પદ્મસંહિતા · અધ્યાય 3.22

રૂપં વર્ણં તથાકલ્પં હસ્તમુદ્રાં તથૈવ ચ।
હસ્તસઙ્ખ્યાં યથા યોગમવ્યચ્ચાપિ ચતુર્મુખ

અધુના પરિવારાણાં પ્રવક્ષ્યામિ યથાતથમ્।
હયગ્રીવં ચતુર્બાહું શુદ્ધસ્ફટિકસન્નિભમ્

અશ્વવક્ત્રં મુકુટિનં ધૌતવસ્ત્રૌત્તરીયકમ્।
મુખ્યેનૈ કેન વરદં દક્ષિણેનેતરેણ તુ

વિજ્ઞાનપુસ્તકધરં જઘન્યે ચ કરદ્વયે।
અક્ષ સૂત્રં ચ શઙ્ખં ચ બિભ્રાણં સુપરિષ્કૃતમ્

કલ્પયેત્પુરુષાકાર મનન્તરં ચ કિરીટિનમ્।
ભોગિભોગે સુખાસીનાં પૃષ્ઠતઃ ફણમણ્‍ડલૈઃ

ઉન્નમદ્ભિઃ કૃતચ્છાયં ચતુર્હસ્તં સિતપ્રભમ્।
યદ્વા તુ શ્યામલો વર્ણં અનવ્તસ્ય પ્રકીર્ત્યતે

પ્રકલ્પયે ન્મુખ્યહાસ્તં વરદં વામહસ્તકમ્।
ગદાધારં કટીદેશમનલંબ્યાથ વા સ્થિતમ્

જઘન્યાભ્યાં ચ હસ્સાભ્યાં શઙ્ખ ચક્રધરો ભવેત્।
ગરુડં કનકપ્રખ્યં નીલનાસાગ્રસંયુતમ્

દક્ષિણેતરવિસ્તીર્ણં વિચિત્રપૃથુવક્ષસમ્।
દંષ્ટ્રાકરાલવદનં ભ્રુકુટીકુટીલેક્ષણમ્

કરણ્ડિકા મુકુટિનાં સર્વાભરણ ભૂષિતમ્।
વિચિત્રકઞ્ચુકધરં ભુજગેંદ્રૈ રલંકૃતમ્

હૃદિપુષ્પાંજલિધરં સ્થિતમાસીન મેવ વા।
દક્ષિણેતરયોરેક પાદયોઃ કુઞ્ચિતં ભવેત્

પૃષ્ઠતોઽન્યો યથાયોગં યદ્વા પદ્માસનં ભવેત્।
માર્તાણ્ડં દ્વિભુજં રક્તં રક્તામ્બરધરં સ્થિતમ્

પૃષ્ઠભાગે શિરશ્ચક્રં સ્થાને વિપુલમણ્ડલમ્॥
બિભ્રાણં કમલદ્વન્દ્વં હસ્તાભ્યાં ચ કિરીટિનમ્

ઉરઃ પ્રદેશે વિપુલે સ્યમન્તકમહામણિમ્।
આસીનાં વા સુખં બિમ્બેપદ્મેઽષ્ટદલસંયુતે

પૂર્વાદૌ વારિજદલે મેષપ્રભૃતિરાશિભિઃ।
સેવિતં કલ્પયે ત્સોમં દ્વાભ્યાં કુમુદધારિણમ્

કામં રક્તનિભં રક્તપ્રસવામ્બરધારિણમ્।
હસ્તાભ્યામૈક્ષં ચાપં બિભ્રાણં સુમનશ્શરાન્

ચતુર્ભુજં ચતુર્વક્ત્રં જટામુકુટધારિણમ્।
વરાભયપ્રદં મુખ્યહસ્તાભ્યામન્યહસ્તયોઃ

કુણ્ડિકામક્ષસૂત્રં ચ બિભ્રાણં ચ સુખાસનમ્।
ગજાનનં ચતુર્ભાહું લમ્બકુક્ષિં સિતપ્રભમ્

