પદ્મસંહિતા · અધ્યાય 3.27

પ્રતિમામધિવાસ્યેવમપ્સુ પૂર્વોક્ત વર્ત્મના।
અપરેદ્યુઃ પ્રભાતાયાં શર્વર્યાં મણ્‍ટપાદિકે

શેધિતે રથકારેણ શોભિતે ચ યથાતથમ્।
તોષિતે રથકારે તુ મનઃ પ્રહ્માદનૈર્ધનૈઃ

આચાર્યો મૂર્તિ પાશ્ચૈવ કૃતકૃત્યા જિતેન્દ્રિયાઃ।
સવામ્બરધરાસ્સર્વે ધૃતફઞ્ચાઙ્ગ ભૂષણાઃ

ગન્ધમાલ્યધરા ભદ્રાસ્સોત્તરીય પરિચ્ચદાઃ।
ધૃતોર્ધ્વપૂણ્ડ્રરચનાસ્સોષ્ણીષા મૃષ્ટકુણ્‍ડલાઃ

આદિષ્ટા યજમાનેન જીવાજીવાત્મકૈર્ધનૈઃ।
વાસ્તુહોમં પ્રકુર્વીરન્ કર્મ દૈવં યથાભવેત્

વાસ્તુ ર્નામ ચતુર્વક્ત્રભાર્ગવ સ્સ્વેદસમ્ભવઃ।
અભ્યદ્રવત્સુરાન્ હંતુમાત્મનો બલદર્પિતઃ

સદેવૈસ્તાડિતસ્તૂર્ણ મપિતદ્ભૂવિ વિહ્વાલઃ।
વિસ્તસ્તાઙ્ગસ્સ ચ પ્રાણાન્ ધારયત્યેવ વાસ્તુકઃ

અધોમુખં પ્રાક્છિરસં વિન્યસેદ્વાસ્તુપૂરુષમ્।
પ્રસાર્ય પાણિપાદૌ દ્વૌ કોણભૂમિપ્રકલ્પિતૌ

તમર્ચયેત્પ્રયત્નેન કર્મ દૈવં યથા ભવેત્।
અનર્ચિતે વાસ્તુદેવે કૃતં કર્માસુરં ભવેત્

મણ્ટપે દક્ષિણે પાર્શ્વે વાસ્તુદેવં લિખેદ્ભુવિ।
સપ્તદર્ભ યુતં કૂર્ચં કૃત્વા તત્ર વિનિક્ષિપેત્

તત્રાર્ચ યેદ્વાસ્તુનાથં ગન્ધપુષ્પાદિભિઃ ક્રમાત્।
વાસ્તુદેવસ્ય શિરસિ પૂજયેદંશુમાલિનમ્

ઝુષધ્વજં બાહુમૂલે કુમારં કૂર્પરે તથા।
હસ્તે વિનાયકં પાદયુગલે ચાશ્વિદેવતે

મધ્યે ચન્દ્રં તથા વાર્ષ્ણ્યોઃ દુર્ગાં માતૄંશ્ચર્પરે।
બાહુમૂલે તથા સ્થાણું હૃદયે મામવસ્થિતમ્

બ્રહ્માણં નાભિદેશે ચ દિક્પાલાન્ સ્વાસુ દિક્ષુ ચ।
ક્ષેત્રેશમુત્તરે પાર્શ્વે વાસ્તુ દેવસ્ય પૂજયેત્

પશ્ચિમે વાસ્તુનાથસ્ય દેશે ચ જુહુયાદ્ગુરુઃ।
પઞ્ચોપનિષદા સર્પિસ્સહસ્રં શતમેવ વા

શમ્યપામાર્ગખદિરસમિદ્ભિર્જુહુયાત્તતઃ।
મૂલમન્ત્રેણ તસ્મન્ત્રવર્ણસઙ્ખ્યાભિરાત્મવાન્

ચરું પુરુષસૂ ક્તેન જુહુયાત્ ષોદશાહુતીઃ।
ચરુણા વાસ્તુદેવાનાં જુહુયાચ્ચ સકૃત્સકૃત્

બલિં ચ દત્વા દેવેભ્યો ક્ષેત્રાધિપતયે તથા।
કર્મારમ્ભે પ્રતિષ્ઠાયાં મણ્ટપે સદને તથા

વાસ્તુયાગ ક્રમઃ પ્રોક્તસ્સર્વત્ર કમલાસન।
માર્જનં ગોમયાલેવઃ પ્રોક્ષણં મણ્ટપે ભવેત્

સુધાચૂર્ણૈરક્ષતૈશ્ચ મણ્‍ડયિત્વા ભુવસ્થલમ્।
સિદ્ધાર્થાન્ વિકિરેદ્દિક્ષુ અસ્ત્રમન્ત્રાભિમન્ત્રિતાન્

નાસ્તિકાન્ ભિન્નમર્યાદાન્ દેવબ્રાહ્મણ નિન્દકાન્।
પાપરોગયુતાન્ મર્ત્યાન્ નિ ન્દિતાન્ પિશુનાં સ્તથા

પાષણ્ડિનો હીનવૃત્તીન્ પ્રતિલોમાન્ સમત્સરાન્।
લુદ્ભાન્મૂર્ખાનવિદુષો બહિર્નિર્વાસયે ત્તદા

સ્થૂણાંશ્ચ મણ્ટપે તસ્મિન્ વાસોભિર્વેષ્ટયેન્નવૈઃ।
વિતાનયેચ્છુભેર્વસ્ત્રૈઃ પતાકાભિશ્ચ ભૂષયેત્

મુક્તાદામભિરન્યૈશ્ચ ફલૈઃ પુષ્પૈશ્ચ પલ્લવૈઃ।
પરિતો દર્ભમાલાભિર્મણિકાઞ્ચનભૂષણૈઃ

શોભયેન્મણ્ટપં સર્વં યથાવિત્તાનુસારતઃ।
ખાત્યા દ્વિતાલમવટં તોરણાનિ ચતુર્દિશં

સ્થાપયેદ્વારદેશેષુ પૂર્વાદિષુ યથાક્રમમ્।
અશ્વત્થતોરણં પ્રાચ્યાં ઔદુમ્બરમનન્તરમ્

નૈય્યદ્રોધં ચ પાશ્ચાત્યં પ્લાક્ષં ચ તદનન્તરમ્।
સર્તકૈર્ગાયકૈશ્ચૈવ વૈણિકૈ ર્વંશકૈસ્તથા

