પદ્મસંહિતા · અધ્યાય 2.2

યમૈશ્ચ નિયમૈશ્ચૈવ યોગાઙ્ગૈરાસનૈ રપિ।
સુસંયતો નાડીશુદ્ધૌ પ્રાણાયામો વિધીયતે

દેહમાનં સ્વાઙ્ગુલીભિષ્ષણ્ણવત્યઙ્ગુલાયતમ્।
પ્રાણશ્શરીરાદધિકો દ્વાદશાઙ્ગુલમાનતઃ

દેહસ્થમનિલં દેહસમુદ્ભૂ તેન વહ્નિના।
ન્યૂનં સમં વા યોગેન કુર્વન્પ્રહ્મવિદિષ્યતે

દેહમધ્યે શિખિસ્થાનં તપ્તજામ્બૂનદપ્રભમ્।
ત્રિકોણં દ્વિપદામન્યચ્ચતુરશ્રં ચતુષ્પદામ્

વૃત્તં વિહઙ્ગમાનાં તુ ષડશ્રં જલજન્મનામ્।
અષ્ટાશ્રં સ્વેદજાનાં તુ તસ્મિન્ દીપવદુજ્જ્વલઃ

વૈ શ્વાનરોઽગ્નિઃ પચતિ પ્રાણાપાનસમા યુતઃ।
ચતુષ્પ્રકારમશનં દેહમધ્યેઽભધીયતે

અપાનાદ્વઙ્ગુલાદૂર્ધ્વમધો મેઢ્રસ્ય વામતઃ।
દેહમધ્યં મનુષ્યાણાં મેઢ્રમધ્યં ચતુષ્પદામ્

ઇતરેષાં તુન્દમધ્યં સર્વેષામેવ પદ્મ જ।
કન્દસ્ધાનં મનુષ્યાણાં દેહમધ્યે નવાઙ્ગુલમ્

ચતુરઙ્ગલમુત્સેધં ચતુરઙ્ગુલ માયતમ્।
અણ્ડાકૃતિ સ્તિરશ્ચાં ચ દ્વિપદાં ચ ચતુષ્પદામ્

તુન્ધમધ્યં તદિષ્ટં વૈ તન્મધ્યં નાભિરિષ્યતે।
તત્ર ચક્રં દ્વાદશારં આહૂર્માસા નરાણિ તુ

વિષ્ણ્વાદિ મૂર્તયસૈષુ દ્વાદશ દ્વાદશસ્વપિ।
આહં તત્ર સ્થિતં ચક્રં ભ્રામયામિ સ્વમાયયા

અરેષુ ભ્રમતે જીવઃ ક્રમેણ કમલાસન।
તન્તુપઞ્ઞરમધ્યપ્થા યથા ભ્રમતિ લૂતિકા

પ્રાણારૂઢશ્ચરતિ ચ જીવસ્તેન વિના ન હિ।
તસ્યોર્ધ્વે કુણ્ડલીસ્થાનં નાભેસ્તિર્યગથોર્ધ્વતઃ

અષ્ટપ્રકૃતિરૂપા સા ચાષ્ટધા કુણ્ડલીકૃતા।
યથાવદ્વાયુચારં ચ જ્વલનાદિ ચ નિત્યશઃ

પરિતઃ કન્દપાશ્વેતુ નિરુધ્યૈવ સદા સ્થિતા।
મુખેનૈ વ સમાવેષ્ટ્ય બ્રહ્મરન્ધ્રમુખં તદા

યોગકાલે ચ મરુતા નાગ્નિના ચોદિતા સતી।
સ્ફુરિતા હૃદયાકાશે નાગરૂપા મહોજ્વલા

વાયુર્વા યુમુખેનૈવ તતો યાતિ સુષુમ્નયા।
કન્દમધ્યે સ્થિતા નાડી સુષુમ્ના સુપ્રતિષ્ઠિતા

પદ્મસૂત્રપ્રતીકાશા ઋજુરૂધ્વ પ્રવર્તિની।
બ્રહ્મણો વિવરં યાવદ્વિદ્યુદાભા સનાલિકા

વૈષ્ણવી બ્રહ્મનાડી ચ નિર્વાણપ્રાપ્તિ પદ્થતિઃ।
ઇડા ચ પિઙ્ગલાચૈવ તસ્યાસ્સવ્યેતરેસ્થિતે

