પદ્મસંહિતા · અધ્યાય 3.12

અથાતત્સંપ્રવક્ષ્યામિ મૂલબેરસમુચ્છ્રયમ્।
ગર્ભવિસ્તારમાનં વા દ્વારદૈર્ઘ્યમથાપિ વા

પ્રાસાદપાદમાનં વા હસ્તમાનમથાપિ વા।
યજમાનપ્રમાણં વા સ્તમ્ભમાનમથાપિ વા

કુર્યાદ્ધુવપ્રતિકૃતિં ગ્રામાદેરનુકૂલિકામ્।
પ્રતિમાગર્ભવિસ્તાર તુલ્યા શ્રેષ્ઠા ચતુર્મુખ

નવાભાગૈ કહીના તુ પ્રતિમા મધ્યમા ભવેત્॥
પઞ્ચભાગૈકહીના તુ જઘન્યા પરિકીર્તતા

સપ્તદા ગરર્ભવિસ્તારં વિભજ્ય દ્વૌ વિવર્જયેત્।
શિષ્ટભાગ સમુચ્છ્રાયા શ્રોષ્ઠા સ્યાદથવાબ્જજ

મધ્યમા પઞ્ચસૂત્ર્યંશૈઃ ત્રિભદ્વાભ્યા કનીયસી।
દ્વારાધ્યાર્ધસમુચ્છ્રાયા શ્રોષ્ઠા પાદાધિકા પુનઃ

મધ્યમા દ્વારમાત્રા તુ કનિષ્ઠા મધ્યમા ભવેત્।
દ્વારં ષોડશધા કૃત્વા ન્યુનૈ કદ્વિત્રભિઃ ક્રમાત્

શ્રેષ્ઠા મધ્યા કનિષ્ઠા સ્યાદિત્થં પાદાદિષુ ક્રમાત્।
ઉત્તમા પઞ્ચભિર્હસ્તેઃ ત્રિભિરેકેન ચેતરે

સ્થિતસ્ય કૌતુકસ્યાય મુચ્છ્રસસ્સમુદીરિતઃ।
ગર્બગેહસ્ય વિસ્તારં ત્રિધા ભઙ્ત્ક્વા દ્વયી ભવત્

ઉત્તમા પઞ્ચધાત્ર્યંશૈઃ મધ્યમાર્ધ કનીયસી।
આસીના ચાથવા શ્રેષ્ઠા ગર્ભવિસ્તાર સમ્મિતા

નવભાગૈકહીના તુ મધ્યમા પઞ્ચધા કૃતે।
એકેના ચરમા પ્રોક્તા સપ્તધા ષડ્ભિરુત્તમા

સપ્તથૈવ ત્રિભિર્મધ્યા ત્રિધા દ્વાભ્યાં કનીયસી।
દ્વારાદિષુ સ્થિતસ્યૈવ સમાસીનોન્નતિ ક્રમાત્

હસ્તૈસ્સસ્તભિરાસીના શ્રોષ્ઠા મધ્યા તુ પઞ્ચભિઃ।
ત્રિભિર્જઘન્યા વક્ષ્યામિ શયનસ્યાપિ ચોન્નતિમ્

આયામં ગર્ભગેહસ્ય ભઙ્ત્ક્વા ષોડશધા પુનઃ।
અવશિષ્ટદશાં શેન શયિતસ્યોત્તમોન્નતિઃ।
આયામમષ્ટદા કૃત્વા હિત્વાદ્વૌ મૂન્ધ્નપાર્શ્વતઃ

એકમંશં ચરણતશ્શિષ્ટાં શેનૈવ મધ્યમા।
આયામં સપ્તધા કૃત્વા મૂર્ધ્ન દ્વાવેકમઙ્ઘ્રિતઃ

હિત્વા કનિષ્ઠાશેષેણ શયાનસ્યાકૃતિર્ભવેત્।
વિસ્તારે વા ચતુર્ધા તુ કૃતે તેષ્વેકમુદ્ધરેત્

શિષ્ટેન દ્વિગુણેન સ્યાચ્છયનસ્યોત્તમોન્નતિઃ।
કૃત્વૈવં પઞ્ચભાગેન સ્યાચ્છયાનસ્ય મધ્યમા