વાદિત્રકુશલૈશ્ચાન્યૈસ્તથા વાદવિચક્ષણૈઃ।
શોભિતં સર્વતોદિક્ષુબ્રહ્મઘોષૈશ્ચ નાદિતમ્

દીપૈસ્તથા પાલિકાભિસ્સાઙ્કુ રાભિશ્ચ સર્વતઃ।
ચન્દનાગરુર્પૂર ધૂપૈઃ પરિમલીકૃતમ્

કૃત્વૈવં મણ્ટપં સમ્યગપરાહ્ણે ગુરુસ્સ્વયમ્।
ઉત્થાપ્ય બિમ્બમુદકાત્કુમ્ભં ચ કલશાન પિ

ઉદ્વાસ્ય દેવતા સ્તસ્માત્તદ્બિમ્બં તીરવિષ્ટરે।
પ્રાઙ્મુખં સમવસ્થાપ્ય વારિભઃ ક્ષાલયે ત્તદા

લોહજં ચેદ્વિશુધ્યર્થં તિન્ત્રિણી ફલવારિણા।
વસ્ત્રાભરણપુષ્પાદ્યૈરલંકૃત્ય મનોહરૈઃ॥ 27. 32 ॥
યાનમારોપ્ય તદ્બિમ્બં યથા પૂર્વમશેષતઃ।
કૃત્વા મઙ્ગુલતુર્યાદિ ગમયેદ્યાગમણ્ટપમ્

મણ્ટપસ્યોત્તરેભાગે વિષ્ટરે વિનિવેશયેત્।
આચર્યો મૂર્તિપૈસ્સાર્ધં પ્રવિશેદ્ગર્ભમન્દ્રિરમ્

બહુબેરવિધાનં ચેદ્વિધિરેષ વિધીયતે।
પ્રાક્ચાધિવાસિતં કૂર્ચં જલાત્તસ્માત્સમુદ્ધરેત્

બિમ્બાચ્ચવસ્ત્રાભરણમાલ્યાન્યપનયેદ્ગુરુઃ।
નયનોન્મીલનં કૃત્વાધ્રુ વબેરસ્ય શાસ્ત્રતઃ

દર્શયેદષ્ટધાન્યાનિ ગાશ્ચકન્યાસ્સલક્ષણાઃ।
ઉન્મીલનં શ્રિયાદીનામેવ શાસ્ત્રોક્તવર્ત્મના

કલશૈસ્સપ્તદશભિર્ઘૃતાદિ દ્રવ્યસંયુતૈઃ।
છાયાસ્નપનમાદર્શે સકૂર્ચે કલ્પયેદ્ગુરુઃ

પૃથક્છ્રિયાધિ દેવીનાં સ્નપનં નવભિર્ઘટૈઃ।
બ્રહ્મેશૌ સપ્તકલશૈઃ ઋષીણામપિ પઞ્ચભિઃ

ત્રિભિશ્ચ દેવતાનાં સ્યાદેકેન કલશેન વા।
નીરાજના ન્તૈર્વસ્ત્રાદ્યૈરુપચારૈસ્સમર્ચયેત્

ધ્રુવબેરસ્ય હૃદયે તસ્ય દીપમણિ પ્રભમ્।
વિન્યસ્ય મન્ત્રમાચાર્યો દ્વાદશાક્ષરસંજ્ઞિતમ્

બિંબમાચ્છાદયેદ્વસ્ત્રૈઃ કમ્બલૈર્વા સમન્તતઃ।
એવં કુર્યાચ્છ્રિ યાદીનાં તતો નિર્ગત્ય મન્દિરાત્

મણ્ટપસ્થાં પ્રતિકૃતિં છાદયેત્કમ્બલાદિભિઃ।
રૈમયં રાજતં વાપિ પાત્રમાઢકપૂરિતમ્

ધાન્યરાશૌ નિધાયાગ્રે પૂરયેત્તદ્યથાક્રમમ્।
મધુના સર્પિષા ચૈવ પૂરયેચ્છાદયેત્તતઃ

વાસસા પરિશુદ્ધેન પ્રાત્રયોચ્છ તયોઃ પુનઃ।
અર્ચયેદ્ભાસ્કરં પૂર્વે પશ્ચિમે શશિનં તથા

મન્ત્રેણ મધુવાતેતિ સર્પિરાદ્યભિમન્ત્રયેત્।
અષ્ટાઙ્ગુલા શલાકાસ્યાદ્રૈ મયી ચાથ રાજતી

અષ્ટધાન્યાનિ પરિતઃ પાત્રેષુ વિનિવેશયેત્।
ગાઃ કન્યકાશ્ચ રુચિરાઃ ભૂષણૈશ્ચાપિ ભૂષિતાઃ

આનીય સ્થાપયેત્પાર્શ્વે બ્રહ્મઘોષૈશ્ચ ઘોષયેત્।
મધ્વક્તમુખયા નેત્રં રૈમય્યા ચ શલાકયા

દક્ષિણં પ્રોલ્લિખેદ્વામં સર્પિષાક્તશલાકયા।
રાજત્યા વિલિખેન્નેત્રં તચ્ચક્ષુરિતિ સંપઠન્

વ્યપોહ્યાચ્છાદનપટં દર્શયેન્મધુસર્પિષી।
અષ્ટધાન્યાનિ ગાશ્ચૈવ કન્યકાઃ પુરત સ્થિતાઃ

ગુરવે ગાઃ પ્રયચ્છેત ગોવિન્દઃ પ્રીયતામિતિ।
પાત્રયુગ્મં શલાકે ચ દદ્યાદ્ધાન્યાષ્ટકં તથા

નેત્રોન્મીલનવેલાયાં વાદ્યઘોષેણ ઘોષયેત્।
ગુરવે દક્ષિણાં દદ્વાજ્જીવાજીવધનાત્મિકામ્

કૌતુકં બન્ધયેદ્બિમ્બે સ્નપનાર્થં યથાવિધિ।
મૂલમન્ત્રેણ તદ્બિમ્બં સમુત્થાપ્ય નયેત્તતઃ

