ ચૈવ દાતુભ્યો ધાતુરૂપેભ્ય ઇત્યપિ

જુહુયાદુપધાતુભ્યઃ પશ્વાત્વચ ઇતિ બ્રુવન્।
સર્વરૂપાય ગ્રીવાય ધનદાય તથાઽઽત્મને

સર્વેશ્વરાય યજ્ઞાય પુરષાય ચ હૂયતામ્।
ઉપપીઠં વિના પીઠં કર્તવ્યં દ્વિજસત્તમ

આમોદં પ્રાક્પૃધગ્યષ્ટ્વા તદ્ભૂતં ભુવનાત્મકમ્।
પ્રમોમો યામ્યદિક્પદ્મે તદ્ભૂતમનલાત્મ કે

પ્રમુખં પશ્ચિમે પદ્મે તદ્ભૂતં સ્યાજ્જલાત્મકે।
ઉન્મુખં સોમદિગ્ભાગે વાયુભૂતં તદેવ હિ

અવિઘ્નં કરણોર્ધ્વં તુ વ્યોમાત્મકમુદાહૃતમ્।
ભૂમ્યન્તરિક્ષસ્વર્ગં ચ સર્વભૂતગુણાત્મકમ્

તત્સમાત્મકમિત્યુક્તં મહાપીઠં દ્વિજોત્તમ।
પ્રાસાદસ્ય તુ વિસ્તારં યસ્તુ દણ્ડ મિવોચ્યતે

મૂલહર્મ્યં સમારભ્ય ષષ્ઠદણ્ડસમાનતઃ।
દશ દ્વાદશ દણ્ઢૈર્વા મનુદણ્ડાવસાનકમ્

ષોડશૈર્દ્વાદશૈર્વાઽપિ મહાપીઠં પ્રકલ્પયેત્।
અથવાઽન્યપ્રકારેણ પીઠસ્થાનં વિધીયતે

તૃતિસાલે ચતુસ્સાલે પઞ્ચસાલેઽશ્રમધ્યમે।
મહાપીઠં પ્રકર્તવ્યં તસ્ય લક્ષણમુચ્યતે

અથવા વ્યોમહસ્તં તુ અધમં પિઠવિસ્તૃતમ્।
દ્વિહસ્તં મધ્યમં પ્રોક્તં ત્રિહસ્તં શ્રોષ્ટમુચ્યતે

તદ્વિસ્તરસમં તુઙ્ગં તુઙ્ગં સપ્તાઽષ્ટવિંશતિઃ।
ઉપાનોચ્ચં દ્વિભાગં સ્યાત્ષડંશં જગતી ભવેત્

કુમુદોચ્ચં તુ ભૂતાંશં કમ્પમેકાંશમુચ્યતે।
વેદાંશં કણ્ઠમાનં તુ ઊર્ધ્વકમ્પં શિવાંશકમ્॥ 30.134
મહાપટ્ટી ગુણાંશં તુ દ્વિભાગં વા વિ શેષતઃ।
વેદાંશં પદ્મભાગં તુ દ્વિભાગં કર્ણિકોદયમ્

અથવા કર્ણિકોત્સેધં ગુણાંશં દ્વિજસત્તમ।
પદ્મોચ્ચં પદ્મભાગં તુ મહાપટ્ટી દ્વિભાગિકા

ઉપાનોચ્ચં શિવાં શેન શેષં પૂર્વવદેવ હિ।
અધ્વા પીઠોયં વિપ્ર ધરાતાલં યથાકુરુ

તદુર્ધ્વો પરિમાનં તુ પીઠોચ્ચાન્યંશમુચ્યતે।
અધિષ્ઠાનોક્તમાર્ગેણ વેશનિષ્ક્રાન્તમાચરેત્

પદ્મતારે યુગાંશં વા ભૂતાંશં કર્ણિકાયતમ્।
પીઠાકારં યુગાગ્રં વા કર્તવ્યં મઙ્ગલામ્બુજમ્

લોહજં શૈલજં વાઽપિ ઇષ્ટિકામય મેવ વા।
અંશસ્યોપરિ પીઠોચ્ચ મુપપીઠોપનાત્કુરુ

તદૂર્ધ્વે તુ મહાપીઠં ઉક્તવ્યં સોદયાન્વિતમ્।
ઉપપીઠે વિના પીઠં કર્તવ્યં સ્યાદ્દ્વિજોત્તમ

નેત્રં રસં ચ ભૂતં ચ એકં વેદં ચ ભાગિકમ્।
ગુણં વેદં ચ નેત્રં ચ ઉપનાદિ પ્રમાણવત્

એક વેદગુણં ચૈવ કર્ણં ચૈકં ચ નેત્રવત્।
એકં ગુણગણં ચૈવ બલિપીઠપ્રમાણતઃ

પ્રભભસ્યાઽગ્રતઃ કુર્યાત્પ્રાસાદાત્મા પ્રમાણવત્।
દ્વારસ્થાનં તદગ્રે તુ તન્નિ પાત્રશિવાલયમ્