કરણ્ડિકા મુકુટિનં લમ્બયજ્ઞોપવીતિનમ્।
વામહસ્તેન મુખ્યેન સંગૃહીતમહાફલમ્

ઇતરેણ તુ હસ્તેન ભગ્નદસન્તપરિગ્રહમ્।
અપરાભ્યાં ચ હસ્તાભ્યાં પાશાઙ્ગુશ ધરં પ્રભુમ્

ષણ્મુખં ચ ચતુર્બાહું દાડિમીકુસુમપ્રભમ્।
વરાભયપ્રદૌ મખ્યૌ જઘન્યૌ શક્તિતો મરૌ

કલ્પયેચ્છ્યામલાં કાત્યાં ચતુર્ભિર્બાહુભિઃ ક્રમાત્।
ગદાધરામભયદાં શઙ્ખચક્રવરાયુધાં

હારકેયૂર મુકુટનૂપુરાદિવિભૂષિતામ્।
અથવાષ્ટભુજાં ગુર્ગાં દક્ષિણે દોશ્ચતુષ્ટયે

અભીતિશરવિસ્ત્રિંશ ચક્રમણ્ડલમણ્ડિતામ્।
વામે ગદા ધનુઃ ખડ્ગશઙ્ખયુધ ધરાં વરાં

અથવા દ્વાદશભુજાં વિશેષસ્સમુદીર્યતે।
દક્ષિણે પરશું શૂલં વામે પાશાઙ્ગુશૌ તથા

ઘણ્ટેતિ પઞ્ચ પૂર્વાણિ યદ્વા દ્વાદશબાહુકામ્।
અનુક્તમાયુધં કલ્પ્યં ભુજે ન્યસ્મિન્ ચતુષ્ટયે

દ્વાત્રિંશદપિ વા હસ્તા શસ્ત્રમૂહ્યં તુ ચોદિતમ્।
લમ્બોદરં મહાકાયં કલ્પયેદ્ધનદં તતઃ

નિષ્ટપ્તકનકપ્રખ્યં વરદં દણ્ડિનં તથા।
તસ્યદક્ષિણતઃ પાર્શ્વે જૃમ્ભલો માણિભ્રદ્રકઃ

કલ્પ્યશ્શઙ્ખનિધિંચૈવ વામેપાર્શ્વે તુ કલ્પયેત્।
નલકૂબરમમ્ભેજનિધિં ચ શિબિકુણ્ડલમ્

જૃમ્ભલો હેમવર્ણાભો મણિભદ્રો મણિપ્રભઃ।
નલકૂબરનામા તુ શ્યામ વર્ણઃ પ્રકીર્તિતઃ

શિબિઃ કુણ્ડલવાન્ રક્તસ્સર્વે ભીતિવરપ્રદાઃ।
રુદ્રં ત્રિનેત્રમરુણં જટામુકુટધારિણમ્

ચતુર્ભુજં નીલકણ્ઠમિન્દુ રેખા વિભૂષિતમ્।
વૈ ય્યાઘ્ર ચર્મવસનં સર્વાભરણભૂષિતં

કરાભ્યામપિ મુખ્યાભ્યાં વરદાભયદં સ્થિતમ્।
અપરાભ્યાં ચ હસ્તાભ્યાં ભિભ્રાણં પરશું મૃગમ્

ક્ષેત્રપાલં ચતુર્ભાહું કરણ્ડિમુકુટોજ્વલમ્।
દંષ્ટ્રાકરાલવદનં ભ્રુકુટીકુટિલેક્ષણમ્

વામે કરે દણ્ડધરં મુખ્યે વામેતરેકરે।
દધાનં તર્જનીમુદ્રાં પાશાઙ્ગુશમમુખ્યોઃ

વિષ્વક્સેનં ચતુર્બાહું શ્યામવર્ણં કિરીટિનમ્।
લમ્બોદરં ચ મુખ્યેન કરેણાભયદાયિનમ્

દક્ષિણેન પ્રસર્વ્યેન સમાલમ્બ્ય કટિં સ્થિતમ્।
આસીનમપરાભ્યાં ચ હસ્તાભ્યાં શઙ્ખચક્રિણમ્

