પદ્મસંહિતા · અધ્યાય 3.18

અષ્ટાદશોઽધ્યાયઃ।
યાદવસ્યાથ કૃષ્ણસ્ય નિર્માણમધુનોચ્યતે।
કલ્યાણલક્ષણયુતં ત્રિભઙ્ગં સિંહવિષ્ટરે

તિષ્ઠન્તં રુક્મિણીતસ્યભામાભ્યાં સહિતં પ્રભુમ્।
ઈષત્કુઞ્ચિતવામાઙ્ઘ્રિં સુસ્થિતેતરમદ્ભુતમ્

મેઘશ્યામં વિશાલાક્ષં પીતવસ્ત્રં ચતુર્ભુજમ્।
દેવીસવ્યભુજન્યસ્તવામહસ્તસરોરુહમ્

અધોમુખં તુ હસ્તાગ્રં નાભિસૂત્રસમન્વિતમ્।
વામેતરકરસ્પૃષ્ટક્રીડાયષ્ટિમનોહરમ્

તત્કરં કટિસૂત્રાન્ત મુદસ્તે તુ કરદ્વયમ્।
શઙ્ખચક્રધરં કુર્યાદ્દ્વિભુજં વા યથોદિતમ્

શ્રીવત્સાઙ્કં પ્રસન્નાભં વરેણ્યં મુકુટોજ્વલમ્।
બદ્ધાલકભરં વાપિ ભાગે દિવ્યે પ્રકલ્પયેત્

રુક્મિણીં દક્ષિણે પાર્શ્વે સત્યભામામથોત્તરે।
વિનતાનન્દનં વાપિ સત્યાસ્થાને પ્રકલ્પયેત્

આસીનં વા સુખં સાર્ધં દેવીભ્યાં સહ વિષ્ટરે।
વાહસ્તેન વરદં દક્ષિણેનાભયપ્રદમ્

યદ્વા શયીત નૃપવત્પર્યઙ્કે શોભિતે ભૃશમ્।
ભોગીન્દ્રશયને વાપિ મહાપર્યઙ્કમણ્ડિતે

પૃષ્ઠતો મૌલિપાર્શ્વ તુ રુક્મિણીં કારયેત્સુધીઃ।
સત્યભામા ભવેત્પાદસંવાહનસમુદ્યતા

સંવહયંત્યૌ વા દેવ્યૌ હસ્તાભ્યાં પાદપઙ્કજમ્।
તાર્ક્ષ્યારૂઢં ચતુર્બાહું બિભ્રાણં શરકાર્મુકમ્

મુખ્યાભ્યામપરાભ્યાં ચ શઙ્ખં ચક્રં ચતુર્મુખ।
આરોપ્ય સત્યભામાં વા વામોત્સઙ્ગે ચતુર્ભુજમ્

આરુહ્ય યાન્તં પક્ષીન્દ્રં દ્વિભુજં વા યથારુચિ।
યદ્વાઽર્જુનસ્ય સારથ્યં કુર્વાણં પરિકલ્પયેત્

રથસ્થિતં ચતુર્બાહું પ્રતોદપ્રગ્રહૌ દધત્।
વામહસ્તેન મુખ્યેન દક્ષિણેન કરેણ તુ

કપિધ્વજાય પ્રહ્વાય પરવિદ્યામુદીરયન્।
અપરાભ્યાં ચ હસ્તાભ્યાં શઙ્ખચક્રધરં પ્રભુમ્

કિરીટિનં વિશાલાક્ષં શ્રીવત્સાઙ્કિતવક્ષનમ્।
દ્વિભુજં બદ્ધકેશં વા કુર્યાત્કમલસમ્ભવ

પાર્થં ચ પ્રાંજલિં પ્રહ્વં સેષું સેષુધિકાર્મુકમ્।
કિરીટિનં શ્યામવર્ણં કલ્પયેત્સ્યન્ધનસ્થિતમ્

