પદ્મસંહિતા · અધ્યાય 3.23

આરાધનોપકરણં તસ્ય લક્ષણમેવ વા।
ઉચ્યતે સંપ્રતિ બ્રહ્મન્ શ્રૂયતાં તદશેષતઃ

લોહજાન્ દીપિકાસ્તંભાન્ ચતુર્હસ્તસમુચ્છ્રયાન્।
ત્રિહસ્તાનેકહસ્તાન્વા દ્વિહસ્તાન્વા યથાબલમ્

તામ્રજાન્વા રાજતીયાનયુગ્મૈસ્નેહધારણૈઃ।
યુગ્મૈર્વા વૃત્તિવિસ્તીર્ણૈ ર્બહ્વશ્રૈર્વા પરિષ્કૃતાન્

સ્નેહધારાગ્રતઃ ક્લપ્તપદ્મકોશૈરલંકૃતાન્।
કુર્યાદર્ઘ્યાદિપાત્રાણિ સૌવર્ણાનીતરાણિ વા

રાજતાન્યુભયાભાવે શુદ્ધતામ્રમયાનિ વા।
પૈ શાચલોહવર્જ્યાનિ યથાવિત્તાનુસારતઃ

વ્યાકોચ પંકજાભાનિ ચક્રાદ્યઙ્ગાનિ મધ્યતઃ।
પ્રસ્થમાનાવરદ્રવ્યપૂવયોગ્યાન્તરાણિ ચ

શઙ્ખશુક્તિસ્વભાવાનિ યદ્વા પાત્રાણિ કલ્પયેત્।
નૈ વેદ્યપાત્રાણિ તથા સૌવર્ણાનીતરાણિ વા

રજતસ્યોભયભાવે શુદ્ધતામ્રમયાનિ વા।
હવિર્દ્રવ્યપ્રમાણાનિ વૃત્તાનિ પરિકલ્પયેત્

દર્વીં હસ્તાયતામગ્રમૂલયોર્મણ્ડલાકૃતિમ્।
પાનીયપાત્રં સૌવર્ણમથવા કલધૌતજમ્

વૃત્તાયતં સુવૃત્તં વા ભવેદાયતમેવ વા।
પ્રસ્થમાત્રપ્રમાણામ્ભઃ પૂરયોગ્યાન્તરાં શુભામ્॥
પાદમાનાનુસારેણ પાદુકે રૈમયે શુભે।
યદ્વા રૌપ્યમયે તામ્રમયે વા પાદસન્નિ ભે।
તદાધારં ચ તલ્લોહં નૃત્તંમધ્યે કૃતામ્બુજમ્।
પાદાવનેજનજલગ્રહણં પાત્રમદ્ભુતમ્

ત્રિપાદ્વૃત્તં સરોજાભં હૈમં રાજતમેવ વા

તામ્રં સચક્રચરણમપિ વા પાવનં સતામ્।
આચામવારિગ્રહણપાત્રમુત્તમલોહજમ્

સરોજકર્ણિકાકારં કુર્યાદદ્ભુતદર્શનમ્।
કઙ્કતં કનકં રૂપ્યમપિવા ષ્ટાઙ્ગુલાયતમ્

ષષ઼ડઙ્ગુલાયતં યદ્વા તદર્ધાઙ્ગુલવિસ્તૃતમ્।
વિંશત્યા દશનૈ ર્યુક્તં ભવેદુભયતો મુખમ્

યદ્વા ષોડશભિર્દન્તૈરષ્ટાભિર્વા ત્રિયંગુલમ્।
સૌવર્ણમંજનક્ષોદભાજનં પુંમૃગાકૃતિ

સિહ્માકારં ભવેદ્યદ્વા હંસાકારમથાપિ વા।
શિરોબિલં શલાકા ચ દ્વાદશાઙ્ગુલમાયતા

અષ્ટાંગુલા વા સૌવર્ણી ભવેદુભયતો મુખા।
મુખં ચ કેસરફલપ્રતિમં સંહતં ભવેત્

દર્પણં પ્રતિમાયાનં તદર્ધં વાસુશો ભનમ્।
વૃત્તં કાંસ્યંમહારત્નખચિતં વા યથાવસુ

પાદયુક્તમયુક્તં વા મુખમાનમથાપિ વા।
કાર્તસ્વરમયી વૃત્તા રાજતી વા થ પાવની

અરત્નિમાનવિસ્તારા મધ્યેઽષ્ટદલસંયુતા।
પ્રતિપદ્મદલં મધ્યે સુષિરાણિ શતં ભવેત્

કર્ણિકાયાં કેસરેષુ વિષ્ટરેષુ શતં ભવેત્।
અષ્ટોત્તરશતં ભૂયઃ પર્યન્તદલમધ્યતઃ।
ખચિતં ચ મહારત્નૈરેનં ધારાસહસ્રકમ્