અથવા પૂર્વકરયોર્ગદામેકત્ર કલ્પયેત્।
અન્યત્ર તર્જનીમુદ્રાં યદ્વા દક્ષિણહસ્તયોઃ

મુખ્યેઽભીતિરમુખ્યે તુ ચક્રમન્યત્ર હસ્તયોઃ।
ગદાં મુખ્યે જઘન્યે તુ શઙ્ખં ચ પ્રિકલ્પયેત્

શઙ્ખચક્રધરં યદ્વા સ્થિતં મુખ્યે કરદ્વયે।
બિબ્રાણં ક્ષુરિકાં વેત્રં કૃતાઞ્જલિપુટં સ્થિતમ્

?* વિષ્વક્સેનમહિષી*
દેવીં ચ વિષ્વક્સેનસ્ય વામપાર્શ્વે પ્રતિષ્ઠિતામ્।
નામ્ના પુષ્પધરાં કુર્યાત્કમલામિવ લક્ષિતામ્

બ્રાહ્મ્યદિ માતરસ્સર્વા બ્રહ્માદ્યાત્મીયશક્તયઃ।
રૂપવર્ણાયુધાદીનિ બ્રહ્માદીનાં ભજન્તિ તાઃ

રુદ્રરૂપી વીરભદ્રસ્તાસાં પશ્ચાત્ સ્થિતો ભવેત્।
પ્રાગ્ભાગે વિઘ્નરાટ્ તાસા મગ્રં ચાપિ ભુજદ્વયમ્

પાર્શ્વતઃ સ્થિતયોસ્સખ્યોર્ન્યસ્ય સ્કન્ધે સ્થિતંભવેત્।
આસન્ન પ્રસવાપાર્શ્વે ઽજામુખાઃ પુરુષાઃ સ્થિતાઃ

દિવ્યાયુધધરા હ્યષ્ટૌ સ્વચિહ્નાઙ્કિતમસ્તકાઃ।
ચક્રી મુસલવાન્ શઙ્ખી ખીડ્ગી ચૈવ ગદાધરઃ

શાર્ઙ્ગી પદ્વી તથાવજ્રી નરાકારા દ્વિપાણયઃ।
દક્ષિણે તર્ઙનીમુદ્રા વા મઃ કટ્યવલમ્બતઃ

આદિત્યા દ્વાદશ તથા તદ્રૂપાદિ દિનેશવત્।
દ્વિહસ્તા વસવસ્સર્વેકરણ્ડમુકુટાન્વિતાઃ

દણ્ડિનસ્તોમરધરાઃ પિતરશ્ચ દ્વિપાણયઃ।
દણ્ડાયુધા વામહસ્તે દક્ષિણાભયદાશ્ચ તે

કરણ્ડીકામુકુટિનો વિશ્વેદવાશ્ચ તાદૃશાઃ।
અત્રિર્ભૃગુશ્ચ કુત્સશ્ચ વસિષ્ઠો ગૌતમસ્તથા

કાશ્યપશ્ચાઙ્ગિરાશ્ચૈવ એતે સપ્તર્ષયઃ સ્મૃતાઃ।
સપ્તર્ષયઃ કરે સર્વે બિભ્રાણા જ્ઞાનપુસ્તકમ્

વિજ્ઞાનમુદ્રામન્ય ત્ર જટામુકુટધારિણઃ।
લક્ષ્મ્યા વિરાજિતા બ્રાહ્મ્યા
રુદ્રાસ્વૈકાદશ સ્મૃતાઃ॥ રુદ્રવત્

કુમુદાદ્યાસ્તુ વિષ્ણુપારિષદેશ્વરાઃ।
કરૈશ્ચતુર્ભિર્ભિભ્રાણાશ્શઙ્ખચક્રગદા સ્તથા

દક્ષિણે તર્જનીમુદ્રા પીતવસ્ત્રાઃ કિરીટિનઃ।
ઉપેન્દ્રાદ્યષ્ટકાં ચાપિ દ્વિહસ્તમરિશઙ્ખગમ્

