પદ્મસંહિતા · અધ્યાય 3.16

ષોડશોઽધ્યાયઃ।
યાનારૂડસ્ય ભોદોઽયં અધુના સંપ્રદર્શ્યતે।
વૈન તેયં સુવર્ણાભં પક્ષમણ્ડલમણ્ડિતમ્

નીલાગ્રનાસાસંયુક્તં નાગેન્દ્રાભરણૈ ર્યુતમ્।
સ્કન્ધે ચારુહ્યા ચરણં વામમાકુઞ્ચ્ય દક્ષિણમ્

પ્રસાર્ય ચરણં દેવો ભુજાષ્ટકસમન્વિતઃ।
ચક્રપદ્માસિવિશિખાન્ ધારયન્ દણિણૈઃ કરૈઃ

શઙ્ખં કૌમોદકીં ચર્મ ચાપમન્યૈઃ કરૈર્દધત્।
પૃષ્ઠતો ભિત્તિપાર્શ્વે તુ આતપત્રં સુરદ્રુમમ્

સવન્દસનકૌ ભિત્તૌ પાર્શ્વયોશ્ચન્દ્રભાસ્કરૌ।
યથા સ્વાવાહને દેવસ્સમારુહ્ય સ્થિતા યદિ

અર્ચનાપીઠિકાપાર્શ્વે શ્રીમહ્યૌ તુ કૃતાંજલી।
સુરાસુરમુનીન્ નાગાન્ સિદ્ધવિદ્યાધરાં સ્તથા

ગન્દર્વાપ્સરસો મેઘાન્ કારયોદ્ભિત્તિભૂમિષુ।
સર્વે ચિત્રેણ સંયુક્તા યાનારોહણમુત્તમમ્

દેવં ચતુર્ભુજં કૃત્વા શઙ્ખચક્રગદાધરમ્।
વામોત્સઙ્ગે સમારોપ્ય રતિં દાડિમસન્નિભામ્

પાશાઙ્ગુશધરાં દેવીં કામવિહ્વલલોચનામ્।
અર્ચનાપીઠિકાપાર્શ્વે શ્રિયં ભૂમિં ચ કારયેત્

નારદશ્ચ ભૃગુશ્ચૈવ કૃડ્યે ચામરધારિણૌ।
પ્રીતં સરસ્વતીં શાન્તિં કલ્પયેત્ યામ્યભૂમિષુ

પુષ્ઠિં તુષ્ટિં ચ કીર્તં ચ કુડ્યે વામે ચ કારયેત્।
પુષ્પમઞ્જરિહસ્તાશઅચ સિતચામરવીજનાઃ

અર્ધચિત્રેણ વા સર્વે આભાસેનૈવ વા વિધિઃ।
મધ્યમો વાહનારોહશ્શૃણુનીચં ચતુર્મુખ

ચતુર્ભુજં વિશાલાક્ષં ભિન્નાઞ્જનચયપ્રભમ્।
મુખ્યાભ્યાં ચૈવ હસ્તાભ્યાં શાર્ઙ્ખપઞ્ચશરાનપિ

ઊર્ધ્વાભ્યામિતરાભ્યાં ચ શઙ્ગં ચક્રં ચ ધારયન્।
નિષ્ટપ્તકનકપ્રખ્યાં વામોત્સઙ્ગસમર્પિતામ્

લાવણ્યામૃતતોયેન સિઞ્ચન્તીમિવ સર્વતઃ।
દક્ષિણં પુષ્પહસ્તં વા વામહસ્તં વસુપ્રદમ્

અર્ચનાપીઠિકાપાર્શ્વે રતિં શાન્તિં ચ કારયેત્।
ચિત્રાભાસેન કુડ્યસ્થાઃ નીચં યાનાધિરોહણમ્

વિશ્વરૂપં પ્રવક્ષ્યામિ શૃણુ પઙ્કજસમ્ભવ ।
દ્વિપાદમેકકણ્ઠં ચ ચતુર્દિક્ષુ ચતુર્મુખમ્

વાસુદેવમુખાદૂર્ધ્વં સર્વદેવમુખાનિ તુ।
સઙ્કર્ષણમુખાદૂર્ધ્વં સર્વર્ષીણાં મુખાનિ ચ

પ્રદ્યુમ્નસ્ય મુખાદૂર્ધ્વં દૈ ત્યદાનવરક્ષસામ્।
અનિરુદ્ધમુખાદૂર્ધ્વં નાગગન્ધર્વકિન્નરાઃ

