પદ્મસંહિતા · અધ્યાય 3.21

અથ શ્રિયાદિ દેવીનાં નિર્માણવિધિરુચ્યતે।
દશતાલાદિના યેન તાલમાનેન કલ્પ્યતે

દેવો દેવ્યશ્શ્રિયાદ્યાસ્તુ કલ્પનીયા શ્ચતુર્મુખ।
તદનન્તરતાલેન નાધિકેન સમેન વા

યાવન્ત્યો યાશ્ચ યન્માના શ્શ્રિયાદેશ્શૂલયષ્ટયઃ।
તન્માનાસ્તાશ્ચ તાવત્યઃ કથ્યન્તે સંપ્રતિ ક્રમાત્

પઞ્ચતાલમિતાયામા વંશયષ્ટિશ્ચતુર્મુખ।
વિસ્તારસ્ત્ર્યઙ્ગુલો મૂલે સહ ષડ્ભિર્યવૈરપિ

મધ્યતસ્ત્ર્યંગુલ સ્સાર્ધસ્ત્ર્યઙ્ગુલઃ પુનરગ્રતઃ।
ચતુર્દશાંગુલો મધ્યે મૂલે પઞ્ચદશાંગુલઃ

નાહોગ્રે વંશયષ્ટેસ્સ્યાત્સાર્ધં સત્રિદશાંગુલમ્।
ચતુરશ્રસ્સુવૃત્તો વા દણ્ડઃ કલ્પ્યશ્ચ શિલ્પિભિઃ

અઙ્ગુલૈસ્સપ્તવિંશત્યા વક્ષોદણ્ડસ્સમાયતઃ।
વિસ્તારો મધ્યમસ્તસ્ય ત્ર્યઙ્ગુલષ્ષડ્યવાધિકઃ

અંગુલૈર્દશભિર્નાહ સ્સહ પઞ્ચભિરંગુલૈઃ।
કિંશુકસ્યેવ મુકુલં તસ્યાગ્રે દ્વે પ્રકલ્પયેત્

બાહુમૂલં ચતુર્વિંશત્યંગુલાયામમિષ્યતે।
ત્ર્યંગુલાર્ધાદિકો મૂલવિસ્તારસ્તસ્ય કલ્પ્યતે

ત્ર્યંગુલો મધ્યવિસ્તારસ્તસ્યાગ્રં દ્વ્યગુલં ભવેત્।
અષ્ટાદશાંગુલાયામઃ પ્રકોષ્ઠસ્તસ્ય મૂલતઃ

વિસ્તારસ્ત્ર્યંગુલો મધ્યે દ્વ્યંગુલસ્સચતુર્યવઃ।
દ્વ્યંગુલોગ્રે તયોર્મૂલશૂલયોસ્સુષિરં ભવેત્

આયામઃ કટિદણ્‍ડસ્ય ભવેત્પઞ્ચદશાંગુલઃ।
વિસ્તારો મધ્યમસ્તસ્ય ત્ર્યંગુલસ્સહષડ્યવઃ

નહનં મધ્યતસ્તસ્ય ભવેત્પઞ્ચદશાંગુલમ્।
ષડંગુલઃ પાર્શ્વયષ્ટેઃ પરિણાહઃ પ્રકીર્તિતઃ

પાર્શ્વદણ્ડૌ કટિવક્ષશ્શૂ લયોર્વિનિયોજયેત્।
ષડ્વિંશત્યંગુલાયામમુરશ્શૂલમુદાહૃતમ્

ત્ર્યંગુલો મૂલવિસ્તારસ્તસ્યાગ્રં દ્વ્યંગુલં ભવેત્।
વિસ્તીર્ણં દ્વ્યંગુલં મધ્યં શૂલસ્ય ચ ચતુર્યવમ્

પૂરુશૂલસમાયામં જઙ્ઘા શૂલં પ્રકલ્પયેત્।
સુષિરં ચ તયોર્મૂલમગ્રં મિથુનમેતયોઃ

અનુક્ત પરિણાહાનાં ત્રિગુણં નહનં મતમ્।
ત્રયોદશવિધં શૂલં કૃત્વા પૂર્વોક્તમાનકમ્

જલાધિવાસાદ્યખિલં કુર્યાર્ચ્છ્રીસ્થાપને યથા।
સ્વાતન્ય્રૈચ પારતન્ય્રૈ રત્નન્યાસફુરસ્સરમ્

શૂલાદિસ્થાપયેદ્રજ્જુવેષ્ટનાદિ યથાપુરમ્।
કુર્યાદાવર્ણલેપાન્તં માનાગ્યથ નિદર્શ્યતે

ઉત્સેધમંગુલશતં વિંશમાસ્થાય કથ્યતે।
ઉષ્ણીષમઙ્ગુલમિતં ત્ર્યંગુલં ચ શિરોભવેત્

સાર્ધં ત્રિભિર્યવૈરક્ષિસૂત્રાન્તં ચતુરંગુલમ્।
સઙ્ગમાત્પુટસૂત્રાન્તં તદ્વદમ્ભોરુહાસન