ઋત્વિગ્ભિઃ શ્શાકુનં સૂક્તમધીયાનૈશ્ચ ભૂસુરૈઃ।
સ્નાનમણ્ટપભૂભાગે તત્રોદુમ્બરવિષ્ટરે

ક્ષૌમાસ્તરણસંયુક્તે સ્થાપયેત્પ્રત્ય ગાનનમ્।
ભદ્રાદિ મન્ત્રમાચાર્યાસ્સ્વયમુચ્ચાર્ય મન્ત્રવિત્

વિંશત્યેકોનમૃદ્ભિસ્તુ પુણ્યક્ષેત્રાદિ જન્મભિઃ।
ઉદઙ્મુખઃ સ્થિતો મૃદ્ભિરાલિપ્ય પ્રતિમાં તતઃ

મૂર્ધાનં દિવ ઇત્યેતામૃચમુચ્ચારયેચ્છુભૈઃ।
જલૈરિમં મે વરુણ ઇત્યુચ્ચાર્ય સમૂર્તિપઃ

ક્ષાલયેત્કૌતુકં સર્વં કલશૈસ્નાપયેદ્ગુરુઃ।
દેવસ્ય પુરતઃ સ્થાપ્ય સૂત્રવસ્ત્રાદિ વેષ્ટિતાન્

સકૂર્ચાન્ પલ્લવૈર્યુક્તાન્ કલશાન્ ધાન્યરાશિષુ।
પાદ્યાભિષેચનં કુર્યાદિદં વિષ્ણુરિતીરયન્

આપોહિષ્ઠેતિ મન્ત્રેતિ તથાર્ઘ્યેણાભિ ષેચનમ્।
ઇમંમે વરુણ ઇત્યેવ તથા ઽઽચમનવારિણા

પવિત્રં તેતિ મન્ત્રેણ પઞ્ચગવ્યાભિષેચનમ્।
ઘૃતસ્નાતેતિ સામ્ના ચ ઘૃતેવૈ વાભિષેચયેત્

દધિક્રાવ્ણેતિ મન્ત્રેણ દધિસ્નપનમાચરેત્।
પ્રયોવ્રતેન સામ્ના ચ પયસા સ્નપનં ભવેત્

મધુવા તેતિ મન્ત્રેણ મધુના સ્નપયેદ્ગુરુઃ.
યજ્ઞાયજ્ઞેતિ મન્ત્રેણ કષાયામ્ભોભિ ષેચનમ્

માનસ્તોકે ત્ર્યિચા તોયૈરુષ્ણૈશ્ચૈ વાભિષેચનમ્।
વષટ્ તે વિષ્ણવિત્યાદિમન્ત્રેણ મણિવારિણા

ફલનીત્યનુવાકેન સ્નાપયેત્તુ ફલાંભસા।
હિરણ્યગર્ભમન્ત્રેણ સ્નાપયેલ્લોહવારિણા

શન્નો દેવીરિતિ સ્નાનં મન્ત્રિતૈર્માર્જનામ્ભુભિઃ।
ગન્ધદ્વારેતિ મન્ત્રેણ દન્ધામ્બકલશેન તુ

ત્રાતારમિતિ સામ્ના ચ ભવેદક્ષતવારિણા।
યવામ્બુકલ શેન સ્યાદિદં વિષ્ણુરિતિ ત્યૃચા

વૃસૂક્તેન ચ શુદ્ધાભિરદ્ભિરન્તેઽભિષેચયેત્।
ઉપચારૈશ્ચ વસ્ત્રાદિપ્રદાનાદ્યૈસ્સમર્ચયેત્

પૂર્વે વા દક્ષિણેભાગે શય્યાં વેદ્યાં પ્રકલ્પયેત્।
પ્રોક્ષયેદ્વેદિકાં પૂર્વં દ્વાદશાક્ષરવિદ્યયા

પ્રાગગ્રાનુદગ ગ્રાન્વા દર્ભાન્ સંપ્તીર્યષુષ્કલાન્।
શાલીનાં પઞ્ચભારાણિ તણ્ડુલાનર્ધસંમિતાન્

ઉપરિષ્ટાત્ ક્ષિપેત્તેષાં તિલાનુપરિ નિક્ષિપેત્।
તદર્ધાન્ ચતુરશ્રાન્વા વૃત્તાન્વા તાન્વિકીર્ય ચ

ચર્મ વૈર્યાઘ્રમુપરિ તિલાનામપિ નિક્ષિપેત્।
તૂલિકાં નિક્ષીપેત્તસ્મિન્ મૃદ્વાસ્તરણભૂષિતામ્

કમ્બલાનુપરિષ્ટાચ્ચ ક્ષૌમં તદુપરિ ક્ષિપેત્।
ચિત્રાણિ વસ્ત્રાણિ તથા શુક્લાનિ ચ તથોપરિ

કાષ્ઠજં સુદૃઢં સ્નિગ્ધં ચતુર્હસ્તસમન્વિતમ્।
ચતુષ્પાદસમાયુક્તં ચતુરશ્રાયતં તતઃ

ખટ્વાસંજ્ઞિતપર્યઙ્કં તદૂર્ધ્પે સ્થાપયેત્તતઃ।
દુકૂલં મૃદુતલ્પં ચ વિન્યસેત્સોપરિચ્છદમ્

ઉપધાનાનિ ચિત્રાણિ શયનાઙ્ગાનિ કલ્પયેત્।
કસ્તૂરિકાદિગન્ધૈશ્ચ સુગન્ધૈરધિવાસિતામ્

સુદન્ધપુષ્પાસ્તરણાં નાનાલહ્ગારશોભિતામ્।
શય્યાં કૃત્વૈવમેતસ્યાં દેવમાનીય સાયયેત્

સૂક્તાનિ પૌરુષાદીનિ પ્રશસ્તાનિ યથાતથમ્।
અધીયાનૈર્વિપ્ર વર્યૈસ્સાર્ધમન્યૈશ્ચ મઙ્ગુલૈઃ