ધારાષ્ટકેન સંયુક્તમભિષેકાય કલ્પયેત્।
બિમ્બાનુગુણમાનં વા તાલમાનાવરાન્તકમ્

અથ વક્ષ્યામિ સંક્ષેપાત્પતાકાલક્ષણં દ્વિજ।
અષ્ટતાલાયતં વસ્ત્રં દશતાલાયતં તુ વા

આયામસમવિસ્તીર્ણ ક્ષૌમં કાર્પાસંજં તુ વા।
સુશ્લક્ષ્ણં શોભનાકારં નાનાવર્ણવિચિત્રિતમ્

વિધાય સૂત્રમાર્ગેણ ચતુરશ્રં પુરાસમમ્।
વિભજ્ય કોણસૂત્રાભ્યાં પૂર્વભાગં તુ લોપયેત્

દક્ષિણોત્તરપાશ્ચાત્યૈર્ભાગૈ રેકસિતાં નયેત્।
તસ્યાઃ પશ્ચિમપાર્શ્વે તુ યષ્ટિં સંસ્કૃત્યયૌજયેત્

વ્યાકોચ પઙ્કજાકારં શુદ્દમુત્તમલોહજમ્।
અઢકા પૂરમાનામ્ભઃ પૂરયોગ્યમહાબિલમ્

હસ્તદીર્ઘજલસ્રાવી પાર્શ્વમાનોપશોભિતમ્।
કલ્પયેદપરં સ્નાનપાત્રં મુક્તાપરિષ્કૃતમ્

યદ્વા શઙ્ખનિભાકારમગ્રતોજલનાલકમ્।
ધૂપપાત્રં સરોજાભં સુવર્ણાદિવિનિર્મિતમ્!

હસ્તમાનાન્તરાલં સ્યાન્નાલયુક્તં ત્રિપાત્ દ્વિપાત્।
પાદયોરપિ તત્તત્સ્યાદુત્સેધશ્ચતુરંગુલઃ

અનેક સુષિતં તસ્યવિધાનં સહજં ભવેત્।
અથ વા વિકસત્પદ્મ સદૃશાકારશોભિતમ્

ઇન્દુનાલં તથાઙ્ઘ્રૌ ચ દણ્ડાગ્રે સુપ્રતિષ્ઠિતમ્।
દીપપાત્રં તથા નાળમધ્યે કુમુદકુટ્મલમ્

વર્ત્યાધારૈશ્શતેનાપિ યુક્તમષ્ટભિરેવ વા।
વિશત્યા વાષ્ટભિશ્ચૈવ દ્વાભ્યાં વા દશભિશ્ચતતમ્

અષ્ટભિર્વા યથાશક્તિ કલ્પયેચ્છિલ્પવિત્તમઃ।
શબ્દબ્રહ્મમયી ઘણ્ટા હસ્તોત્સેધપ્રમાણિકા

બ્રહ્મણ્ડગોલકાકારસ્સૌરાષ્ટ્રાવયવો ભવેત્।
અધોમુખસ્તાલમાનવિસ્તારોત્સેધસંમિતઃ

પ્રદીપતુલ્યસંસ્થાન સ્તીક્ષ્ણાભ્યન્તરતાલુકઃ।
તાલોનદણ્ડમૂલે સ્યાદગ્રે સુ સ્થિતપક્ષિરાટ્

ચક્રાગ્રાં પઙ્કજાગ્રં વા ઘણ્ટૈષા પરિકીર્તિતા।
નાલબન્ધાશ્ચસ્રોઽન્યા ઘણ્ટા પ્રતિદિશં કૃતા

એતસ્યા મેવ ઘણ્ટાયાં યદ્વા વિત્તાનુસારતઃ।
નીરાજનક્રિયા પાત્યો હેમાદિ દ્રવ્યનિર્મિતાઃ

ત્રિતાલાયત વિસ્ત્રીર્ણા વૃત્તમધ્યસરોરુહઃ।
નવવાસપ્તવા પંચ તિસ્રશ્ચૈકાપિ ભવેત્

બલિપાત્રં ચતુસ્ત્રાલં હેમાદિ દ્રવ્યનિર્મિતમ્।
વૃત્તં વા ચતુરશ્રં વા બહ્વશ્રં વા યથારુચિ

