પદ્મસંહિતા · અધ્યાય 3.15

ભેદનથાતો વક્ષ્યામિ પ્રતિમાનુ સ્થિતાદિષુ।
સ્થિતા મૂર્તિ સ્તથાસીના યાનારૂઢા તથૈવ ચ

તાપ્તિસ્રો દ્વિવિધાઃ પ્રોક્તા ભોગયેગપ્રભેદતઃ।
શયાનસ્ય તુ પૂર્વોક્તૌ સર્ગસંહારકારિણૌ

દ્વૌ ચાપરૌ ચતુર્ભેદશ્શયાનઃ કમલાસન।
એકૈકા દ્વિત્રિધા ભેદા ઉત્તમાધમમધ્યમાઃ

દિવ્યે ભોગે સ્થિતં દેવં શઙ્ખચક્રગદાધરમ્।
શ્રીભૂમિસહિતં યુક્તમર્ચના પીઠપર્શ્વયોઃ

સનન્દસનકર્ષિભ્યં કૃતાઞ્જલિપુટૌ સ્થિતૌ।
ઉત્થિતૌ વામજાનુભ્યામિતરાભ્યાં પ્રતિષ્ઠિતૌ

પાદયોરુભયો રુગ્રે તવુભૌ કારયેત્સુધીઃ।
અર્ચનાપીઠિકા પાર્શ્વભૂતલેષ્વેવમાસનમ્

દક્ષિણોત્તરયોર્ભિત્તિ પાશ્વયોર્બ્રહ્મશઙ્કરૌ।
વૃષતઃ પુષ્પવન્તૌતૌ દક્ષિણોત્તરપાર્શ્વયોઃ

ભિત્તિં સમાશ્રિતૌ કુર્યાત્સવન્દસનકૌ તથા।
બાલવેષધરૌ વામં પ્રસાર્ય ચરણં સ્થિતૌ

નિકુઞ્ચ્ય દક્ષિણં પાદં દક્ષિણં કરમુત્ક્ષિપન્।
સનાલમમ્બુજં ફૂલ્લં વામહસ્તતલે દધત્

સનકર્ષિસ્સનન્દસ્તુ યથોક્તાદન્યથાસ્થિતિઃ।
સૂર્યાચન્દ્રમસૌ ચાપિ કરપાદક્રમાત્તથા

ચામરવ્યજને ભિત્તૌ શ્વેતચ્છત્રે ચ મૌક્તિકે।
ભિત્તિપાર્શ્વે પ્રભાં કુર્યાદ્યથાલક્ષણસંયુતામ્

કલ્પકાનોકહં વૃષ્ઠે ભિત્તિપાર્શ્વે પ્રકલ્પયેત્।
ભિત્તિપાર્શ્વ તુ પુરતો રતિશાન્તી પ્રકલ્પયેત્

સંવીજયન્ત્યૌ તં દેવં ચામરાભ્યાં ચતુર્મુખ।
હાહાહૂહૂશ્ચ ગન્ધર્વૌ ગરુદો નારદસ્તથા

દેવતાશ્ચાપિ મુનયસ્સન્તિ યત્ર નિકેતને।
ભોગસ્થાનં તુ તદ્વિદ્યાદુત્તમં કમલાસન

મહીસ્થાને પતત્ત્રીન્દ્રં મહીં ચ સનકાસને।
માર્કણ્ડેયાસનાન્તેતુ આભેસૌ બ્રહ્મશઙ્કરૌ

અન્યે ચ યત્ર પૂર્વોક્તાઃ ભોગસ્થાને સ મદ્યમઃ।
દેવશ્ચતુર્ભુજસ્સાર્ધં શ્રીધરાભ્યામવસ્થિતઃ