ચિબુકાન્તં પુટાદર્વાક્સપાદચતુરંગુલમ્।
ચતુરઙ્ગુલમાનાસ્યાદ્ગ્રીવા હિક્કા ગુણાત્તતઃ

ત્રયોદશાંગુલમિતં સ્તનસૂત્રાન્તમીરિતમ્।
અતોનુ નાભિસીમાસ્તં ભવેત્પંચદશાઙ્ગુલમ્

શ્રોણી ષડંગુલાયામા યોનિસ્સાર્ધાઙ્ગુલિત્રયમ્।
કટિમાનં ભવેત્સાર્ધં ત્ર્યઙ્ગુલં ચોરુરાયતા

અઙ્ગુલૈઃ પંચવિંશત્યા સાર્ધૈર્જઙ્ઘા ચ તત્સમા।
સાર્ધં ચ ત્ર્યઙ્ગુલં જાનુસ્તદ્વદક્ષતલાવધિ

વિસ્તારોઽષ્ટાઙ્ગુલસ્તસ્ય દ્વાદશાંગુલમાયતમ્।
પ્રદક્ષિણાવર્તયુતં જ્વાલાગ્રં શઙ્ખચક્રયોઃ

કેશાન્તેન સમા યદ્વા યદ્વા સૂત્રેણ તત્સમમ્।
સાર્ધાન્તરાંશુના પૂર્વા ગુઞ્જાનિ દ્વ્યઙ્ગુલાન્તરે

જઙ્ઘયોર્વિંશતિયવમન્તરાલં પ્રચક્ષતે।
અક્ષયોસ્ત્ર્યંગુલં મધ્યં સ્તનયોસ્સપ્તમાંગુલમ્

ચરણાંગુષ્ઠયોર્મધ્યં નવાંગુલમુદાહૃતમ્।
અક્ષાત્પરતરં તાલમંગુષ્ઠં ત્રિભિરંગુલૈઃ

અર્ધેન ચાયતં ધ્વે ચ તર્જની સ્યાદ્યવાધિકા।
યવોના મધ્યમાન્યે દ્વે યવહીને યથાક્રમમ્

પાર્ષ્ણિપાર્શ્વપરિચ્છોદો ભવેચ્ચ ચતુરંગુલઃ।
ગુલ્ફં તથાપરિમિતં તદ્વિંશત્યંગુલાયતમ્

હિક્કાં તયોરધો બાહુસ્સહાર્ધૈકોનવિંશતિઃ।
અંગલાનિ પ્રકોષ્ઠં સ્યાત્તદાયામષ્ષડંગુલઃ

તદ્વચ્ચ મધ્યમા શિષ્ટા સાર્ધપંચ દશાંગુલા।
દશાંગુલં શિરોમાનં વિસ્તારોઽષ્ટાગુંલો ભવેત્

લલાટસ્ય પુરોનુ સ્યાદશીતિયવસંમિતમ્।
અષ્ટાશીતિયવં માનં તદનન્તરમિષ્યતે

આયામશ્શ્રવણસ્ય સ્યાદ્દ્વાત્રિંશદ્યવસંમિતઃ।
નાલાયામસ્ત થાચોર્ધ્વં પિપ્પલ્યા દ્વિયવો મતઃ

નાલસ્ય મૂલવિસ્તારષ્ષડ્યવૈસ્તુલિતો ભવેત્।
અગ્રં ચતુર્યાવં ગ્રીવા મૂલં ચૈવ ષષ઼ંગુલમ્

સાર્ધં પઞ્ચાંગુ લાર્ધાગ્રં સ્કંધં ચ દ્વ્યંગુલ ભવેત્।
હિક્કાન્તયોરધો બાહ્વોર્મૂલં દ્વાત્રિંશદંગુલમ્

અષ્ટાદશાંગુલમુરસ્તનયોરપિ મણ્ડલમ્।
અંગુલૈઃ પઞ્ચદશભિઃ પરિચ્છિન્નં યથાતથમ્

નવાંગુલં ચ વિસ્તાર ઉત્સેધશ્ચાપિ તાદૃશઃ।
દ્વાદશાંગુલવિસ્તારસ્તનયોર્મધ્યમિષ્યતે

કૃષ્ણમણ્‍ડલવિસ્તારો દ્વ્યંગુલં ચતુરાનન।
નાહસ્તુ કુક્ષિમધ્યસ્ય સ્યાત્ત્રયસ્ત્રિંશદંગુલઃ

