પદ્મસંહિતા · અધ્યાય 3.24

આચાર્યલક્ષણં બ્રહ્મન્ કથયામિ યથાતથામ્।
આદૌ તુ બ્રાહ્મણો વિદ્વાન્ પઞ્ચરાત્રપરાયણઃ

સર્વદોષવિનિર્મુક્તમશેષગુણભાજનમ્।
આચાર્યં વરયેત્પૂર્વં તદધીના હિસિદ્ધયઃ

ન્યૂનાતિરેકનિર્મુક્તકલ્યાણાવયવશ્શુચિઃ।
કલ્યાણહસ્તશ્શ્રુતવાન્ વૃત્તવાન્ શીલવાનપિ

આમ્નાયેચન્દસિ તથા બ્રાહ્મણો ધર્મવત્સલઃ।
પંચ કાલવિધાનજ્ઞસ્તકત્કર્મનિયતઃ ક્ષમીઃ

જિતેન્દ્રિયઃ પ્રશ્શ્રીમાનુહાપોહવિચક્ષણઃ।
ષટ્કર્મકૃત્ ષડધ્વજ્ષઞ્ષડઙ્ગવિદલોલુપઃ

ષોડશન્યાચતુરસ્સૌમ્યસ્તિદ્ધાન્તભેદવિત્।
ઋજુર્દયાવાન્ બ્રહ્મજ્ઞત્સત્યવાક્ શિષ્ટસંમતઃ

વ્યાખ્યાતા ધૃતિમાનાર્યઃ પૂર્વભાષી પ્રિયંવદઃ।
સ્મિતપૂર્વાભિભાષી ચ સાત્વિકો ન્યાયવિત્તમઃ

દર્શનીયો યુવા વાદિ વા દેષુ ચ વિચક્ષણઃ।
કુશાગ્રીયમતિશ્શાન્તઃ નીતિજ્ઞોદેશકાલવિત્

અનસૂયો જિતદ્વન્દ્વસ્સમસ્સર્વેષુ જન્તુષુ।
વ્યસનાભ્યુદયે શશ્વદેકરૂપસ્સદવ્યયઃ

મિતભાષી ધ્યાનપરો દ્વાદશાક્ષરચિન્તકઃ।
માનસારાધનપરઃ પંચરાત્રપરાયણઃ

સ્વતન્ત્રો વૃદ્ધસેવી ચ રૂપવાનપિ ચાસ્તિકઃ।
અબ્રહ્મનિન્દકસ્સર્વસ્મૃતિમાન્ કીર્તિમાનપિ

સર્વાપવાદનિર્મક્તસ્સર્વકલ્યાણલક્ષણઃ।
સર્વશાસ્ત્રાર્થવેત્તા ચ દીક્ષિતશ્ચક્રમણ્ડલે

ગૃહસ્થો બ્રહ્મચારી ચ વાનપ્રસ્થોઽથવા ભવેત્।
અધિકારી ભવેદેષ યથોક્તગુણભાજનમ્

આચાર્યત્વે તથાર્ત્વિહ્યે તાદૃશાનેવ ભૂસુરાન્।
ગુણૈસ્સર્વૈસ્સમુદિતાન્ કર્મનિર્વહણક્ષમાન્

વરયેદ્ગુરુણા સાર્ધં યજમાનઃ પ્રયત્નવાન્।
વટુર્યુવા સમોવૃદ્ધશ્ચતુર્થાપરિકથ્યતે

દ્વયોર્વિભાગિતસ્સમ્યક્સવિભાગશ્ચ કથ્યતે।
વર્ષાત્ ષોડશકાદર્વાક્ વટુરિત્યભિધીયતે

વટુર્યાવા સમો વૃદ્ધો યોગ્યો નિત્યાર્ચનાવિધૌ।
નૈ મિત્તિકે સાઙ્ગુરે તુ સમશ્શ્રેષ્ઠતમેનવા

સમયે જમાનસ્તુ ગાં ભુવં કાંચનં તથા।
નાલિકેરં ચ કર્માદવાચાર્યાય પ્રદાપયેત્

ઋત્વિજષ્ષોડશ બ્રહ્મન્ યદ્વાષ્ટૌ ચતુરોપિ વા।
આચાર્યોણય થોકૈન ઋત્વિગ્ભિશ્ચ યથોદિતૈઃ

સ્થાપયેન્મન્દિરે વિષ્ણુ યજમાનઃ પ્રયત્નવાન્।
સર્વાન્ કામાનવાપ્નોતિ નાત્રિકાર્યા વિચારણા

