પદ્મસંહિતા · અધ્યાય 3.26

વ્યાપિવો દેવદેવસ્ય પ્રતિષ્ઠા કીદૃશી મતા।

સર્વસ્ય ભૂતજાતસ્ય હરિરાત્માસ્થિતોઽપિ નન્।
મન્ત્ર વીર્યાચ્ચ માહાત્મ્યાત્ સ્થાપકસ્ય ગુરોસ્તથા

પ્રતિમાયાં પ્રકર્ષેણ સન્નિધત્તે હરિસ્સ્વયમ્।
કામાનશેષાંસ્તત્રૈ વ હરિમર્થયતે જનઃ

તેન પ્રતિષ્ઠા ના મેદમન્વર્ધં વર્તતે ભુવિ।
યથા ચ વહ્નિર્દહનો ન દહન્વ્યાપ્ય તિષ્ઠતિ

અરણીમથનાદ્ભૂયો જાયમાનઃ પ્રદુશ્યતે।
દહનાદીનિ કર્માણિ કરોતિ ચ યથાતથમ્

તથા સર્વગતો વિષ્ણુરદૃશ્યઃ પ્રાકૃતૈર્જનૈઃ।
દૃશ્યતે ચ પ્રતિકૃતૌ મન્ત્રિણો મન્ત્રગૌરવાત્

તસ્માત્સર્વાત્મના વિષ્ણું પ્રતિષ્ઠાપ્યાભિપૂજયેત્।
શિલ્પિભિર્નિર્મિતે બિમ્બે શાસ્ત્રદૃષ્ટેન વર્તના

કર્માર્ચા પીઠિકાયાં ચ રત્નાદિન્યસને કૃતે।
ઉદ્ઘાટિતે નયને યથાર્હં સર્વશાન્તિદે

સ્થૂલસૂક્ષ્મેષુ ચાન્યેષુ પ્રતિમાઙ્ગેષુ સર્વતઃ।
સુકૃતેષુ યથાશાસ્ત્રં કર્માન્તે દેશિકોત્તમઃ

રથકારેણ વિદુષા સુનિરૂપ્ય નિરૂપકઃ।
ધનૈશ્ચ કર્માનુગુણં સ્થપતીન્ પરિતોષ્યચ

રથકારં ચ વિવિધૈર્મનઃ પ્રીતિવિવર્ધનૈઃ।
ગતેષુ શિલ્પિષુ તથા રથકારે ચ નિર્ગતે

અન્તર્બહિશ્ચ સદને શોધિતે માર્જનાદિના।
પ્રજ્વાલિતૈર્દર્ભપું જૈઃ પર્યગ્નિકરણે કૃતે

પ્રાકારે મણ્ડપે ધામ્નિ ગોપુરે માર્જનાદિના।
શુદ્ધીકૃતે તથા ગવ્યૈઃ પંચભિઃ પ્રોક્ષિતે સતિ

પુણ્યાહં વાચયિત્વાથ બ્રહ્મણૈ ર્મન્ત્રવિત્તમૈઃ।
અબ્લિંગા ભિશ્ચ ભૂયોપિ ગર્ભગેહં બહિસ્તથા

ઋગ્ભિસ્તંપ્રોભયેત્સર્વમાચાર્યસ્સ ર્વભૂસુરૈઃ।
પ્રદીપિતૈ ર્ગોઘૃતૈશ્ચ પ્રદીપૈ ર્બજુભિસ્તથા

સર્વતો દીપિતે ધામ્નિ કાલાગુરુમુખૈ સ્તથા।
ગન્દદ્રવ્યૈર્ધૂપયિત્વા સુધાચૂર્ણૈ સ્તથાક્ષતૈઃ

પુષ્પૈર્દૂર્વાઙ્કુરૈશ્ચાપિ સર્વતો ધામ્નિભૂષિતે।
તતોઽપરાહ્ણસમયે શાન્તિહોમં સમાચરેત્

માનોન્માનપ્રમાણાદેર્હાનિર્વા વૃદ્ધિરેવ વા।
દુર્વજ્ઞેયં તદખલં હોમાચ્છામ્યતિ નિશ્ચયમ્

શમીપલ્લવ સંયુક્તા નક્ષતાન્ દેશિકસ્સ્વયમ્।
સપ્તવ્યાહૃતિભિશ્ચૈવપ્રત્યેકં જુહુયાચ્છતમ્

