પદ્મસંહિતા · અધ્યાય 3.19

કર્માર્ચાદિપ્રકૃતિપ્રકારઃ કથ્યતેઽધુના।
કર્માર્ચા ચોત્સવાર્ચા ચ બલ્યર્ચા ચ તથૈવ ચ

સ્નાનતીર્થોભયાર્ચા ચ સ્વાપોત્થાનાર્ચયા સહ।
પ્રતિમાષ્ષડ્વિધાતવ્યાઃ પૂજાયામુત્તમા ભવેત્

તિસૃભિર્મધ્યમા જ્ઞેયા આદ્યા યા ચરમા ભવેત્।
બહુબેરે વિધિરયં કથિતઃ કમલસન

એકબેરે તુ કર્માર્ચાસ્નપનાર્ચા ચ નેષ્યતે।
ધ્રુવબેરસમુચ્છ્રાયે વિભક્તે દશદા સતિ

એકાં શેન પ્રતિકૃતેઃ કર્માર્ચાયાસ્સમુચ્છ્રયઃ।
દ્વાદશાં શેન યદ્વા સ્યાત્ ષોડશાં શેન વા ભવેત્

યદ્વાઽષ્ટાદશભાગેન ચતુર્વિંશાંશમેવ વા।
મહાબેરાઙ્ગુલાપેક્ષ્યા યદ્વા તસ્યાસ્સમુન્નતિઃ

ચતુર્વિંશાઙ્ગુલા યદ્વા ભવેદષ્ટાદશાઙ્ગુલા।
ષોડશાઙ્ગુલમાના વા યદ્વા સ્યાદ્દ્વાદશાઙ્ગુલા

અષ્ટાઙ્ગુલાઽથવા યદ્વા ષડંગુલસમુચ્છ્રયા।
ચતુરઙ્ગુલમાના વા યદ્વામાનાંગુલેન તુ

પૂર્વોક્તાંગુલમાનાનિ કર્તવ્યાનિ યથારુચિ।
બલિતીર્થપ્રતિકૃતિશ્શયનોત્થાનકૌતુકમ્

કર્માર્ચાસંમિતોત્સેધઃ કથિતઃ કમલાસન।
કર્મબિમ્બસમુત્સેધસ્ત્રિગુણઃ પરિશિષ્ટયોઃ

સ્નપનોત્સવકાર્યાર્થં બિમ્બયોરુભયોરપિ।
ભઙ્ક્ત્વા તિધા ચતુર્ધા વા ધ્રુવબેરસમુચ્છ્રયમ્

એકભાગે નલોત્સેધં કુર્યાદુત્સવકૌતુકે।
ઉત્સવાર્ચાતૃતીયાંશં તુર્યાંશં વામ્બુજાસન

કર્મકૌતુકમાનં સ્યાદ્બહ્વર્ચા દેરયં ક્રમઃ।
એકબેરે તદર્ધા તુ તત્તુ ર્યાંશકમેવ વા

ઉત્સવાર્ચાતૃતીર્યાંશસમુત્સેધૌઽથવા ભવેત્।
સ્થાનયાનાસનવિધૌ ધ્રુવબિમ્બં યથાકૃતમ્

કર્માર્ચાદીનિ તદ્વત્સ્યાત્ ધ્રુવે તુ શયિતે પુનઃ।
તિષ્ઠેદ્વાસીત વા કામં કર્માદ્યર્ચા ચતુર્મુખ

અર્ચાયામં ત્રિધા કૃત્વા પદ્મેમેકેન કલ્પયેત્

ઉપાનહાદિપઞ્ચાઙ્ગયુક્તં વૃત્તં સુખાવહમ્।
ચતુરશ્રં મનોહારિ વિસ્તારતુલિતાયતિ

તૃતીયભાગવિહિતપ્રભશઙ્કુદ્વયાઙ્કિતમ્।
પીઠોત્સેધં તિધા કૃત્વા પદ્મમે કેન કલ્પયેત્

તલૈર્દ્વાદશભિર્યુક્તમષ્ટાભિવાન્ યથારુચિ।
તાવદૂર્ધ્વદલોપેતં મધ્યે વિપુલકર્ણિકમ્

ઉપચ્છદસમાયુક્તિમીષત્ફામ્ભુજાકૃતિ।
પાદમાનં દલાયામં કેવલં વા સરોરુહમ્

પીઠં વા કેવલં વાપિ સુષિરં નૈવકારયેત્।
સ્થિતસ્ય કૌતુકસ્યેદં પીઠનિર્માણમીરિતમ્

આસીનસ્યાયતં વૃત્તં ચતુરશ્રં યદાયતમ્।
પ્રતિમાર્ધસમુત્સેધં તત્ત્રતીયાંશમેવ વા

પદ્મં બહુદલોપેતં મધ્યે વિપુલકર્ણિકમ્।
સકુઞ્ચિતપ્રસવ્યાઙ્ઘ્રિરધસ્તાલ્લમ્બિતેતરઃ

અધ્યાસીતાસનં દેવો યથોક્તં કમલાસન।
લમ્બમાનપદાધારં કમલં પરિકલ્પયેત્

શ્રીર્દક્ષિણે ધરા વામે દેવ્યૌ દેવસ્ય કલ્પયેત્।
કર્માદિભિમ્બષટ્કં સ્યાચ્છ્રીભૂમિસહિતં સદા

