પદ્મસંહિતા · અધ્યાય 2.3

ત્રૈવર્ણિક સ્સ્વવર્ણોક્તૈ રાશ્રમાનુગુણૈ સ્તથા।
આચારૈ રાચરન્યુક્તૈ ર્વાસુદેવાર્ચને રતઃ

વિવિક્તં દેશમાસાદ્ય સર્વસંબાધવર્જિતમ્।
યોગાઙ્ગદ્રવ્યસમ્પૂર્ણં તત્ર દારુમયે શુભે

આસને કલ્પિતે દર્ભવાસઃ કૃષ્ણાજિનાદિભિઃ।
તાલમાત્રસમુત્સેધે તાલદ્વયસમાયુતે

ઉપવિશ્યાસને વશ્યે સ્વસ્તિકાદિ યથારુચિ।
બધ્વા પ્રાગાનનસ્સમ્યક્ ઋજુકાયસ્સમાહિતઃ

નાસાગ્રવ્યસ્તનયનો દન્તૈર્દન્તાનસંસ્પૃશન્।
રસનાં તાલુનિ વ્યસ્ય શ્લથબાહુદ્વયાન્વિતઃ

આકુઞ્ચતશિરાઃ રિઞ્ચિત્ નિબધ્નન્ યોગમુદ્રયા।
હસ્તૌ યધોક્ત વિધિના પ્રાણાયામં સમાચરેત્

રેચનં પૂરણં વાયોઃ રોધનં રેચનં તથા।
ચતુર્ભિઃ ક્લેશનં વાયોઃ પ્રાણાયામ ઉદીરિતઃ

હસ્તેન દક્ષિણેનૈ વ પીડયન્નાસિકાપુટમ્।
ઇડયાપૂર યેદન્તર્વા યુમાત્મનિ કુમ્ભયેત્।
શનૈશ્શનૈ રથ બહિઃ ક્ષિપેત્પિઙ્ગલયાનિલમ્

દ્વાત્રિંશન્માત્રયટા કુક્ષૌ પૂરયેદિડયાનિલમ્।
ભૂયષ્ષોડશમાત્રાભિશ્ચતુષ્ષષ્ઠ્યાતુ માત્રયા

સમ્પૂર્ણકુમ્ભવદ્ધેહં પૂરયેન્માતરિશ્વના।
પૂરણાન્નાડયસ્સર્વાઃ પૂર્યન્તે માતરિશ્વના

એવં કૃતેસતિ બ્રહ્મન્ ચરન્તિદશ વાયવઃ।
હૃદયામ્ભોરુહં ચાપિ વ્યાકોચં ભવતિ સ્ફુટમ્

પૂરણેન તથા કુમ્ભી કરણા દુન્મુખં સ્થિતમ્।
ગલકૂપવિરૂઢં તુ તદધોમુખમમ્ભુજમ્

નાલં તાલનિભં તસ્ય દલાષ્ટકસમન્વિતમ્।
કદલી પુષ્પસઙ્કાશં ચન્દ્રકાન્તસમપ્રભમ્

સન્ધ્યયોર્મધ્યરાત્રે ચ પ્રાણાયામાંસ્તુ ષોડશ।
એકાહમાત્રં કુર્વાણસ્સર્વપાપૈઃ પ્રમુચ્યતે

કિમન્યૈર્ભહુભિઃ પ્રોક્તૈઃ પ્રાણાયામપરાયણાઃ।
નિર્ધૂતસર્વપાપ્માનો વત્સરત્રયપૂરણે

પશ્યન્તિ મામપિ બ્રહ્મન્ હૃદયામ્ભોરુહેસ્થિતમ્।
સંવત્સરત્રયાદૂધ્વં પ્રાણાયામપરો નરઃ

યોગસિદ્ધો ભવેદ્યોગી વાયુજિદ્વિજિતેન્દ્રિયઃ।
અલ્પાશી સ્વલ્પનિદ્રશ્ચ તેજસ્વી બલવાન્ભવેત્