ચરું નૃસૂક્તેન તથા જુહુયાત્ ષોડશાહુતીઃ।
પઞ્ચોપનિષદા ચૈવ સર્પિષા જુહુયાચ્છતમ્

પ્રતિમાસન્નિધાવેનં હુત્વા પૂર્ણાવસાનિકમ્।
ઉપતિષ્ઠેત તદનુ મન્ત્રેણાનેવ દેશિકઃ

નમસ્તુભ્યં ભગવતે જાતવેદસ્સ્વરૂપિણે।
નારાયણાય હવ્યસ્ય કવ્યસ્ય ચ યથાતથમ્

હર્ત્રે યષ્ટવ્યદેવાનામાત્મને પરમાત્મને।
સન્નિધત્સ્વચિરં દેવ પ્રતિમાયાં હિતાયનઃ

વિજ્ઞાપ્યાધોક્ષજં દેવમેવં પ્રાંજલિરાનતઃ।
સદર્ભં નવવસ્ત્રેણ પ્રતિમાં મૂલવિદ્યયા

આચ્છાદયેદુત્તરીય મપિદધ્યાત્તથા ગુરુઃ।
અર્ઘ્યં પાદ્યં તથાચામં ગન્ધં ધૂપં તથૈવ ચ

દીપં સુમનસસ્સર્વં ગાયત્ર્યા વિષ્ણુપૂર્વયા।
દદ્યાચ્છ્રીયાદિદેવીનામુક્તં સર્વસ્વવિદ્યયા

બ્રહ્માદિપરિવારાણામન્યેષાં ચ સ્વવિદ્યયા।
કૌતુકં દક્ષિણે હસ્તે બધ્નીયાન્મૂલવિદ્યયા

તયૈવ વિદ્યયા સપ્ત વારાન્ કૃત્વાભિમન્ત્રણમ્।
બધ્વા સમર્ચયેદ્દેવં પુણ્ટરીકાક્ષવિદ્યયા

છાયાધિવાસસિધ્યર્થં દેવસ્ય પુરતસ્તતઃ।
જલદ્રોણીં કટાહાં વા સ્થાપયેલ્લોહનિર્મિતમ્

મૃણ્મયં વા યથાલાભં ભાજનં ધાન્યસઞ્ચયે।
પૂરયેદ્ગન્ધતો યોન શુદ્ધસ્ફટિકવર્ચસા

જલે ચ નિક્ષિપેત્કૂર્ચ મષ્ટાવિંશતિદર્ભકમ્।
અર્ચયેચ્ચ હરિં કૂર્ચે ભાવયેન્મૂલ વિદ્યયા

સંહારક્તમમાચાર્યાઃ સ્મૃત્વા કુર્ચં જલે સ્વયમ્।
શાયયિત્વા પ્રાક્છિરસં ચક્રમુદ્રાં પ્રદર્શયેત્

કૂર્ચં શ્રીધરયોર્દ ર્ભૈસ્ત્રિભિસ્સ્યાદ્રુદ્રવેધસોઃ।
પંચવિંશતિભિઃ કાર્યં દ્વાભ્યામન્યામૃતાશિનાં

રક્ષાકુમ્ભં ચ તત્રૈવ યમસ્ય દિશી કલ્પયેત્।
સંવેષ્ટ્ય નવવસ્ત્રાભ્યામેકેન કરકં તથા

બ્રહ્માણં પૂજયેત્કુમ્ભે કરકે ચ સુદર્શનમ્॥
પરિતઃ કલશાનષ્ટૌ નિદધ્યાદ્વસ્ત્રવેષ્ટિતાન્

સાપિધાનાન્ સવસ્ત્રાંશ્ચ સરત્નાન્ કૂર્ચસં યતાન્।
ઇન્દ્રાદિ દિક્પતીન્ તેષુ પૂજયેદષ્ટ ચાષ્ટસુ

સર્વાર્ઘીણેન વસ્ત્રેણ નવેન પ્રતિમાં તદા।
છાદયિત્વા સમન્તાચ્ચ સિદ્ધાર્થાન્ વિકિરેત્ક્ષિતૌ

રક્ષોહણેતિ મન્ત્રેણ રક્ષાં મુર્યાત્સમન્તતઃ।
આરોપયેદનિર્વાણાન્ પ્રદીપાન્બહુવર્ચનઃ

પ્રવર્તયેત્ત્ર યીઘોષં બ્રહ્મણૈ ર્વેદપારગૈઃ।
ચક્રમન્ત્રં ચ વલજે વિન્યસ્યાભ્યર્ચયેદ્ગુરુઃ

પ્રાદક્ષિણ્યેન સદનાત્ નિષ્ક્રમેત્સહમૂર્તિપૈઃ।
યસ્યાઃ પ્રતિકૃતેસ્સાક્ષાન્નાધિવાસો જલે ભવેત્