મુખાન્યેતાનિ ચાન્યાનિ યથાવિભવમાદરાત્।
કર્તવ્યાનિ ચતુર્વક્ત્ર સમર્થાનિ વિચક્ષણૈઃ

ઉપરિષ્ટાચ્ચ વક્ત્રાણાં કિરીટમતિશોભનમ્।
કુર્યાદ્યુગપદુદ્ભૂતં સહસ્રાદિત્યવર્ચસમ્

અનેકભુજસંયુક્તં અનેકાયુધભૂષિતમ્।
અર્ચિતં બ્રહ્મરુદ્રાભ્યાં ભિત્તિભૂમિષુ દેવતાઃ

ચિત્રેણ સર્વે વિહિતાઃ વિશ્વરૂપસ્સ ઉત્તમઃ।
સર્વે યથોક્તાઃ કુડ્યસ્થાઃ અર્ધચિત્રેણ ચેત્કૃતાઃ

સવન્દસનકૌ કુર્યાત્પૂજાપિઠસ્ય પાર્શ્વયોઃ।
મધ્યમા વિશ્વમૂર્તસ્સ્યાત્
જઘન્યામપિસંશૃણુ

આભાસેનૈવ કુડ્યસ્થાઃ દેવ્યૌ પૂજાસને સ્થિતે।
ચતુર્ભિર્બાહુભિર્યુક્તઃ વાસુદેવશ્ચ શાશ્વતઃ

મુખ્યાભ્યાં ધારયન્ સર્વદક્ષિણાભ્યાં ગદામ્બુજે।
ઊર્ધ્વાભ્યામિતરાભ્યાં તુ શઙ્ખચક્રે યથારથમ્

અથવા દક્ષિણો હસ્તઃ પરદોઽભયદોપિ વા।
ગદાં વિના વામહસ્તઃ કટિદેશાવલમ્બિતઃ

દ્વિભુજો વા બહુભુજો યુક્તો નેકૈ સ્તથાનનૈઃ।
એકેન વા સિતો વર્ણે વાસુદેવસ્સનાતનઃ

એવં નારાયણોઽનાદિર્નીલનીરદસન્નિભઃ।
ચતુર્વિંશતિમૂર્તીનાં લક્ષણં વક્ષ્યતેઽધુના

કેશવસ્યામ્બુજં શઙ્ખં ચક્રં દણ્ડસ્તથાયુધમ્।
પ્રાદક્ષિણ્યેન બાહૂનામન્યેષામુચ્યતે ક્રમાત્

નારાયણશ્શઙ્ખપદ્મગદાચક્રધરઃ સ્મૃતઃ।
મધવો ગદયા સાર્ધં ચક્રશઙ્ખમ્બુજાયુધઃ

ગોવિન્દશ્ચક્રદણ્ડાબ્જશઙ્ખાયુધધરો ભવેત્।
વિષ્ણુર્ગદાબ્જશઙ્ખારિધરસ્સ્યાન્મધુસૂદનઃ

ચક્રશઙ્ખાબ્જદણ્ડાસ્ત્રધરઃ કાર્યસ્ત્રિવિક્રમઃ।
પદ્મદણ્ડારિશઙ્ખાસ્ત્રો વામનશ્શઙ્ખચક્રધૃક્

ગદાબ્જપાણિશ્ચતથા શ્રીધરો ધૃતવારિજઃ।
સાર્ધં ચક્રગદાશઙ્ખૈઃ હૃષીકેશમતશ્શૃણુ

ગાચક્રાબ્જશઙ્ખાસ્ત્રધરઃ પઙ્કજ નાભકઃ।
પદ્મચક્રામ્બુજગદાધરો દામોદરઃ સ્મૃતઃ

અબ્જશઙ્ખગદાચક્રધરો દ્વાદશમૂર્તયઃ।
એતાઃ કૌમોદકીશઙ્ખચક્રામ્ભોજધરાઃ સ્મૃતાઃ

વાસુદેવો જગદ્વોનિસ્સઙ્કર્ષણમતશ્શૃણુ।
ગદાશઙ્ખાબ્જચક્રાણિ ધારયન્તં ચતુર્ભુજમ્

પ્રદ્યુમ્નશ્ચક્રશઙ્ખાભ્યાં સહ દણ્ડસરોજવાન્।
અનિરુદ્ધો।।઼રિદણ્ડાબ્જ પદ્મપાણિશ્ચતુર્ભુજઃ