તૂર્યશબ્દૈર્યથાપૂર્વં મૂર્તિપાશ્ચગુરુસ્સ્વયમ્।
ઉત્તિષ્ઠે ત્યાદિમન્ત્રેણ સમુત્થાપ્ય ચ કૌતુકમ્

શય્યાવેદિભુવં નિન્યુર્બહિઃ કુણ્ડં યથાતથમ્।
પ્રાદક્ષિણ્યેન શનકૈ શ્ચય્યાયાં શાયયેદ્ગુરુઃ

ઇદં વિષ્ણુરિતિ પ્રોચ્ય વિશ્વતશ્ચક્ષુરિત્યપિ।
પ્રાક્છિરો દક્ષિણાવક્ત્રં યદ્વા સ્યાન્મન્દિરાનનમ્

શિરો વા દક્ષિણાશાયામિત્થં શયન કલ્પનમ્।
કમ્બલેનાથવા વસ્ત્રૈશ્ચાદયેત્પ્રતિમામપિ

યુવાસુવાસા ઇત્યાદિ બ્રુવન્વિષ્વક્ચતુર્મુખ।
અશ્વત્થતોરણં પ્રાચ્યાં યજેત તદનન્તરમ્

ઋગ્રૂપમિન્દ્રદૈવત્યં સુશોભનસમાહ્વયમ્।
યામ્યે ત્વૌદુમ્બરં સ્યાત્તુ યાજુષં યમદૈવતમ્

નામ્ના સુભદ્રં વારુણ્યાં ન્યગ્રોધં સોમવારુણમ્।
નુદન્ધસંજ્ઞંકૌબેર્યાં પ્લક્ષં નામ્ના સુહોત્રકમ્

સોમદૈવત્યમુદ્દિષ્ટં યજેદાથર્વણં ગુરુઃ।
ધ્વજદ્વયં દ્વારપાર્શ્વ સ્થિતં રત્નસમાહ્વયમ્

દૌવારિકાન્મહાભાગાન્ યજેત કમલાસન।
કુમુદઃ કુમુદાક્ષશ્ચ દ્વારપાલૌ પુરઃ સ્મૃતૌ

દક્ષિણસ્યાં ધ્વજૌ પીતૌ પુણ્ઢરીકાક્ષવામનૌ।
દ્વાર્સ્થૌ પ્રતીચ્યાં નીલભૌ ધ્વજૌ દૌવારિકૌ પુનઃ

શઙ્કુકર્ણસ્સર્વનેત્રસ્તથોદક્પાણ્ડારૌ ધ્વજૌ।
સુમુખં સુપ્રતિષ્ઠં ચ દ્વાર્સ્થૌ ધ્યાયોદ્ધ્વજાંશુતે

અષ્ટૌ કુમ્ભંશ્ચ પૂર્વાદિદ્વારેષુ વિનિવેશયતેત્।
દ્વૌ દ્વૌ સવસ્તાન્ સાશ્વત્થપલ્લવાન્ સપિધાનકાન્

ધન્યરાશિષુ મન્ત્રેણ ઇદંવિષ્ણુરિતિ સ્વયમ્।
નામાનિ તેષાં ક્રમશઃ કથ્યં તે તાનિ સંશૃણુ

પૂર્ણશ્ચ પુષ્કરશ્ચૈવ સ્યાતામાનન્દનન્દનૌ।
રસેનસ્સુ ષેણશ્ચ સમ્ભવઃ પ્રભવસ્તથા

રત્નાનિ ચાષ્ટૌ ક્રમશઃ કુમ્ભેષુ વિનિવેશયેત્।
પદ્મરાગં પ્રવાલં ચ વજ્રં વૈડૂર્યમેવ ચ

પુષ્યરાગં તથાનીલમણિં મરતકં તથા।
મુક્તાસ્ફટિકમુદ્દિષ્ટં સર્વં મન્ત્રેણ નિક્ષિપેત્

તોરણધ્વજ કુમ્ભાદીન્ પૂર્વોક્તાન્ વૃથગર્ચયેત્।
તોરણાનિ ચ વાસોભિઃ નવૈરાચ્છાદયેત્પૃથક્

પૂર્વાદૌ વલજે વિપ્રાન્ બહ્વૃચાધ્વર્યુ સામગાન્।
અથર્વાઙ્ગિરસાભિજ્ઞાન્ અપરાન્વેદપારગાન્

તત્તદ્વેદારદીયાનાન્ તત્તદ્દિક્ષુ નિવેશયેત્।
આચાર્યો હૃદયે દેવમચ્યુતં સુસમાહિતઃ

ધ્યાયેત્તૂર્યાદિ ઘોષૈશઅચ પરિતઃ પરિઘોષયત્।
મૂર્તિકુમ્ભાંશ્ચ પરિતસ્સપિધાનાન્ નવસ્ત્રકાન્

અષ્ટૌ પ્રાગાદિકાષ્ઠાસુ ધાન્યરાશિષુ પૂરિતાન્।
અદ્ભિશ્શુદ્ધાભિરશ્વત્થપત્રયુક્તાન્ સરત્નકાન્

તેષુ શઙ્ખં ચ ચક્રં ચ ગદાં પદ્મં ધ્વજં તથા।
શ્રીવત્સં ગરુડં કૂર્મં જામ્બુનદમયં ક્ષિપેત્

મધ્યે મધ્યે ચ કુમ્ભાનાં શ્રિવત્સાદ્યષ્ટમઙ્ગલમ્।
પાલિકાસ્સાઙ્કુરા વેદિં પરિતઃ સ્થાપયેત્તતઃ

વિષ્ણ્વાદિમૂર્તીરષ્ટૌ ચ કુમ્ભે ષ્વાવાહ્ય પૂજયેત્।
મહાકુમ્ભં ચ દેવસ્ય નિક્ષિપેત્પશ્ચિમોત્તરે

ધાન્યરાશૌ સાપિધાનં દ્રોણં ગન્ધામ્બુપૂરિતમ્।
હેમરત્નાદિકં યુગ્મવસ્ત્રેણાચ્છાદિતં પુનઃ।