એકસ્મિન્વિષ્ટરે સ્યાતાં વૃથગ્વા વલ્લભે ઉભે।
વામં સઞ્ક્ષિપ્ય ચરણમિતરં લમ્બયેદધઃ

શ્રીર્ધરા ત્વવ્યથા સીના સ્થિતે દેવે તથા સ્થિતા।
વૃત્તાં વૃત્તાયતાં વાપિ પ્રભાં બિમ્બાનુસારતઃ

કૃર્યાન્મનોહરાં યસ્માત્તેજોરાશિઃ પ્રભા મતા।
દ્વ્યઙ્ગુલં કાણ્ડમાનં સ્યાત્પુષ્પક્ષેત્રં તદર્ધકમ્

અર્ધાઙ્ગુલં ભવેત્ક્ષેત્રં કાણ્ડં તદનુપૂર્વવત્
વેત્રં તદનુ ભૂયોઽપિ જ્વાલામાલોપરિસ્થિતા

અર્ધાઙ્ગુલાન્તરાલાસ્સ્યુર્હ્વાલાઃ પઞ્ચશિખાસ્તથા।
ત્રિશિખા વા યથાયોગં દક્ષિણાવર્તશોભિતાઃ

યુગ્મા વા સ્યુરયુગ્મા વા કાણ્ડે કાણ્ડે પ્રકલ્પયેત્।
દશાવતારમૂર્તીર્વા મીનાદ્યાઃ કેશવાદિકાઃ

પ્રભાયાઃ પાર્શ્વયોઃ પૃષ્ઠે શઙ્કુનાલં પ્રકલ્પયેત્।
બિમ્બે યાનાધિરૂઢે કર્તવ્યા તોરણપ્રભા

અન્તર્બહિશ્ચ દાડ્યાર્થમાયસં તુ નિવેશયેત્।
બિમ્બં પ્રભામાસનં વા લોહજં પલિકલ્પયેત્

દ્વાવયિત્વા મધૂચ્છિષ્ટં પ્રતિમાં તેન કલ્પયેત્।
ધાન્યારાશિં વિનિક્ષિપ્ય તદૂર્ધ્વે તિલતણ્ડુલમ્

ચક્રાબ્જં તુ લિખેત્તસ્મિન્પ્રાગગ્રાન્નિક્ષિપેત્કુશાન્।
વસ્ત્રં ચ નૂતલનં તસ્મિન્વિસ્તીર્ય પ્રતિમાં ક્ષિપેત્

પ્રાચીનશિરસં પશ્ચાજ્જુહુયાદનલે ગુરુઃ।
પુષ્પૈસ્સમિદ્ભિર્લાજૈશ્ચ સર્પિષાષ્ટોત્તરં શતં

જુહુયાન્મૂલમન્ત્રેણ નૃસૂક્તેન ચરું પુનઃ।
હુત્વૈવં વિધિનાચાર્યસ્સ્રગ્વી કનકભૂષણઃ

સંપાતાજ્યેન સંસિચ્યેત્પ્રતિમાં તત્વપદ્ધતિમ્।
ધ્યાયેત્તત્ર શુભે લગ્ને પૂજયેન્મૂલવિદ્યયા

યજમાનો ગુરું પૂહ્ય બહુભિસ્તોષયોદ્ધનૈઃ।
બ્રાહ્મણાન્ વિદુષો વિત્તૈર્બહુભિઃ પરિતોષયેત્

સ્થિપતિઃ પ્રતિમાં કુર્યાદ્રથકારાભ્યનુજ્ઞયા।
માનોન્માનપ્રમાણૈસ્તાં પ્રતિમાં કારયેચ્છુભામ્

મૃદા લેપં તતઃ કુર્યાચ્છિલ્પશાસ્ત્રાનુસારતઃ।
સુવર્ણં રજતં તામ્રં વિશુદ્ધં લોહમુત્તમમ્

આધય ધાન્ય રાશ્યાં તુ પૂર્વવન્ન્યાસકલ્પનમ્।
પૂર્વવચ્ચૈવ જુહુયાદાચાર્યાશ્ચોદિતક્રમાત્

દ્રાવયિત્વા તતશ્શુદ્ધં લોહં ન્યાયસમાર્જિતમ્।
સ્થપતિઃ પ્રતિમાં તેન કુર્યાચ્છાસ્ત્રોક્તવર્ત્મના

લોહજાં પ્રતિમાં ચૈવં કલ્પયેત્પરમાત્મનઃ।
સ યાતિ પરમં સ્થાનં પુનરાવૃત્તિવર્જિતમ્

પ્રતિમાહસ્તપાદાદિવૈકલ્યે શાન્તિમાચરેત્।
આચાર્યો દનહૂમાદ્યૈસ્તતશ્શાન્તિર્ભવિષ્યતિ

સમાદધ્યાદવયવાન્ વિકલાન્ સ્થપતિઃ પુનઃ।
ચિત્રં ચાપ્યર્ધચિત્રં ચ ચિત્રાભાસમિતિ ત્રિધા