અપમુત્યુમતિક્રમ્ય દીર્ઘમાયુરવાપ્નુ યાત્।
પ્રસ્વેદજનનં યસ્ય પ્રાણાયામેષુ સોઽધમઃ

કમ્પનં વપુષો યસ્ય પ્રાણાયામેષુ મધ્યમઃ।
ઉત્થાનં વપુષો યસ્ય સ ઉત્તમ ઉદાહૃતઃ

અધમે વ્યાધિપાપાનાં નાશસ્સ્યાન્મધ્યમે પુનઃ।
પાપરોગમહાવ્યાધિ નાશસ્સ્યાદુત્તમે પુનઃ

અલ્પમૂત્રો લ્પવિષ્ઠશ્ચ લઘુદેહો મિતાશનઃ।
વશ્યેન્દ્રિયઃ પટુમતિઃ કાલત્રયવિદાત્મવાન્

રેચકં પૂરકં મુક્ત્વા કુમ્ભીકરણમેવયઃ।
કરોતિ ત્રિષુલોકેષુ નૈવ તસ્યાસ્તિદુર્લભમ્

નાભકન્દે ચ નાસાગ્રે પાદાઙ્ગુષ્ઠે ચ યત્નવાન્।
ધારયન્મનસા પ્રાણાન્ સન્ધ્યાકાલેષુ સર્વદા

સર્વરોગવિનિર્મુક્તો ભવેદ્યોગી ગતક્લમઃ।
કુક્ષિરોગવિનાશસ્સ્યાત્ નાભિકન્દેષુ ધારણાત્

નાસાગ્રે ધાણાદ્ધીર્ષુ માયુષ્યં દેહલાઘપમ્।
પાદાઙ્ગષ્ઠે ભવેદ્ધૃત્યા વાયોઃ કમલસંભવ

વાયુમાકૃષ્ય જિહ્વાગ્રે પિબન્નશ્રમદાહાભાક્।
બ્રાહ્મે મુહોર્તે સંપ્રાપ્તેવાયુમાકૃષ્યજિહ્વયા

પિબત સ્ત્રિષુમાનેષુ વાક્સિસ્ધિર્મહતીભવેત્।
આભ્યસ્યતશ્ચષણ્માસા ન્મહારોગવિનાશનમ્

યત્ર યત્ર ધૃતો વામુરઙ્ગે રોગાદિદૂષિતે।
ધારણાદેવ મરુતસ્તત્તદારોગ્યમશ્રુતે

મનસો ધારણાદેવ શ્વસનો ધારિતો ભવેત્।
મનસ્થ્સાપના હેતુરુચ્યતે કમલાસન

કરણાનિ સમાહૃત્ય વિષયેભ્યસ્સમાહિતઃ।
અપાનમૂર્ધ્વમાકૃષ્ય વસ્તેરુપરિ ધારયેત્

બધ્નન્કરાભ્યાં શ્રોત્રાતિ કરણાનિ યથાતથમ્।
યુઞ્ઞાનસ્ય યધોક્તેન વર્ત્મના સ્વવશં મનઃ

મનસ્પૃષ્ટસ્સવૈ વાયુસ્સ્વવ શેસ્થાપ્યતે સદા।
નાસિકાપુટયોઃ પ્રાણઃ પર્યાયેણ પ્રવર્તતે

તિસ્રશ્ચ નાડિકાઃ પ્રાણસ્તાવત્યશ્ચ ચરત્યયમ્।
શંખિનીવિવરે યામ્યે પ્રાણઃ પ્રાણભૃતાં સતામ્

તાવન્તશ્ચ પુનઃ કાલં સૌમ્યે ચરતિ સન્તતમ્।
ઇત્થં ક્રમેણ ચરતા વાયુના વાયુજિન્નરઃ

અહશ્ચ રાત્રિં પક્ષં ચ માસઋત્વયનાદિકમ્।
અન્તર્મુખો વિજાનીયાત્કાલભેદનં સમાહિતઃ

અઙ્ગુષ્ઠાદિસ્વાવયવસ્ફુરણાદર્શનૈરપિ।
અરિષ્ટૈર્જીવિતસ્યાપિ જાનીયાત્ક્ષયમાત્મનઃ