સકૂર્ચપિપ્ફલદલાં પાર્શ્વે તસ્ય ગળન્તિકામ્।
સસૂત્રવસ્ત્રસઞ્છન્નાં કૂર્ચયુક્તાં નિવેશયેત્

સાપિધાનાં શિવામ્ભોભિઃ પૂરિતાં નિગમાદિના।
પાયસાન્નેન ચ તથા બ્રાહ્મણાન્ ભગવન્મયાન્

ભોજયેદ્દ્વાદશમિતાનધિકાન્વા યથાવસુ।
તિલાન્ વાસાંસિ સૂક્ષ્માણિ સુવર્ણં ગાશ્ચ દક્ષિણાઃ

તેભ્યો દદ્યાદ્ભુક્તવદ્ભ્યો યજમાનસ્સમાહીતઃ।
આરભેયુસ્તતો હોમં ઋત્વિજો ગુર્વનુજ્ઞયા

અશ્વત્થાચ્છ શમીગર્ભાદરણી મહરેત્તતઃ।
મથિત્વાગ્નિ મુપાદાય સૂર્યકાન્તાશ્મનો પિ વા

લૌકિકં વાગ્નિ માદાય દ્વાદશાક્ષરવિદ્યયા।
પ્રોક્ષ્ય ધ્યાત્વા ચ દવ્યાગ્નિં પ્રત્યક્કુણ્ડે સમિન્ધયેત્

પર્યગ્નિકરણં કુર્યાત્કુણ્ડાનાં દર્ભમુષ્ટિભિઃ।
કુણ્ડેષ્વન્યેષુ દહનં પ્રત્યક્કુણ્ડાત્સમુદ્ધરેત્

અગ્રે સંસ્કૃત્ય દહનમન્યકુણ્ડે વિહાયન્ ચ।
અગ્નિ મધ્યસ્થપદ્મસ્થં તં તં દેવમનુસ્મ રેત્

વસુદેવં ચતુષ્કોણે ચાપે સઙ્કર્ષણં તથા।
વૃતૌ પ્રદ્યુમ્ન નામાનમનિરુદ્ધં ત્રિકોણકે

ઇતોઽધિકેષુ કુણ્ડેષુ કલ્પિતેષુ યથાતથમ્।
મુગ્મેષ્વયુગ્મેષુ તથા દેવતાઃ પૂર્વમીરિતાઃ

પ્રાગાદિષુ ચ કુણ્ડેષુ ક્રમેણ સમિધઃ સ્મૃતાઃ।
પાલાશદૂર્વખદિરબિલ્વૌદુમ્બરભૂરુહામ્

આગ્નેયાદિ વિધિક્ષુ સ્યુઃ પિપ્પલપ્લક્ષસમ્ભવાઃ।
ન્યગ્રોધપ્રભવાશ્ચૈવ કાશ્મર્યપ્રભવાન્તથા

પાલાશસમિધોઽન્યત્ર ભૂયસાં પલિક્પને।
ઉક્તાભાવે તુ સર્વત્ર પાલાશ સમિદો મતાઃ

ચતસ્રો ધેનવસ્થ્સાપ્યાઃ દક્ષિણદ્વાર્યુદઙ્મુખાઃ।
ગઙ્ગા સરસ્વતી ગોદા યમુના રૂપધારિણી

દુગ્ધૈસ્તદીયૈશ્શ્રપણં ચરૂણામહુતીસ્તથા।
શ્રપયેત્પયસા પૂર્વં શાલિતણ્ડુલમાઢકમ્

કૃસરૈર્દાક્ષિણાત્યાગ્નૌ પાશ્ચાત્યે ગુડમિશ્રિતમ્।
ઉદીચ્યાગ્નૌ હરિદ્રન્નં દુગ્ધાન્ન મિતરાગ્નિષુ

સમિદ્ભિરાજ્યૈશ્ચ રુભિર્બિજૈર્હોમઃ ક્રમાત્ સ્મૃતઃ।
પ્રત્યેકં શતમષ્ટૌ ચ હોમસ્સ્યાત્સમિધાદિભિઃ

તિલશાલિયવા વેણુ હોમબીજાન્યનુક્રમાત્।
તિલૈરિતરકુણ્ડેષુ તૈર્વા સર્વત્ર પદ્મજઃ

હોતાર શ્ચસમાસીનાસ્સોત્તરીયાસ્વલંકૃતાઃ।
પ્રાઙ્ગુખા જુહુયુસ્સર્વે ગુર્વાદિષ્ટેન વર્ત્મના। 27.122 ॥
તેષુ જુહ્વત્સુ ઋત્વિક્ષુ યજેત ગુરુરાત્મવાન્।
મહાકુમ્ભે પરં જ્યોતિશ્ચેતસ્ય ઘનમક્ષરમ્

સર્વગં મૂલમન્ત્રેણ સમાવાહ્યાચ્યુતં હરિમ્।
સકલીકૃત્ય ચાર્ઘ્યાદ્યૈરર્ચયેન્નિગમાદિના

સુદર્શનં ચ કરકે સહસ્રાદિત્યસન્નિભમ્।
સહસ્રારં સહસ્રેણ જ્વાલાભિરભિવેષ્ટિતમ્

આવહ્ય સ્વેન મન્ત્રેણ પૂજયેત્કમલાસન।
સ્વસ્તિ કાસનમાબધ્ય શયાનાં પ્રતિમામનુ

આસીત દેશિકસ્સૃષ્ટિસંહારક્રમવિત્તમઃ।
આર્ચાં ચ તાં ભૂતમયાં મંહારક્રમમાસ્થિતઃ

પુનસ્સૃષ્ટિક્રમેણૈવ સૃજેત્તદ્ધ્યાનમાસ્થિતઃ।
પ્રાચિનકુણ્ડે જુહુયાત્તત્ત્વાનિ કપિલાઘૃતૈઃ

પ્રત્યેકમષ્ટોત્તરશતં તત્વેશ્વાહુતયઃ સ્મૃતાઃ।
અષ્ટોત્તરા વિંશતિવાન્ યદ્વાષ્ટૌ શક્ત્યપેક્ષયા