કૌતુકં તત્ર દૃશ્યન્તે યસ્મિન્નવયવાસ્સ્ફુટમ્।
સર્વે સમન્તાચ્ચિત્રં તુ તદ્વિજ્ઞેયં ચતુર્મુખ

હસ્તાદ્યવયવા યસ્મિન્પુરોભાગે સમીક્ષિતુમ્।
શક્યં નાપરભાગે તુ તદર્ધં ચિત્રમિષ્યતે

રૂપિતા પ્રતિમા યા તુ વર્ણૈરેવ સિતાદિભિઃ।
કુડ્યાદૌ ચિત્રમાભાસં તત્કૌતુકમુદાહૃતમ્

ચિત્રમુત્કૃષ્ટમિત્યુક્ત મર્ધં મધ્યમમુચ્યતે।
આભાસમધમં વિદ્ધિ મન્દિરે વાથ વેશ્મનિ

સ્થાપયેદ્ધ્રુવભિમ્ભાર્થં પૂર્વાલાભે યથોત્તરમ્।
અતઃ પરં પ્રવક્ષ્યામિ પ્રતિમામાનલક્ષણમ્

એ કાદિદશપર્યન્તં સઙ્ખ્યયોપેયુષાં ભિદામ।
તાલાનામુત્તમાદીનાં રૂપાવિષ્કૃતિપૂર્વકમ્

યત્કિઞ્ચિત્પ્રતિમામાનં વિભજ્ય દશદા પુનઃ।
એકં દ્વાદશદા ભઙ્ત્ક્ર તત્રૈકાંશોઽઙ્ગુલઃ સ્મૃતઃ

અઙ્ગુલં ચાષ્ટધા કુત્વા તત્રૈકાંશો યવઃ સ્મૃતઃ।
તેનૈ વાઙ્ગુલમાનેન અઙ્ગપ્રત્યઙ્ગકલ્પના

દ્વાદશાઙ્ગુલકં માનં તાલાખ્યમિહ કથ્યતે।
દ્વાદશાઙ્ગુલકસ્તાલો મુખ્યશ્ચેતિ પ્રતીર્તિતઃ

દ્વ્યઙ્ગુલં ગોલકં જ્ઞેયં કલેતિ વ્યપદિશ્યતે।
એકાઙ્ગુલં ભવેન્માત્રા ભાગો માત્રાચતુષ્ટયમ્

ઉત્તમાધમમધ્યાનિ તાલાનિ કમલાસન।
એકાદિદશપર્યન્તં સઙ્ખ્યયા ચ્છેદયન્તિ ચ

મીયતે દશતાલેન વાસુદેવસ્સનાતનઃ।
સવાર્ધતાલૌ બ્રહ્મેશૌ નવતાલેન દેવતાઃ

અષ્ટાર્ધતાલૌ દ્વારસ્થાઃ કુમુદાદિગણાસ્તથા।
આષ્ટતાલાંશ્ચ મનુજાન્ પિશાચાદીંશ્ચ સપ્તકાન્

ષટ્તાલાન્ કુબ્જકાન્ વિદ્ધિ પંચતાલાંસ્તુ વામનાન્।
ચતુસ્તાલાનિ ભૂતાનિ તિતાલાઃ કિન્નરાસ્તથા

મત્સ્યા દ્વિતાલકા જ્ઞેયાસ્તાલેનૈ કેન પન્નગાઃ।
દશતાલં ચતુર્વિંશદઙ્ગુલીનાં શતં ભવેત્

ઉત્તમં મધ્યમં વિંશત્કનિષ્ઠં ષોડશ સ્મૃતમ્।
નવતાલં તુ તચ્છ્રેષ્ઠં યચ્છતં દ્વાદશાધિકમ્

અષ્ટાધિકં શતં મધ્યં કનીયશ્ચતુરુત્તમમ્।
અષ્ટતાલાં શતં શ્રેષ્ઠં મધ્યમં ષણ્ણવત્યપિ

ચતુર્થહીનમધમમષ્ટતાલં પ્રકીર્તિતમ્।
ઉત્તમાદિક્રમોઽન્યેષુ સપ્તતાલાદિષૂહ્યતે

ચતુશ્ચતુર્વિહીનાં ચેત્ક્રમાદઙ્ગુલિભિર્ભવેત્।
પૂર્વં પૂર્વં યથોક્તં તત્ત્રૈવિધ્યમવગમ્યતામ્

ત્રયોદશાર્ધાઙ્ગુલિકં દશતાલોત્તમે મુખમ્।
અર્ધેનાઙ્ગુલિના પીનં મધ્યમં સંપ્રચક્ષતે

અર્ધેનાઙ્ગુલિના હીનમેકૈકમિતરેષ્વપિ।
ધ્રુવાયામુત્તમં તાલમર્ચાયાં મધ્યમં ભવેત્