અન્યથા ચેદ્ધરિં ધામ્નિસ્થાપયેન્મૂઢચેતનઃ।
નૈ વેષ્ટં ફલમાપ્નોતિ મ્રિયતે ચા ચિરાત્સ્વયમ્

ન ચ ધામ ચિરસ્થાયિ ન ચ રાષ્ટ્રં નરાધિપઃ।
નસન્નિધતૈ ભગવાન્ ન ચ પ્રીણાતિ ચેજ્યયા

નૈ વાધિકારી નસ્યાપી બ્રાહ્મણો પ્યુક્તલક્ષણઃ।
ઇતરેપિ ત્રયોવર્ણાઃ યજને વાધિકારિણઃ

ન કુણ્‍ડ ગોલૌ નૈ વાન્યે ભવેયુરનુલોમજાઃ।
કર્માધિકારિણો નૈવ વ્રાત્યા વૈ બ્રહ્મયોનયઃ

નૈ તેષામદિકારોઽસ્તિ સૂતાદીનાં ચતુર્મુખ।
પ્રતિષ્ઠા કર્મણઃ પૂર્વ મઙ્કુરારોપણં ભવેત્

ન કર્મફલદં બ્રહ્મન્ અઙ્કરરોપણં વિના।
તસ્માદારભ્યમાણેષુ પ્રતિષ્ઠાદિષુ કર્મસુ

પ્રાગેવ વાપયેદ્બીજાન્ અઙ્કુરાર્થં યથાવિધિ।
દ્વાદશાહે નવાહે વા સસ્તાહે પઞ્ચમેઽહનિ

તૃતીયેઽહનિ વા કુર્યાત્કર્મારમ્ભદિનં પ્રતિ।
પાલિકસુ શરાવેષુ ઘટિકાસુ ચ વાપયેત્

અઙ્ગુરાણિ પ્રશસ્તાનિ પાત્રેષુ ત્રિવિધેષ્વપિ।
સાઙ્ગુલં હસ્તમુત્સેધં પાલિકાનામથાનનમ્

ષોડશાઙ્ગુલવિસ્તારં બિલં સપ્તાંગુલં ભવેત્॥
પાદપીઠસ્ય વિસ્તાર મધશ્ચૈવાંગુલં ભવેત્

ઉન્મત્તકુસુમાકારં વક્ત્રમમ્બોજસન્નિભમ્।
દ્વાવિંશાંગુલ માયામો ઘટિકાનાંપ્રકીર્તિતઃ

ઘટિકાઃ પઞ્ચવક્ત્રાસ્સ્યુસ્તન્મધ્યે તુ ઘુટાકૃતિઃ।
ષડઙ્ગુલં ચ વિસ્તિર્ણં એતાનાં મધ્યમં મુખમ્

ચતુષ્ટયં ચતુર્દિક્ષુ ચતુરંગુલમાનનમ્।
વિંશત્યંગુલમુત્સેધં વિસ્તારં દ્વાદશાંગુલમ્

શરાવેષુ વિજાનીયાદ્યદ્વા માનં યથાવસુ।
હેમાદિ લોહજાસ્સર્વાઃ મૃણ્મયા વા યથાવસુ

ષટ્ત્રિંશત્પાલિકાશ્ચૈવ ષટ્ત્રિંશદ્ઘટિ કાસ્તથા।
શરાવાશ્ચાપિ ષટ્ત્રિંશદેવમષ્ટોત્તરં શતમ્

ઉત્તમા ક્લ્ પ્તિરુદિતા જઘન્યા ક્લ્ પ્તિરુચ્યતે।
પ્રત્યેકં ષોડશ ગ્રાહ્યા ભવેયુર્દ્વાદશાપિ વા

અષ્ટૌ વા સ્યુશ્ચતસ્રો વા શરાવઘટપાલિકાઃ।
સર્વાર્થે પાલિકા યદ્વાષોડશાષ્ટૌ યથાબલમ્

ચતસ્રો વા તતસ્તાસુ મઙ્ગલાઙ્ગુલકલ્પના।
અયુગ્મા માનુષે કાર્યા દૈવેયુગ્માસ્તુ પાલિકાઃ

અઙ્ગુલાવાપનસ્તાને મણ્ડપં પરિકલ્પયેત્।
શુભે વિવિક્તેઽભિમતે દેશે વૈ દેશિ કોત્તમઃ

ચતુર્દિક્ષુ ચતુર્દ્વારં ચતુર્વદનમાલિકમ્‌।
દર્ભમાલાપરિક્ષિપ્તં મુક્તાદામવિરાજિતમ્

વિતાનક્ષૌમવિસ્તારં ગોમયાલિપ્તભૂતલં।
પ્રદીપમાલાવિતતમક્ષતૈશ્ચાપિનર્વતઃ

સુધાચૂર્ણૈશ્ચ ધવલૈ શ્ચિત્રિતાભ્યન્તરસ્થલમ્।
મણ્ડપં કલ્પયિત્વૈવં ગૃહ્ણિયાત્તત્રમૃત્તિકામ્