એતે વૃષાચલં સર્વશાન્તં વામે તુ ગોપુરાત્।
અથ વક્ષ્યે વિશેષેણ બલિપીઠસ્ય લક્ષણમ્

લિઙ્ગોદયસમં શ્રેષ્ઠં તદર્ધં કન્યસંભવેત્।
તયોર્મધ્યેઽષ્ટધા કૃત્વા નવમાનં પ્રકીર્તિતમ્

તથવા પિણ્ડિકોત્સેધં કન્યસં પીછવિસ્તૃતમ્।
તત્તારમધ્યમં જ્ઞેયં તન્નાસ્રંચોત્તમં સ્તૃતમ્

તદર્ધમધમં જ્ઞેયં તયોર્મધ્યેઽષ્ટભાજિતે।
નવધા પીઠવિસ્તારઃ ઉત્સેધસ્તત્સમે ભવેત્

અષ્ટ વા દ્વારવિસ્તારમધમં પિઠવિસ્તૃતમ્।
દ્વિગુણં મધ્યમં પ્રોક્તં ત્રિગુણં ચોત્તમં ભવેત્

અથવા દ્વારતુઙ્ગાર્ધં કન્યસં પીઠવિસ્તૃતમ્।
ત્રિપાદં મધ્યમં પ્રોક્તં તત્સમં ચોત્તમં ભવેત્

અધમોત્તમયોર્મધ્યે નવમાનં પ્રકીર્તિતમ્।
ધરાતલસમોત્સેધમધમં પીઠવિસ્તૃતમ્

ત્રિગુણં મધ્યમં પ્રોક્તં તયોર્મર્ધ્યેઽષ્ટભાજિતે।
નવધા પીઠતુઙ્ગં તુ વિસ્તારં તત્સમં ભવેત્

ત્રિહન્તમુત્તમવ્યાસમેકહસ્તં તુ કન્યસમ્।
દ્વિકરં મધ્યમં જ્ઞેયં પીઠવ્યાસં પ્રકીર્તતમ્

પઞ્ચવિંશાઙ્ગુલારભ્ય દ્વિદ્વ્યઙ્ગુલ વિવર્ધનાત્।
એ કાશીત્યઙ્ગુલાન્તં યત્પીઠવ્યાસઃ પ્રકીર્તતઃ

ઉપાન બાહ્યે વિસ્તારઃ ઉત્તમસ્સંપ્રકીર્તતઃ।
જગતીબવ્યવિસ્તારઃ મધ્યમસ્સં પ્રકીર્તતઃ

કુમુદાન્તે પ્રકર્તવ્યં વિસ્તારમધમં સ્મૃતમ્।
પ્રાસાદોક્તક્રમેણૈવ મહાફીઠોદયં તુ વા

મહાપીઠોદયં સપ્ત ચત્વારિંશદ્વિભાજિતે।
પર્વતાંશં જગત્યુચ્ચં સપ્તંશં કુમુદોચ્ચયમ્

શિવાંશં કમ્પમાનં સ્યાદિન્દ્રભાગં ગળોદયમ્।
કમ્પતુઙ્ગં શીવાંશં સ્યાત્તત્સમં ત્વમ્બુજોદયમ્

કપોતોચ્ચં તુ વેદાંશં દ્વિભાગં પ્રસ્તરોદરમ્।
સાર્ધાંશં કમ્પતુઙ્ગં સ્યાત્સાર્ધષટ્કમલોદયમ્

વેદાશં કર્ણિકોત્સેધં દ્વિગુણં તસ્ય વિસ્તરમ્।
અથવા પીઠતુઙ્ગં તુ પઞ્ચભાગવિભાજિતે

એ કાંશં વેદિકોત્સેધમેકાંશં કુમુદોદયમ્।
શિવાંશં કર્ણતુઙ્ગસ્સ્યાદર્ધાંશં પટ્ટિકોદયમ્

એ કાંશં કમલોત્સેધમર્ધાંશં કર્ણિકોદયમ્।
દ્વિગુણં તસ્ય વિસ્તારં સપાદાધિકમેવ વા

મહાનસ પ્રતિષ્ઠાયાં વાસ્તુહોમાદિકે કૃતે।
કુમ્ભમેકં પ્રતિષ્ઠાપ્ય ધાન્યરાશિષુ પૂર્વવતે

સમિધાજ્ય ચરું પ્રાગ્વજ્જુહુયાન્મૂલવિદ્યયા।
તત્રસ્થદેવતાનાં તુ તત્ત્વન્યાસં સમાચરેત્

બ્રાહ્મણાન્ ભોજયેચ્છક્ત્યા દદ્યાચ્ચૈવ તુ દક્ષિણામ્।
પેષણાદ્યઙ્ગજાતાનિ ક્ષાળયિત્વાઽધિવાસયેત્