જીવાદિકઃ તત્વહોમ સ્સ્વાહાન્તૈસ્સ્વસ્વનામભિઃ।
મકારં સ્ફટિકાભાસં જીવં વ્યાપકંમાદિતઃ

આહુત્યન્તે પ્રતિકૃતૌ વિન્યસે ત્પ્રણવં તતઃ।
જીવો પાધિં ભકારં તુ સિતં ન્યસ્યેદ્યધાપુરમ્

બકારં સ્ફટિકાભાસં બુદ્ધિતત્વમનન્તરમ્।
અહઙ્કારં પાટલાભં ફકારં હૃદિ વિન્યસેત્

મનસ્સિતા સિતનિભં પકારં હૃદયે તથા।
નકારં શબ્દતન્માત્રં શ્રોત્રે શુક્લનિભં તથા

ધકારં લોહિતં સ્પર્શ તન્માત્રં પ્રતિમાત્વચિ।
દકારં રૂપતન્માત્રં દૃશોર્જ્યોતિર્મયં તથા

થકારં રસતન્માત્રં પાણ્ડરાભં ચ તાલુનિ।
તકારં ગન્ધતન્માત્રં નાસિકાયાં તથાસિતમ્

ણકારં પાલનિભં શ્રોત્રાત્માનં ચ કર્ણયોઃ।
ઢકારં હેમતુલ્યાભં ત્વગાત્માનં તથા ત્વચિ

ડકારં નેત્રયોઃ કૃષ્ણં નેત્રાત્માનમનન્તરમ્।
ગૌરં ઠકારં જિહ્વાયાં જિહ્વાત્માનં ચતુર્મુખ

ટ કારમસિતં ઘ્રૂણ રૂપં ઘ્રાણેન્દ્રિ યં તધા।
સિતં ઞકારં વાગ્રૂપં નાગાધારે નિવેશયેત્

રક્તં ઝકારં કરયોઃ કર્માત્માનં નિવેશયેત્।
રક્તં જકારં પદયોઃ પદાત્માનં નિવેશયેત્

છકારસ્ય ચરક્તસ્ય ન્યાસઃ પાયૌ તદાત્મનઃ।
ચકારં મેહને હેમવર્ણં મોહનરૂપિણમ્

ઙકારં પૃધિવીતત્વં પીતાભાં ચતુરશ્રકમ્।
પાદેચ જાનુપર્યન્તે હુત્વાન્તે વિનિવેશયેત્

ઘકાર મર્ધ શીતાંશું તુલ્યાકારં જલાત્મકમ્।
સ્ફટિકાભં તદૂર્ધ્વેતુ ગુહ્યાન્તે વિનિવેશયેત્

ગકારં લોહિતં કોણૈસ્ત્રિભિર્યુક્તમુષર્બુધમ્।
ગુહ્યાત્પ્રભૃતિનાભ્યન્તં વિન્યસેદ્દેશિકોત્તમઃ

ખકારં વેદિકાકારં ધૂમ્રાભં શ્વસનાત્મકમ્।
નભેરુપરિઘોણાન્તં હુત્વાન્તે વિનિવેશયેત્

નિરાકારં કકારં ચ નભોઞ્જનશીલા મયમ્।
નાસિકોપરિ મૂર્ધાન્તમાહુત્યન્તે નિવેશયેત્

તત્વહોમં ચ તન્ન્યાસં કૃત્વૈવં તદનન્તરમ્।
પ્રાણાદિ દશવાયૂનાં ન્યસનં સ્યાદિડાદિષુ

બ્રહ્માદિ પરિવારેષુ દેવીષુ કમલાદિષુ।
(75. અત્રશ્લોકદ્વયમધિકં લિખિતં ક્વચિત્કોશે દૃશ્યતે તદ્યથાઃ----
સુષુમ્ના પિઙ્ગલા પૂષા હસ્તિ જિહ્વા શયસ્વિની।
અલંબુસેડા ગાન્ધારી કૌશિક્યપિ કુહૂરપિ॥
પ્રાણોપાનસ્સમાનશ્ચ વ્યાનોદાન ધ્નઞ્જયાઃ।
કૃકરો દેવદત્તોઽથ નાગકૂર્યૌ ધશાનિલાઃ॥
ઇદ મેવ પદ્યદ્વયં અન્યેષુ કોશેષુ ઉત્તરત્ર (159 શ્લો) અક્ષરન્યાસ વિધાનાનસ્તરં નિવિષ્ટં દૃશ્યતે.)
તત્વન્યાસો યથોક્તેન માર્ગેણ સ્યાચ્ચતુર્મુખ

સુદર્શનાદ્યાયુધાનિ વનમાલાદિ કાન્યપિ।
ન્યસ્યેદ્યથાયથં મન્ત્રેઃ પ્રતિકાર્યેષુ શાર્ઙ્ગિણઃ

ન જઙ્ગમેષુ બિમ્બેષુ ષોદશન્યાસમાચરેત્।
પ્રણવસ્ય વ્યાહૃતીનામકારાદ્યક્ષરસ્યચ

ઋક્ષાણામપિ કાલસ્ય વાસરાદ્યયનસ્ય ચ।
બ્રહ્મણા દેશ્ચવર્ણસ્ય તોયસ્ય નિગમસ્ય ચ

દેવતાનાં વિરાજશ્ચ ક્રતૂનાં ચ ગુણસ્ય ચ।
સત્વાદેશ્ચૈવ મૂર્તીનાં શક્તીનાં ષુડ્ગુણસ્ય ચ

લોકાનાં ન્યસનં કુર્યાત્ ષોડશાનામિતિ ક્રમાત્।
અકારાદ્યાત્મકં હુત્વાપ્રવં તદનન્તરં

અકારં હૃદયે વિષ્ણો ર્ન્યસ્યેદ્ભાગે તુ દક્ષિણે।
ઉકારં બ્રહ્મણો રૂપં વામે ન્ત્યં શંકરાત્મકમ્