તસ્યાશ્છા યાધિવાસો યં કથિતઃ કમલાસન।
દારુલોહ શિલામય્યઃ પ્રતિમા યાઃ પૃથગ્વિધાઃ

તાસાં જલાધિવસનં સાક્ષાદેવં વિધીયતે।
લોહજપ્રતિમાનાં તુ પૂર્વં વાર્યધિવાસનાત્

કૃત્વા સરો જલં ખાત મધિવાસં સમાચરેત્।
વૃત્તાકારં શાલિભારં નિધાયોપરિ તણ્ડુલાન્

તદર્ધમુપરિષ્ટાચ્ચ તણ્ડુલાર્ધં તિલાન્ ક્ષિપેત્।
તિલેષુ પદ્મવિન્યાસં કૃત્વાસ્તીર્ય કુશાન્ પુનઃ

પ્રાગગ્રં નૂતનપટં તેષામુપરિ નિક્ષિપેત્।
સપદ્મં કેવલં વાપિ પીઠં વિન્યસ્ય તત્ર તુ

રત્નાન્યપિ ચ લોહાનિ ગાયત્ર્યા વિષ્ણુપૂર્વયા।
વિવ્યસ્ય જુહુયાદગ્નૌ સર્પિષાષ્ટોત્રં શતમ્

નૃસૂક્તેન ચરું ચૈવ પુણ્યાહં ચૈવ વાચયેત્।
દેવમારોપયેત્તસ્મિન્ પીઠે મન્ત્રમુદીરયેત્

સુપ્રતિષ્ઠેન મનસા ગુરુર્ધ્યાયેજ્જગદ્ગુરુમ્।
પ્રતિષ્ઠિતોઽસીતિ સામ પઠેચ્ચ તદનન્તરમ્

દૃઢબન્ધં સ્થપતિના કારયેત્કમલાસન।
ઉદ્ઘાટયેચ્ચ નયને પ્રતિમાયાઃ યથાવિધિઃ

તોષયેદ્રથાકારાદીન્ ધનેન મહતા પુનઃ।
શમીપત્રાક્ષતૈર્હોમં કૃત્વાભ્યજ્ય ચ પર્પિપા

ઘૃતસ્નાનેતિ મન્ત્રેણ ચૂર્ણૈ શ્ચોદ્વૃર્ત્ય સર્વતઃ।
પ્રક્ષાલ્યવારિભિશ્ચોષ્ણૈઃ કુશૈર્નુતનવાસસા

સંવેષ્ટયેત્પ્રતિકૃતિં યથાપૂર્વમનુક્રમાત્।
ઉપવીતોત્તરીયાદિપ્રદાનાનિ યથાપુરમ્

આચમ્ય ચ પ્રતિસરં બન્ધયિત્વા ચ મઙ્ગલમ્।
તતો રથાદિકે યાને સમારોપ્ય ચ મૂર્તિપાઃ

પઠેયુસ્સામ ગાનજ્ઞૈસ્સાર્ધમન્યૈશ્ચ ભૂસુરૈઃ।
રથન્તરાદિકં શ્રેષ્ઠં પૌરુષં સૂક્તમુક્તમમ્

નારાયણાનુવાકં ચ સૂક્તં શાકુનમેવ ચ।
આમનેયઃ પ્રતિદિશં સૂક્તં રક્ષોઘ્નમેવ ચ

પાણ્ડરેણાતપત્રેણ ચામરેણ સિતેન ચ।
ચીનાંશુકમયૈ શ્છત્રૈર્ધ્વજૈર્બર્હમયૈસ્તથા

વ્યજનૈરપિ કલ્યાણૈર્ધ્વજૈર્નાનાવિધૈરપિ।
તૂર્યૈ ર્બહુવિધૈર્નૃત્તૈર્ગેયૈશ્ચાપિ સમન્તતઃ

મહતા જનસઙ્ઘેન બ્રાહ્મણાનામિતસ્તતઃ।
નૃપોપચારૈરપરૈ રુપચર્ય યથાવિધિ

પ્રતિમાં ગ્રામધામાદિ પ્રાદક્ષિણ્યેન ચાનયેત્।
જલાધિવાસદેશાન્તમાસાદ્ય શિબિકાદિકાત્

અવરોપ્ય જલાભ્યર્ણે પ્રપાયાં સિહ્મવિષ્ટરે।
પ્રાઙ્મુખં સમવસ્થાપ્ય યદ્વા સ્થાપ્ય ઉદઙ્મુખમ્

નદીષુ દીર્ઘિકાયાં વા તટાકે નિર્ઝરેઽપિ વા।
જલાધિવાસનં કુર્યાત્પ્રસન્ને સલિલેઽપિ વા