તતઃ પ્રભાતસમયે મુહૂર્તે શોભને ગુરુઃ।
અગ્નિમીડેતિ મન્ત્રેણ ચુલ્લીષ્વગ્નિં નિધાપયેત્

પચેયઃ પાચનાદીનિ હવીંષિ પરિચારકાઃ।
કુણ્ડે ચ નિત્યહોમાર્ધં સ્થાપયેદગ્નિમગ્નિ માન્

પ્રાગુક્તેનૈવ મન્ત્રેણ પુરસ્તાન્મન્ત્ર પૂર્વકમ્।
ન્યસેત્કુમ્ભજલેનૈવ ક્રમાચ્ચણ્‍ડાદિ દેવતાઃ

દ્વારે ચણ્ઢં પ્રચણ્ઢં ચ ક્ષેત્રપાલં ખગેશ્વરમ્।
દ્વારસ્ય દક્ષિણે પાર્શ્વે ગણાનામપિ નાયકં

જૃમ્ભલં માણિભદ્રં ચ શિબિં કુણ્ડલ મેવ ચ।
દ્વારસ્ય ચોત્તરે પાર્શ્વે પાર્શ્વેષ્વન્યેષુ ચક્રમાત્

પ્રાસાદદ્વારવદ્દ્વરે લક્ષ્મ્યાદિ પરિકલ્પનમ્।
ચુલ્યાશ્ચ વામેતરયોર્ધર્માધર્યૌ ચ પૃષ્ઠતઃ

વિધાતારં તથા દીર્ઘચુલ્યા ઉભય પાર્શ્વયોઃ।
ધર્માધર્મદ્વયં ન્યસ્યેત્ફાત્રાણિ સમલાન્યપિ

શ્રીસૂકૈનામ્ભસા પ્રોક્ષ્ય મઙ્ગુળાન્યપિ કારયેત્।
ગુરવે દક્ષિણાં દદ્યાદ્યજમાનો યથાબલમ્

યઃ કલ્પયોદ્દ્ર સવતીં ભક્તીમાન્વિષ્ણુમન્દિરે।
સ ભુક્ત્વા વિપુરાન્ ભોગાન્ પ્રેત્ય સ્વર્ગમવાપ્નુયાત્

ધાન્યાગારં ધનાગારં સારસ્વતગૃહં તથા।
તથા મજ્જનશાલા ચ પુષ્પપાનીયમન્દિરમ્

તમ્ભૂલકલ્પનગૃહં વાદ્યસ્થાનં ચતુર્મખ।
સ્થનં ચ યચ્ચ ધામાઙ્ગં કલ્પિતં શિલ્પવિત્તમૈઃ

આચાર્યો વાસ્તુહોમાદિ શાસ્ત્રોક્તવિધિપૂર્વકમ્।
ક્રિયા કલાપ મખિલં કુર્યાત્પૂર્વોક્તયા દિશા

આચાર્ય દક્ષિણાચૈવ દેયા વિત્તાનુસારતઃ।
વાપીકૂપતટાકાનાં પ્રતિષ્ઠાને ચિકીર્ષિતે

તેષાં પશ્ચિમદિગ્ભાગે વેદિં કુર્યા ચ્ચ પૂર્વવત્।
જલાધિદૈવતં હૃદ્યમલ્પકાયવિનિર્મિતમ્

લોહજૈઃ કલશૈન્તત્ર સ્નાપયેદ્દેશિકોત્તમઃ।
મન્ત્રૈર્વરુણદૈવત્યૈશ્શયને શાયયેત્તતઃ

તમર્ચયેન્મહાકુમ્ભે ચતુર્ષ્વેકત્ર વા પુનઃ।
કુણ્ડેષુ જુહુયાન્મન્ત્રૈસ્તદ્દૈવત્યેર્ઘૃતાદિભિઃ

વારુણાનિ ચ સૂક્તાનિ દિક્ષુ પાઠ્યાનિ ભૂસુરૈઃ।
પ્રભાતે શોભને લગ્ને શોભિતે પૂર્વ વજ્જલૈઃ

પુણ્યાહં વાચયિત્વાઽનૈ ધ્યાયેદમૃતવારિભિઃ।
પૂરિતં તત્તટાકાદીન્ કુરુરેકાગ્રમાનસઃ

મહાકુમ્ભજલં તત્ર વારુણં ચ વિનિક્ષિપેત્।
મીનાદિ જલયોનીંશ્ચ લોહજં તત્ર નિક્ષિપેત્

ગઙ્ગાદિસરિતસ્તત્ર મન્ત્રૈરાવાહયેજ્જલે।
ભુક્તેષુ બ્રાહ્મણેષ્વર્થૈ સ્તર્પિતેષુ યથાવસુ

દક્ષિણા ગુરવે દેયા દશનિષ્કાવરા તતઃ।
કરોતિ યસ્તટાકાદિ પ્રતિષ્ઠાનં જલાશયે॥
સ નિત્ય તૃત્પસ્સુચિરં લોકે વસતિ વારુણે