હોમેન તર્પયિત્વાસ્તે પ્રણવં વિનિવેશયેત્।
વ્યાહૃતીનાં ચ તિસૃણાં પાદેહૃદિ શિરસ્યપિ

ન્યાસં કુર્યા દકારાદિસ્વરાન્ન્યસ્યેત્ક્રમાદ્ગુરુઃ।
રસનાયાં મુખે દૃષ્ટ્યોશ્શ્રોત્રયો ર્નાસિકાપુટે

દન્તપઙ્ત્કૌ તથાચોષ્ઠદ્વયે ચાસ્યે લલાટકે।
તાલુન્યથ યકારા દેર્ન્યાસં કુર્યાદતન્દ્રિતઃ

ત્વચિ દૃષ્ટ્યોર્નાસિકાયાં દશનાગ્રે તથા શ્રુતૌ।
ઉદરે ચતથા કટ્યાં હૃદયે નાભિમણ્ડલે

મેહને તર્પયિત્વાન્તે હોમેન સ્યાસ ઇષ્યતે।
પઞ્ચ વારાન્ કકારાદીન્ અઙ્ગુલીષુ ચ જઙ્ઘયોઃ

ભુજયોર્ન્યસનં કુર્યાદક્ષરન્યાસ ઈદૃશઃ।
સુષુમ્ના પિઙ્ગુલા પૂષા હસ્તિ જિહ્વા યશસ્વિની

અલમ્ભુસૈવ ગાન્ધારી કાશિની ચ કુહૂરપિ।
પ્રાણાપાનસમાનાશ્ચ વ્યાનોદનૌ ચ પાયવઃ

નાગઃ કૂર્મશ્ચ કૃકરો દેવદત્તો ધનંજયઃ।
અથના માતૃકા ન્યાસમેવ મેવ સમાચરેત્

અકારં તાલુનિ ન્યસ્ય મુખે ચાકારમેવ ચ।
ઇ ઈ લોચનયોર્ન્સ્યસ્ય ઉ ઊ શ્રવણ યોસ્તથા

એ ઓ દશનપઙ્ત્કૌ ચ ઓઔ ઓષ્ઠગતૌ સ્મરેત્।
અ મિત્યેવ લલાટે તુ અઃ કારં રસને તથા

યકારં ત્વગ્ગતં ન્યસ્ય રેફં ચક્ષુષિ વિન્યસેત્।
લકારં નાસિકાયાં તુ વકારં દશનાગ્રતઃ

શ્રોત્રે શકારં વિન્યસ્ય ષકારમુદરે તથા।
સકારં કટિદેશેતુ હકારં હૃદયે તથા

ક્ષકારં નાભિદેશે તુ વિન્યસેદ્ધ્વિજસત્તમઃ।
પવર્ગો બાહુરેકસ્તુ તવર્ગસ્તુ દ્વિતીયકઃ

ટર્ગશ્ચ ટવર્ગશ્ચ જઙ્ઘૌદ્વયમુદાહૃતમ્।
કનર્ગોઽઙ્ગુલયસ્સર્વા વિજ્ઞાતવ્યા દ્વિજોત્તમ

ઋક્ષાણિ રોહિણ્યાદીનિ ન્યસેદેષુ યથાક્રમમ્।
હૃદયે મૂન્ધ્નિકેષેષુ લલાટે વદને તથા

નાસિકાયાં ચ દન્તેષુ શ્રોત્રે બાહ્વોઃ કરદ્વયે।
સ્તનયોરુદરે કટ્યાં મોહને વૃષણે તથા

પાયાપૂર્વો ર્જઙ્ઘયોશ્ચ પાદયોરગ્રપાદયોઃ।
સૂર્યાદયો ગ્રહાશ્ચાન્યે તથા સપ્તર્ષયોધ્રુવઃ

એતાશ્ચ વ્યોમનિ યથા તથા દેવે નિવેશયેત્।
ત્રુટ્યાદિ કલ્ફપર્યન્તાઃ કાલભેદાશ્ચતુર્મુખ

સ્થૂલસૂક્ષ્મા યથાયોગં ન્યસનીયાસ્સુમેધસા।
મુખ બાહુરુ પાદેષુ દેવસ્ય બ્રાહ્મણાદયઃ

ન્યસનીયાસ્સરિત્કૂપવાપીતો યાદિ નિર્ઘરાઃ।
નિવેશનીયા દેવસ્ય દેહે વેદા ઋગાદયઃ

અઙ્ગાનિ ચ તદર્થાનિ શાસ્ત્રાણિ વિવિધાનિ ચ।
દ્રેવતાનિ તથા ન્યાનિ ચતુર્મુખ મુખાનિ ચ

ઋષીનપિ તથા મુખ્યાનન્યચ્ચાપિ વિભૂતિમત્।
દેવે વિનેશયેત્સર્વં ત્રૈલોક્ય સચરાચરમ્

ન્વર્લોકં શિરસિ ન્યસ્યેન્યેત્રયોશ્ચન્દ્રભાસ્કરૌ।
નાસિકાયાં તથાવાયું દિશો ભાહુષુ હૃદ્ગતાન્

ઋષીંશ્ચ વ્યોમચ વપુષ્યન્તરાત્મનિ દેવતાઃ।
મેઘાશ્ચ કેશા વિજ્ઞેયાઃ નક્ષત્રાણિ ચ ભૂષણમ્

મુખમગ્નિસ્તથા વાણી શુદ્ધવર્ણા સરસ્વતી।
વૈરાજન્યા સ ઇત્યેષઃ કથિતઃ કમલાસન

અશ્વમેધાદયસ્સર્વે ક્રતવશ્ચ યથાતથમ્।
સર્વાઙ્ગેષુ નિધાત્વ્યાસ્તસ્મિન્ ક્રતુમયેઽચ્યુતે

સત્ત્વં રજસ્તમશ્ચેતિ ન્યસનીયં ગુણત્રયમ્।
મત્સ્યાદિ દશમૂર્તીનાં ન્યસનં તદનન્તરમ્

દેવીનાં ચ શ્રિયાદીનાં ન્યાસઃ કાર્યો યથાક્રમમ્।
વિજ્ઞાનાદિ ગુણાષ્ષટ્ચ વિનિવેશ્યાસ્સમાધિના