દક્ષિણે વરદં વામં સિંહકર્ણમથાપિ વા।
ઊરુમૂલાશ્રિતં વાપિ શઙ્ખચક્રધરૌ પરૌ

બ્રહ્મેશાનૌ તુ સાભાસૌ સર્વમન્યદ્યથોદિતમ્।
ભોગસ્થાને યત્ર ભવેજ્જઘન્યં તત્પ્રચક્ષતે

શ્રીભૂમિસહિતો દેવશ્શઙ્કચક્રગદાધરઃ।
અર્ચનાપીઠિકાપાર્શ્વે માર્ચણ્ડેયો ભૃગુસ્તથા

સર્વમન્યદ્યથોક્તં ચ યોગસ્થાનં તદુત્તમમ્।
નારદો દ્રુહિણસ્થાને શિવસ્થાને ખગેશ્વરઃ

અર્ચનાપીઠપાર્શ્વેતુ બ્રહ્મેશાનૌ કૃતાઞ્જલી।
યથો ક્તમન્યત્સર્વં ચ યોગસ્થાને સ મધ્યમઃ

દેવશ્ચતુર્ભુજો દિવ્યે ભાગે બ્રાહ્મેઽથવા યદિ।
અભયં દક્ષિણં હસ્તં વરદં સ્વાગતં તુ વા

ઊરુમૂલાશ્રયં વામં સપલ્લવમથાપિ વા।
ગદામુદ્રમથો વાપિ શઙ્ખચક્રધરૌ પરૌ

બ્રહ્મેશાનાદિરહિતં નીચ સા યોગસંસ્થિતિઃ।
સ્થાનપ્રભેદઃ કથિતસ્સંપ્રત્યાસીન ઉચ્યતે

શ્રીભૂમિભ્યાં સહાસીવસ્સિંહવિષ્ટરમાશ્રિતઃ।
બ્રહ્મેશાનૌ ભિત્તપાર્શ્વે સ્થિતૌ યદ્વા સુખાસનૌ

ભુગું ચ નારદં ચ દ્વૌ ભિત્તિપાર્શ્વે સમાચરેત્।
આર્ચનાપીઠિકાપાર્શ્વે રતિશાન્તી કૃતાઞ્જલી

વૃષ્ઠતશ્ચન્દ્રસૂર્યાદિ સર્વમન્યદ્યથોદિતમ્।
ભોગસનં તદુચ્ચૈસ્સ્યા
દાસીનસ્સિંહવિષ્ટરે

વામોત્સઙ્ગે શ્રિયં દેવીં સમારોપ્ય ચતુર્ભુજઃ।
વામહસ્તેન ચાશ્લિષ્ય યદ્વા ભૂમિં યથો દિતમ્

સાભાસાવર્ધચિત્રૌ વા બ્રહ્મેશૌ ભિત્તિપાર્શ્વયોઃ।
પૂજાસિકામુભયતઃ કાર્યૌ ચ ભૃગુલારદૌ

દક્ષશ્ચૈવ મનુશ્ચૌબૌ સચામરકરૌ સ્થિતૌ।
પૃષ્ઠતશ્ચન્દ્રસૂર્યાદિ ભોગે મધ્યમમાસનમ્

આસીનસ્સહદેવીભ્યાં બ્રહ્મેશૌ ભિત્તિપાર્શ્વયોઃ।
ભિત્તિપાર્શ્વે રતિશ્શાન્તિસ્સવાલવ્યજને સ્થિતે

ભોગાસનં તદધમં
યોગાસનમથોચ્યતે।
સિંહાસને સુખાસીનં બ્રહ્મેશૌ ભિત્તિર્શ્વયોઃ

રતિસ્સરસ્વતી ચ દ્વે સિતવાલધિવીજને।
અર્ચનાપીઠિકાપાર્શ્વે શ્રીભૂમી ચ કૃતાઞ્જલી

પૃષ્ઠતશ્ચન્દ્રસૂર્યાદિ યાગાસનમિદં વરમ્।
સિંહાસને સુખાસીનાં બ્રહ્મેશૌ ભિત્તિપાર્શ્વયોઃ