ખનિત્રં ક્ષાલયિત્વાદ્ભિરાચ્છાદ્ય નવવાસસા।
વિષ્વક્સેનમથો વાપિ વૈનતેયમથાપિવા

સુમનોભિરલંકૃત્ય ઋત્વિગ્ભિર્વાહયેદ્ગુરુઃ।
ગજસ્કન્ધં રથં વાશ્વ મારૂઢો વાહકો નયેત્

છત્રધ્વજપતાકાભિસ્સાર્ધ મઙ્ગુરભાજનૈઃ।
ત્રિવિધૈર્મઙ્ગલૈસ્તૂર્યૈં રપિચોદ્ઘોષ્યસર્વતઃ

ભક્તૈર્ભાગવતૈસ્સાર્ધં યતિભિર્મુનિભિસ્તથા।
નિષ્ક્રમ્ય શાકુનં સૂક્તં પાઠયન્ ભહ્વૃચાનપિ

પ્રાચીમુદીચીં વા દૂરાં દિશંગત્વા મનોહરે।
શુચૌ દેશે મૃદં શુદ્ધાં ખનિત્રેણ સમુદ્ધરેત્

અસ્ત્રમન્ત્રેણ ધરણીં સંપ્રોક્ષ્ય પ્રથમં ગુરુઃ।
મહીસૂક્તેન સંસ્પૃશ્ય ધાયન્ને કાગ્રચેતસા

મૂર્તિં દેવસ્ય વારાહીં અભ્યર્ચ કુસુમૈર્ભુવમ્।
અસ્ત્રામ્બુના પ્રૌક્ષિતેન પુષ્પેરભ્યર્ચિતેન ચ

ખનિત્રેણ ખનેદ્ભૂમિં પ્રાઙ્મુખઃ ક્રોડવિદ્યયા।
લોહજે ભાજને મૃત્સ્નાં વેત્રજે વાથ ભાજને

ગૃહીત્વા મુલમન્ત્રેણ વેષ્ટયિત્વા ચ વાસસા।
પ્રત્યગ્રેણ તથા નદ્યા વાલુકાન્ ગોમયાં સ્તથા

ગોકુલાત્પૂર્વનત્પાત્રે ગૃહીત્વા ચ્છાદ્ય ચાંશુકૈઃ।
યાને હયે ગજે વાપિ સમારોપ્ય ગુરુસ્પ્વયમ્

ઋત્વિગ્ભિસ્સહિતૈસ્તૂક્તમધીયાનૈશ્ચ શાકુલમ્।
શ્રીસૂક્તં ભૂમિસૂક્તં ચ તૂર્યાણ્યપિ ચ ઘોષયેત્

ગત્વા પ્રદક્ષિણં ગ્રામં પ્રવિશેન્મણ્ટપં તતઃ।
આચાર્યામૂર્તિપાશ્ચૈવ નૂતનક્ષૌમવાસસઃ

સોત્તરીયાસ્સ્વલંકારાસ્સોષ્ણીષાસ્સાઙ્ગુલીયકાઃ।
સુરભીકૃતસર્વાઙ્ગાસ્સ્રગ્વિણો મૃષ્ટકુણ્ટલાઃ

શ્વેતયા મૃત્સ્નયા સમ્યક્પરિક્ષિપ્તોર્ધ્વપુણ્ડ્રકાઃ।
પવિત્રપાણયસ્સ્નાતાઃ પ્રાણાયામપરાયણાઃ

કૃતાચામાઃ કૃતન્યાસાઃ જપ્તમન્ત્રા યથાતથમ્।
તદર્થમર્થયિત્વા તુ યજમાનસમન્વિતાઃ

ભગવન્તં જગદ્વોનિં પૂજયિત્વા વિધનતઃ।
સંપ્રોક્ષ્ય પાલિકાક્ષેત્ર મદ્ભિશુદ્ધાભિરઞ્જસા

ચન્દનાર્દાણિ સૂત્રાણિ સ્ફાલયેયુરનુક્રમાત્।
પ્રાગાયતાનિ પ્રથમં ઋજૂનિ દ્વાદશ સ્ફુટમ્