વિશ્વરૂપં તુ વા કુર્યાત્કેશવં કેશિસૂદનમ્।
બૃન્દાવનગતં કૃષ્ણં ગવામનુચરં પ્રભુમ્

ઈષત્કુઞ્ચિતવામાઙ્ઘ્રિમિતરેણ ઋજુ સ્થિતમ્।
ગચ્છન્તમપિ ગાયન્તં વંશેન પરમાદ્ભુતમ્

ઈક્ષમાણં મનાક્સવ્યે પાર્શ્વે પુષ્પાવતંસિતમ્।
વિચિત્રપુષ્પગ્રથિતવનમાલાવિભૂષિતમ્

બર્હિબર્હૈશ્ચ રુચિરૈર્વત્સદામવિભૂષણૈઃ।
ભૂષિતં દેવગન્ધર્વસિદ્ધચારણસેવિતમ્

કદમ્બમૂલે વા મધ્યંદિને કૃત્વા પ્રતિષ્ઠિતમ્।
વ્યત્યાસેન સ્થિતં પદ્ભ્યાં વામેન ઋજુના સ્થિતમ્

દક્ષિણપ્રપદે નાન્યપૃષ્ઠભાગસ્પૃશા સ્થિતમ્।
ગોભિસ્સવત્સૈર્હરિણૈઃ પક્ષિભિશ્ચ સમાવૃતમ્

ઋષિભિર્દેવગન્ધર્વૈઃ કિન્નરાદ્યૈશ્ચ સેવિતમ્।
ફણીન્દ્રં કાલિયં યદ્વા ફણાપઞ્ચકસંયુતમ્

પુરતઃ પરુષાકારં નાગાકારં ચ પૃષ્ઠતઃ।
કૃતાઞ્જલિં દુરાધર્ષમાક્રમ્ય શિરસિ સ્થિતમ્

વામપાદેન ગૃહ્ણન્તં પુચ્છં વામેન પાણિના।
દક્ષિણાભયદં હસ્તં નૃત્યન્તં કારયેદ્બુધઃ

અથવા કૃતતાટંકં કુર્વાણં નાટ્યમદ્ભુતમ્।
મહિષીતં નાગરાજસ્ય ભિક્ષમાણાં સ્વકં પતિમ્

કૃતાઞ્જલિપુટાં દેવીં તત્પાર્શ્વે વેપિતાં સ્થિતામ્।
રાસમણ્ડલમધ્યસ્થં યદ્વાકુર્યાજ્જગદ્ગુરુમ્

દેવ્યોર્ગૃહીત્વા હસ્તાભ્યાં કરાગ્રં મધ્યતઃ સ્થિતમ્।
નૃત્યન્તં બહુસાહપ્રગોપકન્યાભિરાવૃતમ્

નવનીતાય નૃત્યન્તં સર્વેન ઋજુના સ્થિતમ્।
ઉદ્ધૃત્ય દક્ષિણં પાદં વિપરીતમથાપિ વા

કારયેદ્વામહસ્તં તુ ચુબુકાન્તસમુચ્છ્રયમ્।
અભીતિદં દક્ષિણેન વરદં વા યથારુચિ

મધ્યતઃ સ્તનનાભ્યોશ્છ વરદો હસ્ત ઇષ્યતે।
યાદવેન્દ્રેણ કૃષ્ણેન ક્રિડયા યદ્યથાશ્રિતમ્

કલ્પયિત્વા વપુન્તત્તદારાધ્યાં વિભવાર્થિભિઃ।
એકબેરવિભાનાં ચેત્ સ્થાપયેદ્બ્રહ્મણઃ પદે

કર્માર્ચાદીનિ બિમ્બાનિ કલ્પયેદ્રઘુવીરવત્।
રુક્મિણીસ્યભામાભ્યાં સહ પીઠે પ્રકલ્પયેત્

રુક્મિણી કનકપ્રખ્યા સત્યાઽન્યા શ્યામલા ભવેત્।
કરણ્ડિકામકુટિની યદ્વા ધમ્મિલ્લધારિણી