આશીને શ્રી મહીદેવ્યૌ સચામરકરેસ્થિતે।
અર્ચનાપીઠિકાપાર્શ્વે શ્રીભૂમ્યૌ ચ કૃતાઞ્જલી

દક્ષશ્ચૈવ મનુશ્ચૈવ ભિત્તિપાર્શ્વે કૃતાઞ્જલી।
પૃષ્ઠતશ્ચન્દ્રસૂર્યાદિ યોગે તન્મધ્યમાસનમ્

સિંહાસને સુખાસીનો દેવ એકશ્ચતુર્ભુજઃ।
ત્યક્ત્વાસર્વં પરિકરં ચન્દ્રસૂર્યાદિ વૃષ્ઠતઃ

દિવ્યે બ્રાહ્મેઽથવા ભાગે યોગે તન્નીચમાસનમ્।
શોષાસનમથો વક્ષ્યે યથાવદવધારય

સુવૃત્તં ભોગિનો ભોગં મણ્ડલેન સ્થિતં ત્રિવૃત્।
કીઞ્ચિદ્વૃત્તાયતં વા તુ સમુન્નમ્ય સ્થિતં શિરઃ

તત્ર શ્રીભૂમિસહિતો વિષ્ટરે તુ સુખસનઃ।
રતિસ્સરસ્વતી ચ દ્વે પૂજાવિષ્ટરપાર્શ્વયોઃ।
દેવૈ ર્દેવગણૈશ્ચૈવ ઋષિભિર્ભિત્તિપાર્શ્વયો

કૃતાઞ્જલિપુટાસ્સર્વે શેષાસનમિદં પરમ્।
દેવશ્ચતુર્ભુજાસીનઃ વામોત્સઙ્ગાર્પિતપ્રિયઃ

માર્કણ્ડેયો મહી ચૈવ પૂજા વિષ્ટરપાર્શ્વયોઃ।
ભૃગુશ્ચ નારદશ્ચૈવ તિષ્ઠતસ્તિતચામરૌ

પૃષ્ઠતશ્ચન્દ્રસૂર્યાદિ શેષે તન્મધ્યમાસનમ્।
શ્રિયા દેવ્ય સમાસીનઃ પૂજાપીઠસ્ય પાર્શ્વયોઃ

બ્રહ્મા ચ વસુધા ચૈવ ધર્મો દેવો વૃષદ્ધજઃ।
દેવસ્ય પુરશ્શ્રીમાન્ માર્કણ્ડેયઃ કૃતાઞ્જલિઃ

પૃષ્ઠતશ્ચન્દ્રસુર્યાદિ શેષે તન્નીચમાસનમ્।
સ્થિત્યાસનભિદઃ પ્રોક્તાઃ શયનસ્ય ભિદાં શૃણુ

અનન્તભોગશયને મૃદ્વાસ્તરણકલ્પિતે।
સોપધાને શિરઃ પાર્શ્વે પાદપાર્શ્વ તથૈવ ચ

શીર્ષેઽસ્મિન્ભોગમાસ્થાય પરમાત્મા સનાતનઃ।
દેવ્યોરુત્સઙ્ગયોઃ પાદૌ પ્રસાર્ય સુખવાહનૌ

દેવ્યૌ દેવસ્ય વક્તાબ્જં વીક્ષમાણે સુખાસને।
અર્ચનાપીઠપાર્શ્વે તુ રતિશાન્તી કુતાંજલી

ઇન્દ્રાદીન્ પાદપર્શ્વે તુ ભિત્તૌ ચ પરિકલ્પયેત્।
પૃષ્ઠતો ભિત્તિપાર્શ્વે તુ શઙ્ખાર્દિન્ દેહસંયુતાન્