અલ્પતોયે સ્મશાનાન્તે લવણો દકદૂષિતે!
કષાયે કટુકે ચૈવ તિક્તે ફેનૈશ્ચ દુષિતે

ચૈત્યવૃક્ષસમીપે ચ નીચૈરધ્યાસિતે તથા।
ઊષરે શૈવલયુતે વર્ણાન્તરયુતે તથા

એવમાદિષુ દુષ્ટેષુ પ્રતિમાં નાધિવાસયેત્।
જલમધ્યે પ્રપાં કુર્યાદ્બહુસ્તમ્ભસમન્વિતામ્

ચતુર્દ્વારસમોપેતાં ચતુસ્તોરણભૂષિતામ્।
વિતાનધ્વજસંયુક્તાં દર્ભમાલાપરિષ્કૃતામ્

મુક્તાદામસમાયુક્તાં સ્રગ્વિણીં દીપદીપિતામ્।
ફલૈર્નાનાદિધૈર્યુક્તાં તત્રાધિવસનં ચરેત્

પુણ્યાહવ ચ નં પૂર્વં પુવર્નદ્વાદિષુ સ્થિતા।
આપઃ પુરુષમન્ત્રેણ સંશોષ્ય ગુરુરાત્મવાન્

ન
અગ્નિમન્ત્રેણ દગ્ધ્વા ચ ચન્દ્રકોટિસમપ્રભમ્।
નિવૃત્તિ મન્ત્રં તદ્ધ્યાયેત્તસ્માદ્ધ્યાનાદ્વિનિર્ગતૈઃ

જલૈરમૃતકલ્પૈશ્ચ પુવર્વદ્યાદિ પૂરયેત્।
તસ્મિન્ જલે મહાપીઠં ચતુરશ્રં સમાયતમ્

વિન્યસ્યાસ્તરણોપેતં સોપધાનં નવં શુભં।
પ્રકલ્પયેદ્યોગપીઠં તસ્યોપરિ યથાક્રમમ્

ગન્ધપુષ્પાદિના પીઠમર્ચયિત્વા સમાહિતઃ।
દ્વારતોરણકુમ્ભાદિ યષ્ટવ્યં તદન ન્તરમ્

પઠદ્ભિશ્શાકુનં સૂક્તં બ્રાહ્મણૈસ્સહમૂર્તિપૈઃ।
આદાય પ્રતિમાં પશ્ચાદાચાર્યસ્તીરદેશતઃ

સંહારક્રમમાચાર્યઃ સ્મૃત્વા તોયે પ્રવેશયેત્।
ઉદઙ્ગુખં પ્રાક્છિરસં પ્રતિમાં શાયયેત્તતઃ

વેષ્ટિતાં નવવસ્ત્રેણં આપાદતલમસ્તકમ્।
સ્થાપિતાન્ પૂર્વવર્તીરે કુમ્ભાદીવપિ પૂજિતાન્

જલે નિવેશયેત્તદ્વર્દીરે તદ્વદ્યથાક્રમમ્।
દર્શયેચ્ચક્રમુદ્રાં ચ રક્ષામુદ્રાં ચ દર્શયેત્

તીરે ચતુર્વિધં વાદ્યં વાદયેત્સર્વ તોદિતમ્।
ઋચો યજૂંષિ સામાનિ પુરાણાનિ ચ ભૂસુરાઃ

આમનેયુરનિર્વાણાન્ પ્રદીપાનપિ કારયેત્।
સ્નાસપાનાદિકં સર્વં તતઃ પ્રભૃતિ નાચરેત્

એકરાત્રં ત્રિરાત્રં વા જલમધ્યેઽધિવાસયેત્।
યામં યામાર્ધકં વાપિ જલવાસં સમાચરેત્

ગૃહાર્ચાસ્થાપને કાલે સદ્ય એવ સમાચરેત્।
જલાધિવસને ચૈવ તથા નયનમોક્ષણે

શયને વેદિકાયાં ચ ન કાલઃ કમલાસન।
પ્રદોષેષ્વધિવાન સ્યાચ્છયનં ચ મહાનિશિ

પ્રતિષ્ઠાં ચ દિવા કુર્યાન્મુહૂર્તે શાસ્ત્રચોદિતે।
નદ્યાદ્યભાવે બિમ્બસ્ય જલાધિવસનં ભવેત્

જલદ્રોણ્યાં કટાહે વા સમુદ્ધૃત્ય મહજ્જલમ્।
યથાસમ્ભવમન્યસ્મિન્ મૃણ્યયાદૌ વિધીયતે