ચક્રમદ્મામ્બુજૈસ્સાર્ધં ગદાવાન્ પુરુષોત્તમઃ।
અધોક્ષજઃ પદ્મદણ્ડશઙ્ખચક્રધરઃ સ્મૃતઃ

નૃસિંહશ્ચક્રજલજગદશઙ્ખધરઃ સ્મૃતઃ।
અચ્યુતો દણ્ડપદ્મારિશંખહસ્તશ્ચતુર્ભુજઃ

જનાર્દનઃ પદ્મચક્રશંખદણ્ડશ્ચતુર્ભુજઃ।
ઉપેન્દ્ર શ્શઙ્ખદણ્ડારિપદ્માયુધવિભૂષિતઃ

શંખચક્રાબ્જદણ્ડાસ્ત્રઃ હરિસ્સ્યત્કમલાસન।
કૃષ્ણશ્શંખગદાપદ્મચક્રપાણિશ્ચતુર્ભુજઃ

દક્ષિણં હસ્તમારભ્ય પાદક્ષિણ્યેન કારયેત્।
મૂર્તિચિહ્નાનિ શંખાદીન્યાયુધાનિ વિચક્ષણઃ

વાસુદેવઃ પદ્મનાભઃ નારાયણજનાર્દનૌ।
એતેષાં વર્ણભેતોઽસ્તિ ન વિશેષોસ્તિ ચાયુધૈઃ

પીતામ્બુરધરાસ્સર્વાશ્ચતુર્વિંશતિમૂર્તયઃ।
શ્રીવત્સકૌસ્તુભાકલ્પવનમાલાવિભૂષિતાઃ

ભોગાર્થિન શ્ચેદ્ભિત્તિસ્થાન્ દેવીભ્યાં સ્થાપયેત્સહ।
વિના તાભ્યાં મોક્ષકામાઃ સ્થાપયેયુર્યથા વિધિ

આસનસ્થાનશયનયાનાદિષુ યથાવિધિ।
અષ્ટૌ વક્ષ્યે પરા યૂર્તીસ્તાનુ બ્રાહ્મી પ્રશસ્યતે

પ્રાજાપત્યા દ્વિતીયા તુ તૃતીયા વૈષ્ણવી મતા।
દૈવી ચતુર્થી તદનુ મૂર્તરાર્ષીચતુર્મુખ

ષષ્ઠી તુ માનુષી જ્ઞેયા સપ્તમી મૂર્તરાસુરી।
પૈ શાચી મૂર્તરન્યા સ્યાત્તાસાં લક્ષણમુચ્યતે

પ્રથમાષ્ટભુજા તપ્તતપનીયસમદ્યુતિઃ।
ભુજેષુ મુખ્યો વરદો દક્ષિણેષ્વિતરેત્રયઃ

ચક્રાસિભાણૈસ્સંયુક્તો વામે હસ્તચતુષ્ટયે।
શઙ્ખં ગદાં તથા ચર્મ શાર્ઙ્ગં કુર્યાચ્ચતુર્મુખ

પીતામ્બરધરો દેવઃ વનમાલાવિભૂષિતઃ।
મરીચિના ચ ભૃગુણા પૂજિતશ્ચ મહર્ષિણા

શંખકુન્દેન્દુવર્ણાભઃ પીતવાસાશ્ચતુર્ભુજઃ।
શંખચક્રગદાપાણિરભયેન વિરાજિતઃ

વનમાલાધરસ્સૌમ્યસ્સનકેન સુપૂજિતઃ।
સનત્કુમારેણ તથા મૂર્તિરેષા પ્રજાપતેઃ

ભિન્નાઞ્જનચયસ્સૌમ્યશ્શંખચક્રગદાધરઃ।
પીતામ્બરધરો દેવો વનમાલાવિભૂષિતઃ

વરદો દક્ષિણો હસ્તસ્સ્વાગતા ભયતોઽપિ વા।
વામેન સ્પૃષ્ટકટાભૂશ્શ્રીભૂમિભ્યાં સહ સ્થિતઃ