તથોદગાયતાગ્રાણિ દશ પઞ્ચ ચ કલ્પયેત્।
આશાસ્વષ્ટાસુ મધ્યેચ શરવઘટપાલિકાઃ

દ્વાદશ દ્વાદશ સ્થાપ્યાશ્શતમષ્ટોત્તરં તથા।
આગ્નેયે નૈઋતે ભાગે તથા યમ્યે ચ પાલિકાઃ

ઘટિકા વારુણે બ્રાહ્મે તથા પૌરન્દરે પિ ચ।
શરા વા મારુતે સૌમ્યેરૌદ્રે ચાપિ યથાવિધિ

પ્રાગ્રાયતાનિ નવ વા સૂત્રાણિ પરિકલ્પયેત્।
દ્વાદશૈવેતરાણુ સ્યુશ્શરાવઘટપાલિકાઃ

અષ્ટૌ ચ ચત્વારિંશચ્ચ યદ્વા સૂત્રાણિ કલ્પયેત્।
નવૈવ દ્વિપ્રકારાણિ ષટ્ ત્રિંશત્પાલિકાદયઃ

પ્રાગાયતાનિ નવ વા ઉધીચીનાયતાનિ ષટ્।
ચતુર્વિંશતિપાત્રાણિ યદ્વા પ્રાગયતાનિ ચ

ચત્વારિ સૂત્રાણ્યન્યાનિ પંચ દ્વાદશ કલ્પને।
સર્વાર્થપક્ષે પ્રથમે પંચૈવ દ્પિવિધાન્યપિ

યદ્વેન્દુકુમ્ભં પરિતઃ પાલિકાષ્ષોડશસ્થિતાઃ।
દ્વાદશાપિ તથૈવાષ્ટૌ ચતસ્રો વા દિશં પ્રતિ

સૂત્રપાત્રેષુ સર્વત્ર પ્રત્યક્સોમઘટસ્થિતિઃ।
શક્ત્યપેક્ષં પાલિકાનાં પક્ષભેદઃ પ્રદર્શિતઃ

પ્રક્ષાલ્ય વિષ્ણુગાયત્ર્યા શરવઘટપાલિકાઃ।
સહદેવી ચ દૂર્વા ચ સાર્ધમશ્વત્થપલ્લવૈઃ

કણ્ઠેષુ પાલિકાદીનાં બન્દનીયાશ્ચતુર્મુખ।
કુશકાશતૃણૈ સૈષાં બિલમૂલાનિ પૂરયેત્

બિલાનિ પ્રથમં મૃદ્ભિર્વાલુકાભિરનન્તરમ્।
કરીષચૂર્ણૈરુપરિ સમૃદ્ધં પૂરયેદ્બિલમ્

પાદેષુ પાલિકાદીનાં શાલિન્વ્રીહીનથાપિ વા।
આઢકં વા તદર્ધં વા પ્રસ્થં વા તિલતણ્ડુલાન્

પ્રતિપાદં વિનિક્ષિપ્ય ચતુરશ્રમથાપિ વા।
વૃત્તં વિસ્તારયેત્પૂર્વં પાલિકાર્દીન્ તતઃ ક્રમાત્

ન્યસેત્પાદેષુ ધાન્યેષુ મન્ત્રૈરેતૈ ર્યથાક્રમમ્।
સ્થાને યથોકૈ ઘટિકાઃ પારમેષ્ઠ્યા તુ વિદ્યયા

પુરુષાખ્યેન મન્ત્રેણ પાલિકાસ્તદનન્તરમ્।
શરાવાન્વિશ્વમન્ત્રેણ પાઙ્મુખો વાપ્યુમઙ્મુખઃ

બ્રહ્માદીશાનપર્યન્તં ન્યાસસૈષામનુ ક્રમાત્।
વાસોભિર્વેષ્ટયેત્સર્વાન્ પ્રત્યેકં મૂલવિદ્યયા

પ્રતિવ્યૂહં તુ વા શક્તૌ છાદયેદ્વાસસોપરિ।
સ્થાને પશ્ચાત્તુ સર્વેષાં સોમકુમ્ભં નિવેશયેત્

ધાન્યરાશૌ યથાપૂર્વમાવેષ્ટ્ય નવાસસા।
ગન્ધોદકેન સંપૂર્ણેતસ્મિન્ રત્નાનિ વિન્યતેત્

નીવારાશ્શાલયો મુદ્ગાશ્શ્યામાકાશ્ચ પ્રિયઙ્ગવઃ।
યવાસ્તિલાશ્ચ ગોધૂમાઃ યેચાન્યે યાજ્ઞિકા મતાઃ