સત્યભામા કરે પદ્મં ધારયેદ્દક્ષિણે પરમ્।
ઊરૌ વિશ્રામયેદન્યં ધારયેદન્યથાઽથવા

યથોક્તતરવિન્યાસકલ્પનં કમલાસન।
બાલ્યેઽપિ યા યા દેવી સ્યાત્યા સા કલ્પ્યા યથાવિધિ

નિર્માણમધુના વક્ષ્યે કલ્કિ વિષ્ણોર્મહાત્મનઃ।
પિઙ્ગશ્મશ્રું વિવૃત્તાક્ષં રક્તાભં હયવહનમ્

દ્વિભુજં ચર્મવસનં ખડ્ગખેટકધારિણમ્।
જટામુકુટસંયુક્તં બ્રહ્મલક્ષ્મ્યા વિરાજિતમ્

પૈશાચે યાનકં કુર્યાદ્દિવ્યે ભાગે સ્થિતિર્ભવેત્।
યદ્વા ચતુર્ભુજં કુર્યાન્મુખ્યાભ્યાં ખડ્ગખેટકૌ

અપરાભ્યાં શઙ્ખચક્રં હસ્તાભ્યાં દધતં હરિમ્।
આસને ખેટકં ખડ્ગં ન કુર્વીત કદાચન

અભયં વરદં ચૈવ કરયુગ્મં પ્રકલ્પયેત્।
શયનં નેષ્યતે તન્ય કલ્પિવિષ્ણો ર્મહાત્મનઃ

એકબેરવિધાનં ચેત્કલ્પયેદ્બ્રહ્મણઃ પદે।
આસીનાં સ્થાનકં ચૈવ ભાગે દિવ્યે પ્રકલ્પયેત્

તસ્ય દક્ષિણપાર્શ્વે તુ યાજ્ઞવલ્ક્યં પુરોહિતમ્।
નારદં દક્ષિણે પાર્શ્વે ભિત્તિભૂમિષુ દેવતાઃ

કલ્પયેજ્જઙ્ગમાન્ બિમ્બાન્ દ્વિજાન્વા ચતુર્ભુજાન્।
અભયં વરદં ચૈવ દ્વૌ ભૂજૌ પરિકલ્પયેત્

ચતુર્ભુજે શઙ્ખચક્રે દ્વયોરપરયોર્ભવેત્।
શ્રીવત્સેવાઙ્કિતોરસ્કાન્ જટામુકુટસંયુતાન્

કિરીટિનો વા કુર્વીત કર્મબિમ્બાંશ્ચ લોહજાન્।
વિષ્ણોરંશાવતારાણાં કમાન્ ર્ચાદ્યાસ્તુ કૌતુકાઃ

કલ્પનીયાશ્ચતુર્હસ્તાઃ દ્વિભુજા વા યથારુચિ।
દશતાલેન મીયન્તેવરાહાદ્યાશ્ચમૂર્તયઃ

બાહ્યાંશ્ચાભ્યન્તરાંશ્ચૈવ પરિવારાન્ પ્રકલ્પયેત્।
આદિમૂર્તેર્યથા તદ્વત્ ન વિશેષોસ્તિકશ્ચન

લક્ષ્મીનારાયણં કુર્યાદ્ભુજાષ્ટકસમન્વિતમ્।
યદ્વા ચતુર્ભુજં શઙ્ખચક્રાદ્યાયુધભૂષિતમ્

વામભાગે તુ હસ્તાભ્યાં વરદં પઙ્કજં તુ વા।
ઇતરાભ્યાં ચ હસ્તાભ્યામભયં ચક્રમેવ વા

વપુષો દક્ષિણે ભાગે વિષ્ણુર્વામે સરોરુહા ।
પીનસ્તનતટો વામશ્શ્રી વત્સાઙ્કસ્તથેતરઃ

વામો હેમનિભશ્શ્યામો દક્ષિણો ભાગ ઇષ્યતે।
આસીનં વા શયાનં વા ગરુડારૂઢમેવ વા

સ્થિતં વા કલ્પયેદ્ધેવં યજ્ઞમૂર્તિમતશ્શૃણુ।
તિશીર્ષં ચ ત્રિપાદં ચ ચતુશ્શૃઙ્ગં ચતુર્મુખ