લોકાશ્ચતુર્દશ તથા પાદાદિષુ યથાક્રમમ્।
મૂર્ધ પર્યન્તમઙ્ગેષુ દેવદેહે યથાવિધિ

ન્યસનીયાશ્ચતુર્વક્ત્રગુરુણા શાસ્ત્રચક્ષુષા।
કૃત્વૈવં ષોડશન્યાસં શાન્તિહોમં સમાચરેત્

મધુના ભૂરિતિ પ્રાચ્યે કુણ્ડે હુત્વા શતાહુતીઃ।
સંપાતેનસ્પૃશેત્પાદૌ દેવસ્ય ભુવ ઇત્યતઃ

દક્ષિણાગ્નૌ તથા હૂત્વા પયસા જઠરં સ્પૃશેત્।
દધ્નાતુ પશ્ચિમે કુણ્ડે હુત્વા સ્વરિતિ સંસ્ફૃશેત્

વક્ત્રં સમસૈનાજ્યેન હુત્વોદીચીનપાવકે।
શીરસ્ફૃશેચ્ચ સંપાતૈરઙ્ગં ચ સકલં હરેઃ

ગુડેવાહ્યેન મધુવા કુણ્ડે તસ્મિન્ ગુરુસ્સ્વયમ્।
હુત્વા ચ વિષ્ણુગાયત્ર્યા સંપાતેન મુખં સ્ફૃશેત્

પાલાશ ખાદિરાશ્વત્થબિલ્વશાખાભિરંબુભિઃ।
સિઞ્છેયુર્મૂર્તપા સ્સમ્યગ્વેદીદિક્કલશસ્થિતૈઃ

અભિંગૈઃ પાવનૈ
કુર્યાદ્યધાક્રમં મન્ત્રૈર્બ્રાહ્મણાઃ પ્રયતવ્રતાઃ।
ત્રાતારમિત્યયાશ્ચાગ્ને યતુલૂક ઇતિ ક્રમાત્

આસનસ્તેતિ ચ તથા ઇમં મે ત્યાદિવારુણૈઃ।
અનોનિયુદ્ભિરિતિ ચ મન્ત્રસ્સનૈ પયાગેંસિ ચ

તમીશાનમિતિ તૈસ્તૈર્મન્ત્રૈ રિન્દ્રાદિ દૈવતાઃ।
જુહુયઃ પરિવારાર્થાં બ્રહ્મણાંશ્ચાપિ તોષયોત્

પિણ્ઢિકામધિવાસ્થાથ વેષ્ટયેન્નવવાસસા।
નિક્ષિપ્ય ભાજને લોહાન્ સરત્નાન્ ધાતુબીજકાન્

ભાજનં વાસસા વેષ્ટ્ય ધાન્યરાશિષુ નિક્ષિષેત્।
બિમ્બાનિ ગરુડાદીનાં સ્નાપયેન્ન વવાસસા

આચ્છાદયેદ્ધાન્યરાશૌ શાયયેચ્ચ યથાપુરમ્।
દિગ્દેવતાનાં પીઠાનિ બલ્યર્થાન્યધિવાસયેત્

શયનાં પ્રતિમાં વેદ્યામુત્થાપ્યાધિનિ કેતનમ્।
અર્ચયેત્પાયનદ્યન્નં સન્નિ વેદ્ય ચતુર્વિધમ્

નિવેદ્ય ચ મહાકુમ્ભે દિક્ષુ દદ્યાદ્ભલિં તતઃ।
પલલં રજનીચૂર્ણં સલાજં દધિ સક્તુકમ્

બલ્યન્ન મેતૈસ્સંયોજ્ય બલિગાધા ઇમાઃ પઠેત્।
આદ્યાશ્ચ કર્મજાશ્ચૈવ યે ભૂતાઃ પ્રાગ્દિશિ સ્થિતાઃ

પ્રસન્નાઃ પરિતુષ્ટાસ્તે ગુહ્ણં તુ બલિ કાઙ્ક્ષિણઃ।
વૃક્ષેષુ પર્વતાગ્રેષુ યે વિદિક્ષુ ચ સંસ્થિતાઃ

ભૂમૌ વ્યોમ્નિ સ્થિતા યે ચ બલિં ગૃહ્ણંતુ તેઽપિ ચ।
વૈનાયકાઃ ક્ષેત્રપાલાઃ યે ચાન્યે બલિકાઙ્ક્ષિણઃ

પૂષાદ્યાઃ પાર્ષદાશ્ચૈવ પ્રતિગૃહ્ણ ન્ત્વિમં બલિમ્।
ચણ્ડાદ્યાઃ કુમુદાદ્યાશ્ચ યે ભૂતા સ્સર્વદિક્ સ્થતાઃ

આગચ્છન્તુ પદે ગૃહ્ણન્તુ ત ઇમે બલિમ્।
સ્વપ્નાધિપતિ મન્ત્રેણ હુત્વા ચાષ્ટોત્તરં શતમ્

હેમસૂત્રં પ્રતિસરં પ્રતિષ્ઠાવિધિ સ્ધિયે।
પુણ્યાહપૂર્વં બધ્ની યાદ્ધસ્તે દેવસ્ય દક્ષિણે।
બાલબિમ્બં તુ સંપૂજ્ય તચ્છક્તિમપિ દેશિકઃ

સમાવાહ્ય મહાકુમ્ભે ધાન્યરાશિષુ નિક્ષિપેત્।
પૂર્ણાહુતિં ચ જુહુયુઃ કુણ્ડે કુણ્ડે ચ મૂર્તિપાઃ

પદ્મોત્પલવદામેદો દૂમો હુતભુજો યદિ।
રક્તશ્વેતસ્તથા પીતો ધુમસ્સ્યા ચ્છુભદો ભવેત્

જ્વાલાશ્ચ દક્ષિણાવર્વાશ્શુભં શંસન્તિ નિશ્ચિતમ્।
તુર્યમઙ્ગલસન્નાદૈર્બ્રહ્મઘોષૈશ્ચ ઘોષિતૈઃ

સ્વાપયેત્તાં નિશાં સર્વાં યજમાનો ગુરુશ્ચ તૌ।
સ્વપ્નાર્ધં દર્ભશય્યાયાં શયીરન્મૂર્તિપાશ્ચતે