ગર્ભ વિસ્તારમાનેન શયાનસ્યાધમા ભવેત્।
દ્વિગુણા દ્વારમાનેન શયાનસ્યોત્તમોન્નતિઃ

અધ્યર્ધમાનૈ ર્મધ્યા સ્યાત્સપાદા ચરમા ભવેત્।
ઉત્તમાદિક્રમો યાદૃગ્દ્વારમાશ્રિત્ય કીર્તતઃ

ધ્રુવબેરસ્ય યાદૃક્સ્યાત્ સ્તમ્ભદ્યાશ્રયણેઽપિ ચ।
સપ્તબિઃ પઞ્ચભિર્હ સ્તૈસ્ત્ર્સિભિશ્શ્રેષ્ઠા યથાક્રમમ્

યાનેઽપ્યાસનવન્માનં વિશ્વરૂપં સ્થિતાં યથા।
ગર્ભગેહં ત્રિધા કૃત્વા દ્વિભાગં ચોત્તમં ભવેત્

પઞ્ચદા તુ કૃતે તસ્મિન્ ત્રિભગો મધ્યમો ભવેત્।
ગર્ભાર્ધમધમં ધામ્ના સર્વસાધારણે વિધિઃ

યજમાનાદ્યનુગુણે વિધિરદ્યાભિદીયતે।
લબ્ધાંશમઙ્ગુલીકુર્યાત્પ્રાસાદસ્ય ચતુર્મુખ

તત્રાઙ્ગુલિવિધિં વક્ષ્યે યથાતદવધારય।
પંચધાઙ્ગુલિરાખ્યાતા ઉચ્યન્તે તા વિધાઃ ક્રમાત્

માનં માના ન્તરં માત્રા મુષ્ટિર્દેહ સ્તથૈવ ચ।
વક્ષ્યમાણક્રમેણૈષાં ભેદાનાં લક્ષણં શૃણુ

વાતાયનપથં પ્રાપ્ય યે યાન્તિ રવિરશ્મયઃ।
તેષુ સૂક્ષ્મા વિસર્પન્તિ રેણવઃ પરમાણવઃ

તેઽષ્ટૌ કેશાહ્વય સ્તેઽષ્ટૌ લીક્ષો યૂકસ્તદષ્ટકમ્।
તદષ્ટકં યવા સ્તેઽષ્ટૌવઙ્ગુ લિસ્સમુદાહૃતા

તદુત્તમાઙ્ગુલિસ્સપ્ત યવા સ્સૈવ તુ મધ્યમા।
યવાષ્ષડધમા પ્રોક્તા માનાઙ્ગુલમિદં ભવેત્

વિન્યસ્તૈસ્તિર્યગષ્ટાભિર્યવૈ ર્માનાન્તરાગુલમ્।
શાલીભિર્વા ઋજુન્ય સ્તૈસ્ત્રિભિર્માના ન્તરં ભવેત્

આચાર્યદક્ષિણકરે મધ્યમાઙ્ગુલિમધ્યમે।
પર્વણોરન્તરં દીર્ઘં માત્રાઙ્ગુલમુદાહૃતમ્

ચતુર્ધા વિભજેદેકો ભાગો મુષ્ટ્યઙ્ગુલિઃ સ્મૃતા।
કૌતુકાયામમાનમ્?
યત્કિઞ્ચિત્કૌતુકાયામં વિભજ્ય દશધા પુનઃ

એકં દ્વાદશધા ભાગં કૃત્વા તેષ્વેકમઙ્ગુલમ્।
ઉચ્છ્રાયઃ પ્રતિમાયાસ્સ્યા ન્મહામાનાઙ્ગુલાશ્રયઃ

પ્રાસાદાદીંશ્ચ તેનૈવ કુર્યુન્માનાન્તરેણ વા।
વેદિકા પીઠશિબિકા રથાદીનાં વિધિઃ પુનઃ

માનાન્તરાઙ્ગુલેનૈ વ ભવેન્નન્યેન કેવચિત્।
યાગોપકરણાનાં ચ કુર્યાન્માત્રાઙ્ગુલેન ચ

હોમાઙ્ગાનિ સ્રુવાદીનિ કુણમુષ્ટ્યઙ્ગુલાશ્રયઃ।
દેહલબ્ધાઙ્ગુલેનૈવ પ્રતિમાઙ્ગાનિ કલ્પયેત્

યૈર્યાવદ્ભિર્વિભાગાં શૈરર્ચ્યમાનમુદાહૃતમ્।
માનાઙ્ગુલેન તન્માનમઙ્ગુલીકૃત્ય તત્પુવઃ