સપ્તહસ્તં જપા તુલ્યં વનમાલાવિભૂષિતમ્।
અભીતિદો મુખ્યહસ્તો દક્ષિણોઽન્યો વરપ્રદઃ

પઞ્ચૌતરકરાશ્ચ સ્રુક્સ્રુવાદ્યાયુધભૂષિતાઃ।
એકમૂર્તિર્વાસુદ્વે લક્ષ્મીના?રાયણઃ પરઃ

તૌ દ્વિમૂર્તિસ્ત્રિમૂર્તિસ્તુ સત્યશ્ચાચ્યુતપૂરુષૌ।
ચતુર્મુર્તિર્વાસુદેવો ભવેત્સઙ્કર્ષણ સ્તથા

પ્રદ્યુમ્નશ્ચાનિરુદ્ધશ્ચ પઞ્ચમૂર્તિમતશ્શૃણુ।
સત્યાચ્યુતૌ તથાનન્તઃ વાસુદેવશ્ચ પૂરુષઃ

ષણ્મૂર્તિરન્નાધિપતિશ્શક્તીશઃ કાલનેમિજિત્।
ત્રૈલોક્યમોહનો યજ્ઞવરાહા શ્ચેતિ પંચમઃ

શઙ્ખોદરો નૃસિંહશ્ચ સપ્તમૂર્તિરથોચ્યતે।
ચતસ્રો વાસુદેવાદિ મૂર્તયઃ પૂર્વમીરિતાઃ

પૂષાદયસ્તથા તિસ્રસ્સપ્તમૂર્તિરુદાહૃતા।
હયગ્રીવો મુકુન્દશ્ચ બભ્રુશ્ચૈવ વૃષાકપિઃ

શૌરિશ્ચ દાશાર્હશ્ચૈવ વૈકુણ્ઠઃ પુરુષસ્તથા।
અષ્ટમૂર્તિરિતિ પ્રોક્તોનવમૂર્તરથૌચ્યતે

ચતસ્રઃ કથિતાઃ પૂર્વં વાસુદેવાદય સ્તથા।
નારાયણો હયગ્રીવો વિષ્ણુર્વૃહરિસૂકરૌ

ષષ઼ડન્નેશાદયઃ પ્રોક્તાઃ વાસુદેવાદિમૂર્તયઃ।
ચતસ્રો દશમૂર્તિસ્સ્યાદાદિમૂર્તિરિમા દશઃ

સ્યાદેકાદશમૂર્તિસ્સ્યાત્પ્રોક્તા દ્વાદશમૂર્તયઃ।
ચતસ્રો વિંશતિશ્ચૈવ મૂર્તયઃ પૂર્વમીનિતાઃ

પંચમૂર્તિ (******?) સમુદીર્યતે।
સ્થાપયેદ્વાસુદેવાભ્યાં મૂર્તિં ગર્ભં ગૃહે સુધીઃ

દિવ્યે ભાગેથવા બ્રાહ્મે બહિઃ પ્રાગ્દિશિ પૂરુષમ્।
સત્યમૂર્તિં દક્ષિણસ્યાં પ્રતીચ્યામચ્યુતં યથા

અનન્તાખ્યમુતીચીને ચલાં વા યતિવાઽચલામ્।
ધામ્નેઽન્તર્વાસુદેવસ્સ્યાચ્ચતુર્મૂર્તિષુ પૂર્વવત્

સઙ્કર્ષણં દક્ષિણસ્યાં બહિર્દિશિ નિવેશયેત્।
પ્રદ્યુમ્નં ચ પ્રતીચીને કૌબેર્યામનિરુદ્ધકમ્

યાં યાં દિશમધિષ્ઠાય સ્થિતાઃ પૂર્વો ક્તમૂર્તયઃ।
તત્તદ્દિગાભિમુખ્યેન કલ્પયેત્કમલાસન

દ્વારં વાતાયનં વાપિ કુર્યાદ્ભિત્તિંન કલ્પયેત્।
શઙ્ખચક્રગદાયુક્તા મુખ્યૈરભયદા કરૈઃ