તેશાં ભીજાનિ નિક્ષિપ્ય પાત્રે મહતિ નુતને।
તત્પાત્રં મૂર્ધ્નિ વિન્યસ્ય તૂર્યઘોષપુરસ્સરમ્

પરીત્ય મન્દિરં પાત્ર શાલિ દ્રોણાર્ધશોભિતે।
પાગ્દેશે પાલિકાદીનાં નિવેશ્ય સુસમાહિતઃ

પયોભિઃ ક્ષાલયેદ્ધાન્યભીજાનિ વિવિધાનિ ચ।
પ્રચ્છાદ્યનવવસ્ત્રેણ પુર્ણાહં કારયે ત્પુનઃ

શઙ્ખભેર્યાદિનાદેન વાદયિત્વા દિશોદશ।
ધ્યાત્યા ચ પાલિકાદીનામધિદેવાનનુક્રમાત્

ઘટિકાનાં વિધાતારં પાલિકાનાં જનાર્ધનમ્।
ઈશાનં ચ શરાવાણાં દ્યાત્વાભ્યર્ચ્ય યથાવિધિ

તોરણાનિ ધ્વજાંશ્ચૈવ દ્વારકુમ્ભાંશ્ચ દેશિકઃ।
કુમુદાદિ ગણાંશ્ચૈવ સમભ્યર્ચયથાવિધિ

ર્ચયેત્પાલિકાદીનામધિ દેવાનનુક્રમાત્।
સોમકુમ્ભે તતસ્સોમં યજેદાવાહ્ય ચ સ્વયમ્

નિવેદ્ય પાયસં હવ્યં જુહુયાત્સર્પિષાશતમ્।
ચતસ્રસ્સમિધશ્ચૈન મૂલમન્ત્રેણ મન્ત્રવિત્

ચરું પુરુષસૂકૈન પૂર્ણાહુત્યન્તમાચરેત્।
ઘૃતેન સોમમન્ત્રેણ જુહુયાચ્છતમાહુતીઃ

સંપાતાજ્યેન સંસ્પર્શ્ય સ્પર્શમન્ત્રેણ પાલિકાઃ।
સંપાતાજ્યાવ શેષં ચ બીજપાત્રે વિનિક્ષિપેત્

સોમમન્ત્રં શતં વારાન્ જપ્ત્વા વિપ્રાભ્યસુજ્ઞયા।
મુહૂર્તેશોભને ભીજાન્ વાપયેત્પાલિકાદિષુ

બ્રહ્માદીશાનપર્યન્તં દ્વાદશાક્ષરવિદ્યયા।
આચાર્યાનુમતા શ્ચાન્યેવૈષ્ણવા ધ્યાનમાસ્થાતાઃ

આવપેયુરમી તૂર્ષ્ણીં સિઞ્ચેત્કુમ્ભસ્થવારિભિઃ।
પિધાનૈશ્ચાદયેત્સર્વં દદ્યાદ્દિક્ષુ બલિંતતઃ

રક્ષિભ્યઃ કુમુદાદિભ્યો બલિં દદ્યાદ્દિવાનિશમ્।
યજેત સોમં તત્કુમ્ભે પાયસેન દિવાનિશમ્

દીપાંશ્ચારોપિતાન્રક્ષેદનિર્વાણાં યથા તથા।
દ્વિજેન્દ્રાંસ્તોષયેદિષ્ટૈસ્તામ્બૂલૈસ્સુમનઃ ફલૈઃ

ગુરું ચ તોષયેદ્વત્તૈર્યજમાનઃ પ્રયત્નવાન્।
સદ્યો વા ધાન્યભીજાનિ યથોક્તવિધિના વપેત્

હરિદ્રા વારિભિસ્સિઞ્ચેદઙ્કુરાણ્યભિ વૃદ્ધયે।
સોમકુંભજલેનાપિ નિત્યં સિઞ્ચેતપાલિકાઃ

અઙ્ગુરેષુ ચ પીતેષુ શુક્લેષુ ચ તથા શુભમ્।
વિદ્યાદૃજું પ્રરૂઢેષુ વિપરીતેષુ ચાશુભમ્

કર્માર્થમઙ્કુ રાણ્યાદૌ યસ્સમારોપયેદ્ગુરુઃ।
સ એવ કર્મકાર્ત્સ્ન્યેન કુર્યાત્પ્રાજ્ઞોઽપિ નેતરઃ

અનુજ્ઞયા વા તત્પુત્રશ્શિષ્યો વા તત્સમાચરેત્।
ઋત્વિજો વાપિતત્કર્મ યદ્યશક્તોગુરુર્ભવેત્