દેવસ્ય મૌલિપાર્શ્વે તુ ભિત્તૌ બ્રહ્માદિમૂર્તયઃ।
સનન્દસનકાદ્યન્યાન્ યથાપૂર્વં પ્રકલ્પયેત્

દેવસ્ય પુરતો ભિત્તૌ હાહાહૂહૂસ્તથૈવ ચ।
ચિત્રસેનશ્ચત્રરથો નૃત્તગીતક્રિયાપરૌ

વિષ્ણુલોકોદ્ભવાઃ કન્યાઃ બ્રહ્મલોકસમુદ્ભવાઃ।
રુદ્રાદિલોકજઃ કન્યા નાનાવિભ્રમસંયુતાઃ

તુમ્ભુરુર્નરદશ્ચૈવ ગરુડઃ કિન્નરસ્તથા।
વીણાદિભિર્વાદયન્તસ્તથોપરિમાહર્ષયઃ

ચિત્રરૂપેણ સર્વે સ્યુશ્શયને ભગમુત્તમમ્।
શ્રિ મહ્યૌ મૂર્ન્ધ પાર્શ્વે તુ બાહ્વૂર્મૂલં સમાશ્રિતે

પાદપાર્શ્વે રતિશ્શાન્તઃ પાદસ્પૃષ્ટે સુખાસને।
સનત્કુમારસનકૌ અર્ચનાપીઠપાર્શ્વયોઃ

અર્ધચિત્રેણ ભિત્તિસ્થૌ ભાગશય્યા તુ મધ્યમા।
શ્રીઃ પાદપદ્મયુગલં કરાભ્યાં વાહયેત્સુખમ્

અર્ચનાપીઠિકાપાર્શ્વે રતિશ્ચૈવ વસુન્ધરા।
ચિત્રાભાસેન કુડ્યસ્થે ભોગશય્યાઽધમાભવેત્

અનન્તભોગશયને ત્યક્તસર્વપરિગ્રહઃ।
યોગમાસ્થાય શયિતસ્સ્વયમેવ પરઃ પુમાન્

શ્રીવત્સાઙ્કઃ પ્રસન્નાસ્યઃ નિલજીમૂતસન્નિભઃ।
દ્વિભુજો યેગશયનમુત્તમં સમુદાહૃતમ્

સેવિતો વૈનતેયેન સન્નિવિષ્ટેન પાર્શ્વતઃ।
ચતુર્ભુજઃ પરિકરૈરન્યૈસ્સર્વૈર્વિવર્જિતઃ

મધ્યમં યોગશયનમુચ્યતે તચ્ચતુર્મુખ।
દ્વાભ્યાં ભુજાભ્યાં સહિતસ્ત્યક્તસર્વપરિગ્રહઃ

અર્ચનાપીઠિકાપાર્શ્વે શ્રીભૂમી તુ કૃતાંજલી।
અધમં યોગશયનં સંહારશયનં શૃણુ

અનન્તભોગશયને અનન્તફણમણ્ડિતે।
શયિતોઽષ્ટભુજો દેવઃ ભ્રુકુટીકટિલાનનઃ

દંષ્ટ્રાકરાલં બિભ્રાણો મુખમેકં ભયાનકમ્।
પ્રલયામ્ભોધિનિર્ઘોષગભીરભયદધ્વનિમ્

વમન્તમાન્તરં વહ્નિં મુખવાયુસમીરિતમ્।
સંહારશયનં શ્રેષ્ઠમિદમાહુર્મનીષિણઃ

દંષ્ટ્રાકરાલવદનં ભ્રુકુટીકુટિલેક્ષણમ્।
ચતુર્ભુજં ગદાખડ્ગશઙ્ખમદ્મવિભૂષિતમ્

અર્ચનાપીઠિકાપાર્શ્વે શ્રીખગૌન્દ્રૌ કૃતાંજલી।
મધ્યમા સંહૃતૌ શય્યા કનિષ્ઠં શયનં શૃણુ