આયવ્યયાદૌ સંયોજ્ય ગ્રામાદેર્યચ્છુભં ભવેત્॥
તત્તથા વક્ષ્યતે બ્રહ્મન્ ઇદાનીમવધાર્યતામ્

લલ્ધાંશમઙ્ગુલીકૃત્ય તદઙ્ગુલમથાષ્ટભિઃ
વર્ધયેદ્ધ્રાસયેચ્ચૈવ પુનર્દ્વાદશસઙ્ખ્યયા

આયં શિષ્ટાઙ્ગુ લં જ્ઞેયં વ્યયૈર્નવભિરેધયેત્।
દશભિઃ ક્ષપયેચ્છિષ્ટમઙ્ગુલં વ્યયસંજ્ઞિતમ્

આયસ્સમગ્રશુભદો વ્યસસ્સ્વલ્પશુભાવહાઃ।
પ્રતિકૂલે વિપર્યાસે ગ્રામાદેઃ કમલાસન

ત્રિભર્વૃદ્ધૌ ક્ષયોઽષ્ટાભિશ્શિષ્ટં યોનિરુદાહૃતા।
ધ્વજો ધૂમસ્તથા સંહશ્શ્વાવૃષો ગર્દભઃ કરી

કાક ઇત્યુચ્યતે યોનિ સ્સા શુભા શુભલક્ષણા।
ધ્વજસ્સિંહો ગજોઽવડ્વાન્ શુભયોનિશ્શુભાવહઃ

ધૂમધ્વાઙ્ક્ષખરશ્વાનઃ પ્રતિકૂલા વિયોનયઃ।
અષ્ટાભિર્વર્ધતે હાનૌ સપ્તવિંશતિસઙ્ખ્યયા

શિષ્ટમૃક્ષમિતિ પ્રોક્તં ગ્રામાદે સ્તચ્છુભં ભવેત્।
નવભિર્વર્ધતે હાનૌ પસ્તભિશ્શિષ્ટમઙ્ગુલમ્

વારાસ્તે શુભદાસ્સૌમ્યાઃ ક્રૂરાસ્સ્યુર્ભયદાયિનઃ।
વૃદ્ધૌ ચતુર્ભિર્નવભિશ્શિષ્ટં હાનવથાંશકમ્

તસ્કરો ભુક્તિશક્તિશ્ચ ધન્યો નરવતિઃ ક્લિબઃ।
સુનીતિઃ પ્રીંરાયુષ્માન્ એતેંશાસ્સમુદીરિતાઃ

માનાઙ્ગુલૈ ર્દ્વાદશભિઃ માનં તાલાહ્યયં મતમ્।
દ્વૌતાલૌ કથિતો હસ્તસૈ હ્યષ્ટૌ ધનુરુચ્યતે

સ એવ દણ્ડસ્સયુગઃ ક્રોશસ્તૈઃ પંચ ભિશ્શતૈઃ।
ક્રોશૈશ્ચતુર્ભિર્ગૌપાનં યોજનં તચ્ચતુર્ગણમ્

ગ્રામસ્ય યજમાનસ્ય રાજ્ઞો જનપદસ્ય ચ।
આયાદિરનુકૂલશ્ચેત્પ્રતિમાસ્સર્વસિદ્ધિદાઃ

આયાદિરેષ વિજ્ઞેયો મૂલબેરસમાશ્રયઃ।
ન તદઙ્ગેષુ બિમ્બેષુ લોહજેષ્વિતરેષુ વા

શ્રદ્ધાબિમ્બેષુ વિજ્ઞેયસ્તથા ભવનકૌતુકે।
પ્રસ્થા દીના તું મર્યાદા પ્રસઙ્ગાદુચ્યતેઽધુના

ચત્વારો વ્રીયઃ કુઞ્જાસ્તેઽષ્ટૌ મઞ્જિષ્ઠ ઉચ્યતે।
તે શતં ષષ્ટિરધિકં નિષ્કં નિષ્કાષ્ટકં ફલમ્

ફલાનિ પઞ્ચ કુડુભં પ્રસ્થં સ્યાત્તુ ચતુર્ગણમ્।
તચ્ચતુર્ગુણકં વિદ્યાદાઢકં તદ્વયં શિવમ્

તદ્દ્વયં દ્રોણમુદિતં ખારી તદ્વિતયં ભવેત્।
તત્ખારીત્રિતયં ભારં પરિમાણમુદીરિતમ્