વિશ્વાદયશ્ચ દ્વિભુજા ગદાખડ્ગાસ્ત્રધારિણઃ।
કરણ્જિકામુકુટિનસ્સર્વાભરણભૂષિતાઃ

અશ્વિનૌ સદૃશૌ રક્તૌ સુધાકલશધારિણૌ।
કરણ્ડિકામુકુટિનૌ દ્વિહસ્તૌ ભુષિતૌ ભૃશમ્

શ્યામઃ કિરીટી દ્વિભુજો વાસવો વજ્રિદક્ષિણઃ।
વામાવલમ્ભિતકટિ સ્સર્વાકલ્પ પરિષ્કૃતઃ

જ્વાલામણ્‍ડલમધ્યસ્થો જ્વાલનો દ્વિભુજો ભવેત્।
વરદશ્શક્તિહસ્તશ્ચ કરણ્ડિમુકુટોજ્વલઃ

વૈ વસ્વતશ્ચ દ્વિભુજઃ કિરીટિ મેચકચ્છવિઃ।
દક્ષિણા ભયદો દણ્‍ડી નિરૃતિર્ભીમદર્શનઃ

દંષ્ટ્રાકરાલવદનો ભ્રુકુટી કુટિલેક્ષણઃ।
દક્ષિણો ભીતિરુત્ખડ્ગો કરણ્ડિમુકુટોજ્વલઃ

વરુણશ્શ્યામલઃ પાશહસ્તો વામેઽભયપ્રદઃ।
કરંડિમુકુટશ્ચૈવ વાયુર્ધૂમ્રો દ્વિબાહુકઃ

અઙ્ગુણો દક્ષિણે હસ્તે વામઃ કટ્યવલમ્બનઃ।
મરુતો વાયુના તુલ્યાસ્સોમસ્પોમવદિષ્યતે

ઈશાનો રુદ્રવત્કલ્પ્યસ્તેષાં વાહનમુચ્યતે।
હંસો વિધારૂ રુદ્રસ્ય વૃષસ્સૂર્યસ્યઘોટકઃ

મકરશ્શૂર્પકારાતેશ્શક્તપાણેશ્ચ બર્હિણઃ।
દુર્ગાયાઃ કેસરી પ્રોક્તો વિઘ્નરાજસ્ય મૂષકઃ

નરો યક્ષાધિરાજસ્ય શુનાપીરસ્ય કુંજરઃ।
અઘ્નેર્મેષઃ કૃતાં તસ્ય લુલાયો વાહનં ભવેત્

પિશાચો નિરૃતેર્યાનં મકરો વરુણસ્ય તુ।
પ્રાણસ્ય હરિણઃ પ્રોક્તસ્સ એવ મરુતામપિ

ઉચ્છ્રાયં મૂલબેરસ્ય ચતુર્ધા વિભજેત્તતઃ।
તત્રૈકભાગમુચ્છ્રાયં પરિવારેષુ કલ્પયેત્

માનાઙ્ગુલેન વા યદ્વા દેહલબ્ધાઙ્ગુલેન વા।
અષ્ટાઙ્ગુલ સમુચ્છ્રાયં દ્વાદશાઙ્ગુલમેવ વા

દ્વિગુણં વા યથાયોગમુચ્છ્રાયં પરિકલ્પયેત્।
સ્થાને મૂલપ્રતિકૃતેઃ પરિવારાશ્ચ તે સ્થિતાઃ

આસીનાશ્ચાસને તસ્ય શય્યાયાં શયનં વાના।
અસીના વા સ્થિતા વાપિ કામચારાશ્ચતુર્મુખ

પ્રલમ્બફલકાયામ ઘનવિસ્તાર નિર્ણયમ્।
કથ્યતે પંચતાલસ્યાદાયામો ઘનમઙ્ગુલમ્

અર્ધાયામં ચ વિસ્તારં કુર્યા ત્તત્સુકૃતં યથા।
પ્રતિમાસ્તદઙ્ગાનાં કૌટિલ્યાર્જવસિદ્ધયે

લમ્બમાનં યદુચ્છિષ્ટં તદર્ધં કમલાસન।
શિખામણ્યાદિસુષિરમનેકં તત્રકલ્પયેત્

સૂત્રાણિ સુષિરૈસ્તૈસ્તૈર્લમ્બયેચ્ચ પૃથક્સ્વયમ્।
જાનીયાદાર્જવં તેન પ્રત્યઙ્ગમવિચારયન્