નારદેનાપિ ભૃગુણા વૈષ્ણવી મૂર્તિરર્ચિતા।
શંખચક્રગદાપદ્મં ધારયન્તં ચતુર્ભુજમ્

શ્યામલં પીતવસનં વનમાલાવિભૂષિતમ્।
અર્ચિતં બ્રહ્મરુદ્રાભ્યાં દૈવી મૂર્તરસૌ ભવેત્

શુદ્ધસ્ફટિકસઙ્કાશા પીતવસ્ત્રા ચતુર્ભુજા।
દક્ષિણે જ્ઞાનમુદ્રા ચ શંખચક્રગદાધરા

શ્રીવત્સાઙ્કા પ્રસન્નસ્યા વનમાલાવિભૂષિતા।
સનન્દસનકાભ્યાં ચ પૂજિતા મૂર્તિરાઋષી

માનુષી મૂર્તિરધુના કથ્ય તે કમલાસન।
ચતુરશ્રાયતે ધામ્નિ દિવ્યે ભાગે ભુજદ્વયમ્

શંખચક્રધરં સૌમ્યં સ્થાપયેન્મુકુટોજ્વલમ્।
દેવસ્ય દક્ષિણે પાર્શ્વે શ્રિયં દેવીં પ્રકલ્પયેત્

તસ્યા દક્ષિણ તો ભાગે બલભદ્રં તુ કારયેત્।
દક્ષિણે બલભદ્રસ્ય પ્રદ્યુમ્નમપિ કારયેત્

દેવસ્ય વામપાર્શ્વે તુ અનિરુદ્ધં પ્રકલ્પયેત્।
તસ્ય પાર્શ્વે તુ વામે તુ સામ્ભં કુર્યાચ્ચતુર્મુખ

બ્રહ્માણં દક્ષિણે કુડ્યે સર્વે તુ વિનતાત્મજમ્।
સ્થાનકે સ્થાનકાઃ પ્રોક્તા આસીનેઽપિ તથા ભવેત્

ચતુર્ભુજા તુ કર્માર્ચા દ્વિભુજા વાપિ સા ભવેત્।
ઉત્સર્વાર્ચા પ્રતિકૃતિસ્સર્વાચૈવ ચતુર્ભુજા

માનુષ્યં વાસુદેવસ્ય પ્રોક્તં સજ્ક્ષેપતો વિધિઃ।
આસુરી મૂર્તિરસિતા એકવક્ત્રા ચતુર્ભુજા

દંષ્ટ્રાકરાલવદના ભ્રુકુટી કુટિલેક્ષણા।
મુખ્યે કરદ્વયે ભાણં ધનુરુધ્યેઽરિશંખકમ્

શાર્ઙ્ગહસ્તં લલાટાન્ત મુદ્ધરેદ્ભાણહસ્તકમ્।
નાભ્યન્તં કટિસૂત્રાન્તં ભઙ્ગત્રયસમન્વિતમ્

પૈશાચીમૂર્તિરાદ્યા તુ ખડ્ગકૌમોદકી તથા।
વરદાભયદં મુખ્યં કાલવર્ણં કરદ્વયમ્

દંષ્ટ્રાકરાલવદનં ભ્રુકુટીકુટિલેક્ષણમ્।
અષ્ટૌ ચ મૂર્તયસ્સર્વાસ્સર્વાભરણભૂષિતાઃ

શ્રીવસ્સકૌસ્તભોરસ્કાઃ વનમાલા વિભૂષિતાઃ।
સ્થાપિતા બ્રહ્મણોમૂર્તિઃ બ્રહ્મભૂયાય કલ્પતે

પ્રાજાપત્ય પ્રતિષ્ઠાયાં પ્રજાભિર્વર્ધતે ભૃશમ્।
અન્તે પ્રજાપતિપદં લભતે નાત્ર સંશયઃ

સ્થાપિતા વૈષ્યવીમૂર્તિરચિરાન્મોક્ષદા ભવેત્।
દૈવી દેવત્વફલદા સર્વકામસમૃદ્ધિદા

આર્ષી મૂર્તર્મહર્ષિત્વ પ્રાપ્તયે ભવતિ ધ્રુવમ્।
શાપાનુગ્રહસામર્ધ્યમપિ તસ્ય ભવિષ્યતિ

માનુષી મૂર્તિરચુરાદ્યશસે મહતે ભવેત્।
ત્રૈલોક્યૈશ્વર્યસમ્પચ્ચ સર્વકાલં ભવિષ્યતિ

આસુરીં મૂર્તિમારાધ્ય રક્ષસાં દિતિજન્મનામ્।
ભૂતાદીનાં ચ સર્વેષાં આધિપત્યં સમશ્નુતે

પૈશાચમૂર્તયજને પિશાચાસુરરાક્ષસાઃ।
વશ્યા ભવન્તિ સર્વે ચ સર્વકામસમૃદ્ધિદાઃ