ઇડા સમુત્થિતા કન્દાદ્વામનાસાપુટાવધિ।
પિઙ્ગલા ચોત્થિતા તસ્માદન્યનાસા પુટાવધિ

ગાન્ધારી હસ્તિજિહ્વા ચ દ્વે ચાન્યે નાડિકે સ્થિતે।
પુરતઃ વૃષ્ઠત સ્તસ્યા વામેતરદૃશૌ પ્રતિ

પૂશા યશસ્વિની નાડ્યૌ તસ્માદેવ સમુત્થિતે।
સર્વેતરશ્રુત્યવધિ પાયુમૂલાત્ત્વલમ્બુસા

અધોમુખા કુહૂનાડી મેઢ્રાન્તાવધિરાયતા।
પાદાઙ્ગુષ્ઠાવધિઃ કન્થા દ્યથા યાતા ચ કેશિની

દશપ્રધાનભૂતાન્તાઃ કથિતાઃ કન્દસમ્ભવાઃ।
તન્મૂલા બહવો નાડ્યઃ સ્થૂલાસ્સૂક્ષ્માસ્તુ નાડિકાઃ

દ્વિસપ્તતિસહસ્રાણિ સ્થૂલાસ્સૂક્ષ્માસ્તુ પદ્મજ।
સંખ્યાતું વૈવ શક્યનૈ સ્થૂલમૂલાઃ વૃથગ્વિધાઃ

યથાશ્વત્ધદલે સૂક્ષ્માઃ સ્થૂલશ્ચ વિતતા સ્તથા।
પ્રાણોઽપાનન્સમાનશ્ચ ઉદાનો વ્યાસ એવ ચ

નાગઃ કૂર્વશ્ચ કૃકરો દેવદત્તો ધનઞ્જયઃ।
ચરન્તિ દશ નાડીષુ દશ પ્રાણાદિ વાયવઃ

પ્રાણાદિપઞ્ચકં તેષુ પ્રધાનાં તત્ર ચ દ્વયમ્।
પ્રાણ એવાથવા શ્રેષ્ઠો જીવાત્માનં ભિભર્તિયઃ

આસ્યનાસિકયોર્મધ્યં હૃદયં નાભિમણ્‍ડલમ્।
પાદાઙ્ગુષ્ઠમિતિ પ્રાણસ્થાનાનિ કમલાસન

અપાનશ્ચરતિ બ્રહ્મન્ ગુદમેઢ્રોરુજાનુષુ।
સમાનસ્સર્વગા ત્રેષુ સર્વવ્યાપી વ્યવસ્થિતઃ

ઉદાનસ્સર્વસન્ધિસ્થઃ પાદયોર્હસ્તયોરપિ।
વ્યાનશ્શ્રોત્રોરુકટ્યાં ચ ગુલ્ફસ્કન્ધગલેષુ ચ

નાગાદિવાયવઃ પઞ્ચ ત્વગસ્થ્યાદિષુ સંસ્થિતાઃ।
તુન્દસ્થં જલમન્નં ચ રસનાગ્નિ સમિકૃતા

તુન્દમધ્યગતઃ પ્રાણાન્તાનિ કુર્યાત્પૃથક્પૃથક્।
ઇત્યાદિચેષ્ટયા પ્રાણઃ કરોતિ વપુષિ સ્થિતિમ્

અપાનવાયુર્મૂત્રાદેઃ કરોતિ ચ વસર્જનમ્।
પ્રાણાપાનાદિ ચેષ્ટદિ ક્રિયતે વ્યાસવાયુના

ઉજ્જીર્યતે શરીરસ્થમુદાનેન નભસ્વતા।
પોષણાદિશરીરસ્ય સમાનઃ કુરુતે સદા

ઉદ્ગારાદિક્રિયા નાગઃ કૂર્માક્ષ્યાદિનિમીલનમ્।
કૃકરસ્તુ ક્ષુતઃ કર્તા દત્તો નિદ્રાદિકર્મકૃત્

મૃતગાત્રસ્ય શોભદિ ધનંજય ઉદાહૃતઃ।
નાડીભેદં મરુદ્ભેદં મરુતાં સ્થાનમેવ ચ

ચેષ્ટાશ્ચ વિવિધા સ્તેષાં જ્ઞાત્વૈવં કમલાસન।
શુદ્ધૌ યતેત નાડીનાં વક્ષ્યમાણેન વર્ત્મના