શ્રોણીમધ્યપરીણાહ સ્સપ્તપંચદશાંગુલઃ।
કટિમધ્યપરીણાહો વિંશત્યા સૈકયાંગુલૈઃ

ષટ્ત્રિંશદંગુલો નાહસ્તથા સ્યાદૂરુમૂલયોઃ।
ત્રિંશદંગુલનાહસ્તુ ભવેદૂર્વોસ્તુ મધ્યમઃ

ચતુર્ભિસ્સહ વિંશત્યા જાનુનાહસ્તથાંગુલૈઃ।
સહનં જઙ્ઘયોરેકવિંશત્યંગુલમિષ્યતે

દ્વાવિંશત્યંગુલસ્સાર્ધો નાહમધ્યે ચ જઙ્ઘયોઃ।
સહનં જઙ્ઘયોરગ્રં ભવેદેકાદશાંગુલમ્

એકાદશાંગુલં ચાક્ષવૃત્ત મણ્ડલનાહનમ્।
એકાંગુલં ચાક્ષવૃત્તં મધ્યમં નહનં મતમ્

ષષ઼ડંગુલં તલાગ્રં સ્યાદુત્સેધશ્ચતુરંગુલઃ।
દ્વ્યંગુલોઽઙ્ગુષ્ઠવિસ્તારસ્તર્જ ન્યેકાંગુલા ભવેત્

મધ્યમાદિતરાંગુલ્યો યવહીનાઃ ક્રમાત્પૂનઃ।
અંગુષ્ઠનખવિસ્તારસ્ત્ર્યંગુલઃ પરિકીર્તતઃ

તર્જની પાદહીના ન્યાત્ક્રમાદન્યા યવોન્નતાઃ।
અષ્ટાદશાઙ્ગુલં મધ્યં મૂલાં બાહ્વોસ્ત્રયાધિકં

પ્રકોષ્ઠમૂલનહનં ભવેત્પંચદશાંગુલમ્।
દ્વાદશાંગુલમધ્યાન્તં મણિબન્ધો નવાંગુલઃ

વિસ્તીર્ણં તાલમધ્યર્ધં ચતુરંગુલમિષ્યતે।
અંગુષ્ઠમૂલ મધ્યર્ધમંગુલં નખમઙ્ગુલમ્

નિસ્સૃતં ત્રિયવં પ્રોક્તં પર્વદ્વયસમન્વિતમ્।
તર્જન્યંગુલવિસ્તારસ્સહાષ્ઠાંશાંગુલો ભવેત્

સપાદાઙ્ગુલવિસ્તારા મધ્યમાઙ્ગુલિરિષ્યતે।
અષ્ટસપ્તયવૈશ્શિષ્ટેસ્ત્રિપર્વા ચ ચતુષ્ટયી

પાર્શ્વે કેશાન્તમુષ્ણિષાદારભ્ય સ્યાદ્દશાંગુલમ્।
આરભ્ય પાર્શ્વ કેશાંતાત્સ પાદ દ્વ્યઙ્ગુલે ભ્રુવૌ

ષષ઼ડંગુલા યથા ભ્રૂસ્સ્યાદ્યવમધ્યાગ્ર યૂકકા।
અન્તરાલં નવયવં ભ્રુવો સ્ત્ર્યંગુલમીક્ષણમ્

અંગુલાયામવિસ્તારા વેદિતવ્યા કનીનિકા।
યવોનમંગુલં કૃષ્ણજ્યોતિર્યૂક પ્રમાણકમ્

પરિતઃ કૃષ્ણબિમ્બસ્ય અંગુલં શ્વેતમણ્ડલમ્।
મધ્યતોંગુલવિસ્તારં નયનં શૂર્પમીનવત્

ઊર્ધ્વપક્ષ્માયતાસાર્ધત્ર્યંગુલાપાદવિસ્તરા।
ત્ર્યંગુલાયામમિતરદ્વિસ્તારો યવસંમિતઃ

અશીતઃ પક્ષ્મરોમાણિ શતાનિ કુટિલાનિ ચ।
દ્વ્યંગુલં ચક્ષુષોર્મધ્યં નાસિકામૂલમંગુલમ્

વિસ્તીર્ણમુન્નતં વાપિ મધ્યમધ્યર્ધમંગુલમ્।
અગ્રં દ્વ્યઙ્ગુલમધ્યર્ધં ષડ્યવં શુષિરં ભવેત્॥
આપાઙ્ગાત્કર્ણમૂલાન્તં ચત્વારિંશદ્યવં મતમ્

