પદ્મસંહિતા · અધ્યાય 3.1

બ્રહ્મણા ભગવન્તં પ્રતિ જ્ઞાનયોગ
યોરવિદુષાં ગતિમુદ્ધિશ્ય પ્રશ્નઃ।
ભગવન્ દેવદેવેશ શજ્ખચક્રગદાધર।
જ્ઞાનયોગૌ ચ કાર્ત્સ્ન્યેન નિર્વાણફલદૌ શ્રુતૌ

તયો રવિદુષાં દેવ નાધિકારઃ કદાચન।
અજ્ઞાનિનાં ચ ભક્તાનાં ગતિં ચાપીચ્છતાં નૃણામ્

યેનોપાયેન નિર્વણ ફલં સ્વર્ગાદિચેતરત્।
ભવત્યુપાયં તમૃજુમુપદેષ્ટું ત્વમર્હસિ

ઇદમન્યચ્ચ વક્તવ્યં યદિ મય્યસ્ત્યનુગ્રહઃ।
ત્વદર્ચને કોઽભ્યુપાયઃ કથ્યતાં મધુસૂદન

સ્થાનવિશેષેષુ ભગવદર્ચામૂર્તિ
યજનસ્ય સર્વસિદ્ધિકરત્વમ્।
કૃત્વા પ્રતિનિધિં સમ્યગ્ધારુલોહ શીલાદિભિઃ।
તત્ સ્થાપયિત્વા મત્થ્યાને શાસ્ત્રદૃષ્ટેન વર્ત્મના

યજસ્વ માં વક્ષ્યમાણ વિધિના કમલાસન।
કર્ષણાદિપ્રતિષ્ઠાન્ત ક્રિયાવિધિમતશ્શ્રુણુ

વક્ષ્યામિ યેન વધિના પ્રસીદામ્યચરાદહમ્।
અધીતિનો યેવિદ્યાસુ શાસ્ત્રાણિ શ્રુતપૂર્વિણઃ

તે માં ભજન્તે પુરુષા જ્ઞાનયોગપરાયણાઃ।
અન્યેષામપ્યવિદુષાં ભક્તાનાં બહુસમ્પદામ્

જાયતે સિદ્ધિરચિરાત્ સ્થાને સ્થાપયતાં ચ મામ્।
જ્ઞાનં યોગશ્ચ યદિદં કેવલં મુક્તિ કારણમ્

સ્થાપયુત્વા તુ માં સ્થાને પુરુષસ્સત્વમશ્નુતે।
યો માં સંસ્થાપ્ય સદને સમારાધયતિ સ્વયમ્

ન તસ્ય કેવલં સિદ્થિઃ સ્થાનાભ્યર્ણજુષામપિ।
તસ્માત્સર્વા બ્રહ્મન્ સ્થાને માં સ્થાપયેત્પુમાન્

સ્થાનદ્યૈવિધ્યમ્.
દ્વિવિધં સ્થાનમાખ્યાતં સિદ્ધાસિદ્ધપ્રભેદતઃ।
સિદ્ધસ્થાનવિરણમ્.
મૂલે મૂર્દનિ શૈલાનાં નદ્યાસ્તીરે ચ સઙ્ગમે

સમુદ્રતીરે પુલિને હ્રદે તીર્ત્થેચ કાનને।
એ તેષુ નિર્મિતં સ્થાનં સિદ્ધાખ્યં વિશ્વકર્મણા

દેવાદિભિરહં તત્ર સ્થાપિત શ્ચેદ્યથાવિધિ।
અસિદ્ધાયતનમ્।
મસુષ્યૈર્નિમિતં સ્થાનં નગરાદિ કૃતં મમ।
અસિદ્ધાયતનં વિદ્ધિ ગ્રામાદિસ્થિતિ હેતુકમ્

યજમાનસ્વરૂપમ્.
શ્રદ્ધાવાનાસ્તિકો ભક્તો ધનધાન્ય સમૃદ્ધિમાન્

મહોત્સાહશ્શુચિર્દક્ષઃ કૃતજ્ઞો લો ભવર્જિતઃ।
બ્રાહ્મણઃ ક્ષત્રિયો વૈશ્વ શ્શૂદ્રો વાપ્યનુલોમજઃ

જાનીહિ યહમા નં તં સર્વૈસ્સમુદિતં ગુણૈઃ।
વરણીયાચાર્ય લક્ષણમ્.
પઞ્ચરાત્રવિદં શાન્તં સિદ્ધાન્તેષુ કૃતશ્રમમ્