કેશૈરલકસઙ્ઘૈશ્ચ વિરાજિતશુભાનનમ્।
નીલજીમૂતસઙ્કાશં મધ્યે હરિતપઙ્કજમ્

સર્ગશય્યા ચતુર્દિક્ષુ ભિત્તૌ વારિનિધં લિખેત્।
બ્રહ્માણં ચ ચતુસ્તાલે શયનાદ્ભિત્તિપાર્શ્વતઃ

ઉપરિષ્ઠાદભિમુખં નાભેર્નારાયણસ્ય ચ।
ચતુર્મુખં ચતુર્બાહું જટામુકુટસંયુતમ્

દ્વાભ્યાં કરાભ્યાં મુખ્યાભ્યાં કૃતાંજલિપુટં સ્થિતમ્।
દર્શયન્તં કરાભ્યાં વા યોગમુદ્રાં ચતુર્મુખ

ઉત્તરાભ્યામુદસ્તાભ્યા મક્ષમાલાં સકુણ્ડિકામ્।
ધારયન્તં સરસિજે સ્વસ્તિકાસનબન્ધનમ્

દેવસ્ય શિરસઃ પૃષ્ઠે શ્રિયં તસ્યાક્ષિલક્ષિકામ્।
વામજાનું સમુન્નમ્ય દક્ષિણેન પ્રતિષ્ઠિતામ્

દક્ષિણં પુષ્પહસ્તં તુ વામહસ્તં વસુપ્રદમ્।
અનન્તશયનેઽધસ્તાત્પૂજાપીઠસ્ય પાર્શ્વયોઃ

નારદં સનકં ચૈવ માનુષે તુ કૃતાંજલી।
પાદપાર્શ્વે મહીં દેવીં પાદસ્પૃષ્ટાં તુ કારયેત્

ઉપરિષ્ટાત્સમુદ્રાણાં શઙ્ખાદીન્ દેહસંયુતાન્।
દેવસ્ય પૃષ્ઠભિત્તૌ તુ દેહલબ્ધાઙ્ગુલેન ચ

ચતુર્વિંશાઙ્ગુલોત્સેધાન્ શઙ્ખાદ્યાયુધધારિણઃ।
શઙ્ખચક્રગદાખડ્ગધનુઃ પઞ્ચાયુધાનિ ચ

દ્વિહસ્તાન્ પુરુષાકારાન્ સ્વચિહ્નાઙ્કિતમસ્તકાન્।
શઙ્કાધારં પ્રકુર્વીત લમ્બકુખિં સિતપ્રભમ્

રક્તવર્ણં વિવૃત્તાક્ષં કુર્યાચ્ચક્રધરં પરમ્।
ગદાધારં મહાકાયં વૃત્તાક્ષં પીતલપ્રભમ્