દ્વ્યઙ્ગુલઃ કર્ણવિસ્તારો વિવરં ચ ચતુર્યવમ્।
ચતુરઙ્ગુલમદ્ધર્ધમોષ્ઠમુત્તરમાયતમ્

યવવિસ્તારમધરમેકાંગુલસમાયતમ્।
દ્વ્યઙ્ગુલં ચૈવ વિસ્તારં ચિબુકં દ્વ્યંગુલાયતમ્

આપીડા નાસિકાયુક્તા કરણ્ડમુકુટાન્વિતા।
કર્ણિકા મણિકેયૂર કટકત્રયહારિણી

રત્નકૂર્પાસરશના પુષ્પામ્બરપરિષ્કૃતાઃ।
સ્તનબન્ધતુલાકોટી સર્વાભરણભૂષિતા

લજ્જાભઙ્ગેન દેવસ્ય પાર્શ્વે વામેતરે સ્થિતા।
હસ્તેવ વાહિજં પુલ્લં વામેન કિલ બિભ્રતી

ઊરુપ્રદેશવિશ્રાન્તસવ્યેતરકરામ્બુજા।
યદ્વા સ્યથાહસ્તયોસ્યાન્નિષ્ટપ્તકનકપ્રભા

આસનેઽભયદો હસ્તો દક્ષિણો વરદોઽપરઃ।
દક્ષિણે પદ્મમથવા સવ્યઃ કટકમુદ્રિતઃ

પારતન્ત્યે વિધિરયં સ્વાતન્ત્યૈતૂચ્યતે યથા।
ચતુર્ભુજાં જઘન્યાભ્યાં હસ્તાભ્યામજ્જધારિણીં

શઙ્ખચક્રધરાં વાપિ મુખ્યાભ્યાં વરદાયિનીમ્।
અભીતિદાં ચ કોટીરધારિણીં ભયવર્જિતામ્

વસુન્ધરાહ્વયાં દેવીં દ્વિહસ્તાં કનકપ્રભામ્।
દક્ષિણાભયદામન્યહસ્તેન વસુદાયિનીમ્॥
ગુહીતદાડિમફલાં યદ્વા વામકરેણ વા

ચિન્તારત્નં ધારયન્તીં હેમસિંહાસને સ્થિતામ્।
વામપાદેન સંસ્પૃષ્ટનિધિકુમ્ભામલંકૃતામ્

કલ્પકાનોકહચ્છાયાં સમાશ્રિત્ય સ્થિતાં તથા।
વામે પાર્શ્વે મહીં દેવીં દ્વિહસ્તાં શ્યામલંપ્રભામ્

સ્તનબન્ધ વિહીનાં વા કુણ્ડલાપીડવર્જિતામ્।
સુસ્થિતાં સવ્યપાદેન ચાન્યેન પ્તોકકુઞ્ચિતામ્

પુષ્પં દક્ષિણહસ્તેવ ધારયન્તીં શુચિસ્મિતામ્।
ઊરુપ્રદેશવિશ્રાન્તવામહસ્તા મલંકૃતામ્

સોત્તરીયાં યથાયોગં સ્વાતન્ત્ર્યે શ્રીરુદાહૃતા।
યોગલક્ષ્મીસ્તુ શ્રીવત્સં ભોગલક્ષ્મી ર્દ્વિપાર્શ્વયો॥
વીરલક્ષ્મીસ્તુ વૈ શેષં પૃથગ્ભવનકલ્પનમ્

રતિસ્સરસ્વતી તુષ્ટિર્દેવ્યો દેવસ્ય દક્ષિણે।
રતિસ્સિસ્ધૂર સજ્કાશા સ્ફટિકાભા સરસ્વતી

હરિતાલનિભા તુષ્ટિશ્શ્રીવદભરણાદયઃ।
પારતન્ય્રે વિધિરયં સ્વાતંત્ર્યે તૂચ્યતે વિધિઃ

રત્યાદયશ્ચ તુર્હસ્તા મુખ્યૌ સ્યાતાં રતેઃ કરૌ।
વરદાભયદાવન્યૌ પાશાઙ્ગુશધરૌ પુનઃ

મુખ્યૌ હસ્તૌ સરસ્વત્યા દક્ષિણો જ્ઞાનમુદ્રિતઃ।
વિજ્ઞાનપુસ્તકં વામે જઘન્યે દક્ષિણેકરે

અક્ષસૂત્ર ધરં વામે સર્વે વજ્રાદયઃ સ્થિતાઃ।
તુષ્ટેશ્ચ પૂર્વવન્મુખ્યૌ જઘન્યૌ શઙ્ખમમ્બુજમ્

કીર્તઃ પ્રીતિશ્ચ શાન્તિશ્ચ વામે દેવસ્ય સંસ્થિતાઃ।
વામાઙ્ઘ્રયસ્સુસ્થિતાસ્સ્યરીષદન્યેન કુઞ્ચિતાઃ

ઊરુપ્રદેશવિશ્રાન્તા વામાઃ પુષ્પધરાઃ પરે।
કીર્તસ્સ્ફટિકવર્ણાભા નીલાભા પ્રીતિરિષ્યતે