ભગવદ્વંશજં શુદ્ધ મલોલુપમદામ્ભિકમ્।
અપાપમૃજુમવ્યાધિ મદૃષ્ટપરમાસ્તિકમ્

તં ભાગવતમાચાર્યાં પ્રથમં વરયોત્સુધીઃ।
ભૂપરીક્ષા.
આચાર્યો યજમાનશ્ચ દૈવજ્ઞેન શુભે દિને

ગ્રામાદિ સ્થાપનાયાદૌ નિમિત્તાનિ પરીક્ષયેત્।
શુભે નિમિત્તે ગ્રામાદીનારભેત વિચક્ષણઃ

ભૂપરીક્ષાદિકં સર્વં રથકારેણ વૈ સહ।
આચાર્યઃ પઞ્ચરાત્રજ્ઞઃ કુર્યાદભ્યુદિતક્રમાત્

ભૂમે સ્સુપદ્માદિપ્રભેદઃ
સુપદ્મા ભદ્રકા પૂર્ણા ધુમ્રા ચેતિ ચતુર્વિધા।
ભૂમિસ્તુ લક્ષણં તાસાં ક્રમેણોપદિશામિ તે

સુપદ્માભૂમિઃ
ચમ્પકાગુગુરકર્ફૂર કદમ્બતિલકાર્જનૈઃ।
ક્રમુકૈર્નાલિ કેરૈશ્ચ કુશકાશૈસ્સમાવૃતા

પદ્મોત્પલ સમાકીર્ણા પ્રાગુદક્પ્રવણા શુભા।
યા ચ તોયાવૃતા ભૂમિસ્સા સુપદ્મેતિ કીર્તિતા

ભદ્રકાભૂમિઃ
નદીસાગર પાર્શ્વસ્થા તીર્થાયતનમાશ્રિતા।
ક્ષીર વૃક્ષસમાકીર્ણા ફલવૃક્ષ સમાકુલા

ઉદ્યાનોપવનો પેતા લતાગુલ્મ સમાવૃતા।
યજ્ઞવૃક્ષાઃ કુશાઃ કાશાઃ વ્રીહિક્ષેત્રં તુ યત્ર વૈ

અધોજલસમોપેતા ભદ્રકા ઇતિ સાસ્મૃતા।
પૂર્ણાબૂમિઃ
કુલુત્થ નિમ્બનિષ્પાવ કોદ્રવશ્યામકાન્વિતા

ગિરિસાર્શ્વ સ્થિતા ચૈવ ગિરેશ્શિખરમાશ્રિતા।
અપ્રભૂતોદકા ભૂમિ સ્સા પૂર્ણેતિ પ્રકીર્તિતા

ધૂમ્રાભૂમિઃ
યવવેણ્વાદિસઙ્કીર્ણા સ્નુહિશ્લેષ્માતકાન્વિતા।
વિભીતકાર્કસઙ્કીર્ણા કઠિના શર્કરાન્વિતા

વાયસશ્યેનગૃધ્રાઢ્યા ગોમાયુવૃકસઙ્કુલા।
ઊષરાદ્યેસ્સમોપેતા સા ધુમ્રેતિ પ્રક્રીર્તિતા

સુપદ્માદિભૂમીનાંફલભેદઃ
સુપદ્મા શાન્તિદા ભૂમિ સ્સખદા ભદ્રકાભવેત્।
સુપૂર્ણા પુષિદા પૂમિઃ ક્ષયદાધૂમ્રકા ભવેત્

ખાતમૃત્પૂરણપરિક્ષા।
દણ્ડમાત્રાયતાં ભૂમિં તાવદ્વિસ્તારસંયુતામ્।
જાનુમાત્રં ખનેદ્ભૂમિ મૃદ્બિસ્તાભિશ્ચ પૂરયેત્

અધિકે ચોત્તમા ભૂમિસ્સમં ચેન્મધ્યમા ભવેત્।
ન્યૂનેઽધમાં વિજાનીયા ત્તાં ભૂમિં વર્જયેધ્બુધઃ

વસ્તુ ભૂમૌબીજાવાપઃ
શાલિમુદ્ગયવાદીના મુપ્ત્વાભીજાનિ વૈ ભુવિ।
પરીક્ષકઃ પરીક્ષેત પ્રશસ્તામથવેતરામ્

અઙ્કરો જાયતે યત્ર ત્રિરાત્રા ભ્યન્તરે મહીમ્।
તામુત્તમાં વિજાનીયા ત્પઞ્ચરાત્રિષુ મધ્યમામ્

અધમાસપ્તરાત્રે સ્યા દદૃશ્યે વા તદઙ્કુરે।
વર્જયેદધમાં ભૂમિં સ્થાપયેદન્યયોર્દ્વયોઃ

અધમાયા અપિભૂમેઃ ક્વચિત્ પરિગ્રાહ્યતા.
કુશપાલાશહરિણા સ્સન્તિ યત્ર સ્વયં ભુવિ।
અધમામપિ તાં વિદ્ધિ પ્રશસ્તાં કમલાસન