મધ્યતોઽષ્ટદળાંભોજમથવા ષોડશચ્છદમ્।
દ્વાદશચ્છદસં યુક્તમપિ વા પરિકલ્પયેત્

મુક્તાતપત્રં ધવલં શશિભિમ્બસમ પ્રભમ્।
સિતાતપત્રાણિ તથા બર્હિપત્ર મયાનિ ચ

આતપત્રાણ્યનેકાનિ હૈમદણ્ડાનિ પદ્મજ।
વ્યજનાનિ ચ ભૂયાંસિ કલ્યાણાનિ મહાન્તિ ચ

ચામરાણિ ચ શુભ્રાણિ રત્નાકલ્પમયાનિ ચ।
ચતુષ્ટ મેકદંભાનિ પૂજાઙ્ગાનિ યથાયથમ્

કલ્પયેન્નાગ લતિકા દલપાત્રં ચ રૈ મયમ્।
અરત્નિમાનવિસ્તીર્ણં તન્માનોત્સેધદણ્ડકમ્

સપર્યાવિષ્ટરં બ્રહ્મન્ હસ્તમાનોન્નતં શુભમ્।
તદ્વા ન્યૂનસમુત્સેધં યદ્વા વિત્તાનુસારતઃ

અરત્નિમાત્ર વિસ્તારં તન્માનાયામકલ્પનમ્।
સંહ્મપાદયુતં યદ્વા હસ્તિપાદ ચતુષ્ટયમ્

શાર્દુલપાદમથવા હેમરત્ન પરિષ્કૃતમ્।
ચતુરશ્રં મધ્યક્લૃપ્ત સરસીરુહચિત્રિતમ્

સચક્રં પીઠસહિતં માર્ગયુક્તં સગાત્રકમ્।
યદ્વા ચક્રવિનિર્મુક્તૈં માર્ગે હસ્તૈઃ પરિષ્કૃતમ્

તપનીય્યમયં યદ્વા રજતાદિવિર્મિતમ્॥
દારુજં વા મણિચ્છન્નં સ્વર્ણ પટ્ટૈર્વિરાજિતમ્

સ્નાનાસનં ચ પૂર્વોક્તવિસ્તારોત્સેધસંમિતં।
દ્વિગુણં ચાયતં ક્લપ્તં મકરાસ્યામ્બુનાલકમ્

ચતુરઙ્ગુલપર્યન્તં તાલોત્સેધવિરાજિતમ્।
કુર્યાચ્ચપૂર્વ વત્તસ્ય દર્શનીયમનુત્તમમ્

અલઙ્ગારાસનંચાપિ પૂર્વો ક્તચરણૈ ર્યુતમ્।
દ્વિગુણાયામવિસ્તારં હેમરત્ન વિભૂષિતમ્

પાદહીનં ચતુસ્તાલ વિસ્તારં દ્વિગુણાયતમ્।
ઘનં ચ દ્વ્યંગુલં તસ્ય ભોજનાસનમીરિતમ્

યાત્રાસનં ચ વિસ્તીર્ણં દ્વિહસ્તં હ્રસ્વપાદકમ્।
દ્વિગુણં ચાયતં તસ્ય સાલં તાલોન્નતં ભવેત્

યાનવિષ્ટરસાલસ્ય મધ્યે દ્વારં પ્રકલ્પયેત્।
અવતારકથોપેતં હેમરત્નપરિષ્કૃતમ્

આસનાનિ યથોક્તાનિ લોહજાનિ ચતુર્મુખ।
દારુજાનિ યથાલાભં કલ્પયેચ્છિલ્પવિત્તમઃ

યદ્વા સનાનામાયામો વિસ્તારશ્ચોન્નતિસ્તથા।
અર્ચાપ્રમાણાનુગુણં કલ્પયેદિતિ નિર્ણયઃ

યત્રાસનં રથં વાપિ કુર્યાદ્વિત્તાનુસારતઃ।
સિતાસિતારુણામિશ્રતુકુલપરિકલ્પિતાન્

ધ્વજાન્ કાર્તસ્વરમયૈ ર્દંડૈ શ્ચાપિ વિરાજિતાન્।
વાહનાનિ ચ દેવાનાં દણ્ડાગ્રે પરિકલ્પયેત્

પ્લાક્ષાન્વા વૈણવાન્ દણ્ડાન્ કેવલાન્પરિકલ્પયેત્।
જલદ્રોણીં કટાહં ચ હેમાદિ દ્રવ્યનિર્મિતમ્

અગાધમભિષેકાર્થં દેવસ્ય પરિકલ્પયેત્।
નાનાવિધાનિ વાદ્યાનિ વીણાદીનિ ચ કલ્પયેત્

અર્ઘ્યપાદ્યાદિ પાત્રાણાં પાત્રમાનાનુસારતઃ।
ચરણાનિ સુવર્ણાદિ દ્રવ્યક્લપ્તાનિ કારયેત્