સ્ત્રીવેષા ખડ્ગધારી તુ સુસ્તવા શ્યામલપ્રભા।
શાર્ઙ્ગધૃગ્ઘેમવર્ણાભઃ મહાકાયો મહોદરઃ

વૈન તેયસ્સુવર્ણાભઃ પક્ષમણ્ડલમણ્ડિતઃ।
નાનાકઞ્ચુક સંયુક્તાઃ નાનામ્બરધરા ઇમે

દંષ્ટ્રાકરાલવદનાઃ ભ્રુકુટીકુટિલેક્ષણાઃ।
કરણ્ડિકામુકુટિનસ્સર્વાભરણભૂષિતાઃ

વામૈઃ કરૈસ્તર્જયન્તઃ ઇતરૈર્બદ્ધમુષ્ટયઃ।
ધાવન્તોઽભિમુખં સર્વે મધુકૈટભયોર્દયોઃ

અધસ્તાત્પાદયોઃ પાર્શ્વે કારયેન્મધુકૈટભૌ।
મધુશ્યામૌ મહાકાયૌ કરણ્ડિમુકુટોજ્જ્વલૌ

જાનુમાત્રં સમુદ્રસ્થૌ ખણ્ડદણ્ડાયુધોદ્યતૌ।
દંષ્ટ્રાકરાલવદનૌ ભ્રુકુટીકટિલેક્ષણૌ

અનન્તફણિવક્ત્રાગ્નિજ્વાલાભિઃ પરિ તાપિતૌ।
ભીતૌ પલાયિતૌ વજ્રકલ્પૈર્મુષ્ઠિભિરાહતૌ

દેવસ્ય પૂર્વભિત્તૌ તુ પ્રાદુર્ભાવન્પ્રકલ્પયેત્।
પુષ્ટિસ્તુષ્ઠિસ્તથા કીર્તી રતિશ્શાન્તસ્સરસ્વતી

પ્રસૂનમઞ્જરીહસ્તાસ્તિતચામરવીજનાઃ।
સર્વેષામુપરિષ્ઠાત્તુ કુર્યાજ્જલદપદ્ધતિમ્

ઉપરિષ્ઠાચ્ચ મેઘાનાં દેવાશ્ચ ઋષયસ્તથા।
ઇન્દ્રાયદશ્ચ દિક્પાલાઃ ઋષય સ્સપ્તદણ્ડિનઃ

સોત્તરીયાશ્ચ સર્વે તે રચિતાંજલયઃ સ્થિતાઃ।
મૂર્ન્ધિ પાર્શ્વે ચ વિષ્ણુશ્ચ રુદ્રશ્ચૈવ ચતુર્ભુજૌ

દેવસ્ય પુરતો ભિત્તૌ કુર્યાન્મેઘ પથોપરિ।
હાહાહૂહૂશ્ચ ગન્ધર્વૌ કિન્નરસ્તુમ્બુરુસ્તથા

સર્વે ચાપ્સરસઙ્ઘાતા નૃત્તગીતરતાસ્સદા।
અનન્તશયને રમ્યે પૂર્વવત્તત્ર કલ્પિતે

ચતુર્ભુજશ્શ્યામવર્ણશ્શઙ્ખચક્રગદાધારઃ।
પીતામ્બરધસ્સૌમ્યઃ કર્ણાન્તાયતલોચનઃ

દક્ષિણે ચ ભુજે મૌલિં પ્રસારિતતલાઙ્ગુલૌ।
નિધાય મૌલિપટ્ટાન્તં પ્રસારિતભુજેતરઃ

શયિતો રાજવદ્ધેવઃ કિઞ્ચિદ્દ્વારનિરીક્ષકઃ।
સર્વે ચિત્રેણ રૂપેણ ભિત્તિસ્થાઃ પૂર્વમીરિતાઃ

ઉત્તમં સૃષ્ટિશયનમેતદાહુર્મનીષિણઃ।
બાહુદ્વયસમોપેતશ્શ્યામલઃ કોમલાકૃતિઃ

પૃષ્ઠતસ્સ્કન્ધપાર્શ્વે તુ પ્રાક્ચ પદ્મા પ્રતિષ્ઠિતા।
બ્રહ્માણં ભિત્તિપાર્શ્વે તુ ચિત્રેણૈવ પ્રકલ્પયેત્

સનકં ચ મહીં ચૈવ પૂજાપીઠિસ્ય પાર્શ્વયોઃ।
અર્ધચિત્રેણ શેષાસ્સ્યુસ્સૃષ્ટિશય્યા તુ મધ્યમા

શિય્રં મહીમધસ્તાચ્ચ ભૂતલે પીઠપાર્શ્વયોઃ।
બ્રહ્માણં ભિત્તિપાર્શ્વે તુ ચિત્રાભાસેન કલ્પયેત્

ભજદ્વયસમોપેતઃ પદ્મનાભશ્ચતુર્મુખ।
પ્રલયોદધિમધ્યસ્થશ્શયિતા વિશ્વકારણમ્