રસવર્ણાદિભિર્ભૂપરીક્ષા.
રસેન મધુરેણોર્વી મુત્તમાં કટુકાત્મિકામ્।
મધ્યમામધમામલ્પાં રસૈરન્યૈશ્ચ વિદ્ધિતામ્

શ્વેત ર્ણોત્તમાભૂમિ ર્મધ્યમા પીતલોહિની।
અધમા કૃષ્ણવર્ણા સ્યાદિત્યેતદ્ભૂમિલક્ષણમ્

બલિપ્રદાનમ્.
વાસ્તુવિદ્યાસુ કૃતિના ક્રિયાસુ નિપુણેન ચ।
રથકારેણ સહિતઃ કુશલઃ પઞ્ચરાત્રવિત્

આચાર્યઃ પ્રથમં કુર્યાત્પ્રવેશબલિમુત્તમમ્।
આચાર્યો યજમાનેન સહિતો વાસ્તુસીમનિ

નૃત્તૈર્વાદ્યૈશ્ચ તૂર્યૈશ્ચ તથા મઙ્કલપઠકૈઃ।
પૂર્ણકુમ્ભૈ સ્તથા દીપૈ ર્ધ્વજચ્છત્રસમન્વિતૈઃ

બ્રાહ્મણૈ ર્જ્ઞાનસમ્પન્નૈ રધીયાનૈર્બહુશ્રુતૈઃ।
પ્રદક્ષિણં પરિક્રમ્ય મન્ત્રૈ સ્સ્વસ્ત્યયનૈરપિ

વિદિક્ષુ દિક્ષુ પૂર્વાદિબલિં કુર્યાત્સમન્તતઃ।
ભૂતાનાં ચ પિશાચાનાં રક્ષસાં દિતિજસ્મનામ્

ગ્રહાણામપિ નાગાના મન્યેષાં ચ બલિં ક્ષિપેત્।
બ્રહ્મસ્થાને પ્રયત્નેન પાયસેન મહીસુરઃ

બલિં પ્રક્ષિપ્ય તદનુ મન્ત્રમેતમુદીરયેત્।
ભૂતાઃ પિશાચા નાગાશ્ચ અસુરા રાક્ષસા ગ્રહાઃ

સર્વે તે વ્યપગચ્છન્તુ બલિતુષ્ટા યથાયથમ્।
દેવાનાં ચ દ્વિજાનાં ચ સ્થાનાં સમ્યક્કરોમ્યહમ્

વાસુદેવસ્ય દેવસ્ય સર્વભૂતાત્મકસ્ય ચ।
આસ્ત્રમન્ત્રૈણ સંસિદ્ધાન્ સિદ્ધાર્થાન્ સર્વતઃ ક્ષીપેત્

કૃત્વા બલિં યથાશાસ્ત્રં સૂત્રાણ્યપિ ચ પાતયેત્।
શિલાસ્સંસ્થાપયે ત્તત્ર સુત્રસન્ધિષુ સર્વતઃ

વાસ્તુપુરુષ કલ્પનમ્.
અધોમુખં પ્રાક્છિરસં વિન્યસેદ્વાસ્તુપૂરુષમ્।
પ્રસાર્ય પાણિપદૌ દ્વૌ કોણભૂષુ પ્રકલ્પિતૌ

એવં ધ્યાત્વા સમભ્યર્ચ્ચ્ય પુરુષં વાસ્તુકલ્પિતમ્।
તસ્ય દક્ષિણપાર્શ્વે તુ વાસ્તુહોમં પ્રકલ્પયેત્

સ્થણ્‍ડિલે દીપયિત્વાઽગ્નિં પઞ્ચોપનિષદા ઘૃતમ્।
સહસ્રં વા શતં વાપિ જુહુયાદ્વાસ્તુશાન્તયે

અપામાર્ગસ્ય શમ્યાશ્ચ ખદિરસ્ય યથાક્રમમ્।
યક્ષરક્ષઃ પિશાચાનાં સમિધો જુહુયાત્સ્વયમ્

હુત્વા તુ મુલમન્ત્રાભ્યાં પૃથગષ્ટોત્તરં શતમ્।
વાસ્તુનાથસ્ય મન્ત્રેણ ચરુણા જુહુયાચ્છતમ્

પૂર્ણાહુતિં તતો હુત્વાત્વિન્ધ્રાદીનાં બલિં ક્ષિપેત્।
દિક્ષ્વષ્ટસુ યથા ત્મીયમેવં ગ્રામાદિ કલ્પયેત્