પદ્મસંહિતા · અધ્યાય 1.7

સપ્તમોઽધ્યાયઃ।
બ્રહ્મણઃ પ્રાપ્ત્યુપાયસ્ય જ્ઞાનસ્યો ત્પત્તિકારણમ્।
ઉચ્યતાં તદશેષેણ પ્રસાદો મયિ ચેત્તવ

બાહ્યો પરાગરહિતં નિર્મલં તસ્ય જાયતે।
વિજ્ઞાનં યસ્ય ભગવત્સમારાધન કર્મભિઃ

અનાદ્યવિદ્યાવિરયો યોગઙ્ગૈશ્ચ યમાદિભિઃ।
શૌચમિજ્યા તપશ્ચર્યા સ્વાધ્યાયા ભ્યસનં તથા

બ્રહ્માચર્યા મિતાહારો મૌનમિન્દ્રિયનિગ્રહઃ।
અહિંસા ચોપવાસશ્ચ સ્નાનં તીર્થનિષેવણમ્

વૈરાગ્યં પુત્રદા રેષુ દુષ્ટાહારવિવર્જનમ્।
અક્રૂરતા વૃદ્ધસેવા ક્ષમા મૈત્ય્રનૃશંસતા

પરદારપરસ્વેષુ વૈ મુખ્યં શાસ્ત્રસેવનમ્।
અસક્તતા ભોગ્યવસ્તુષ્વ્તેતૈ શ્ચિત્તપ્રસાધનૈઃ

જ્ઞાનં પ્રત્યઙ્મુખં જાતં તેન જાનન્તિ તત્પદમ્।
યત્પ્રાપ્ય ન નિવર્તનૈ જન્મમૃત્યુ વિવર્જિતાઃ

પુરુષાઃ કર્મનિરતા જ્ઞાન વિજ્ઞાનજન્મનિ।
સંસારહેતુ મધુના કથયામિ ચતુર્મુખ

શુભાશુભાત્મકં કર્મ કૃત્વા માયાવશં ગતાઃ।
ભોગાયતનમાસ્થાય તત્તત્કર્મ પ્રવાહજમ્

દુઃખં સુખં વા પુરુષા ભુઞ્જતે નિયતેન્દ્રિયાઃ।
સંસૃતિસ્સા ચતુર્વક્ત્ર તસ્યાઃ કર્મૈવ કારણમ્

મુક્તીર્જ્ઞાનાદિકે તસ્યાસ્સંસૃતેરાત્મનો ભવેત્।
કર્માધિકે પુવસ્સૈવ જાયતે નિરવગ્રહા

સંસારહેતુભૂતં તત્કર્મજ્ઞાનેન નશ્યતિ।
ક્ષીણે કર્મણિ સંસારહેતૌ મુક્તિ રનન્તરા

કલ્પતે સંસૃતિઃ કર્મહેતુ રુક્તા વિનિશ્ચિતા।
કરોતિ કર્મ ચાવિદ્યાવિવશઃ પુરુષસ્સ્વયમ્

ગુણા એવ ત્રયો વિદ્યા સમાસવ્યાસવૃત્તયઃ।
તૈરેવ કુરુતે કર્મ શુભં વા યદિ વા શુભમ્

તૈસ્ત્રિભિર્વિવિધા નિદ્રા જાયતે કર્મકારણમ્।
સૈષાઽવિદ્યા ચ માયા ચ કથ્યતેકોવિદોત્તમૈઃ

સત્વાત્સુખમયી નિદ્રા રજસઃ કર્મસઙ્કુલા।
તમસો મોહિની: નામ તાભિર્નિગલિતઃ પુમાન્

સંસા રતોઽવશઃ કર્મ કરોતિ જનિકારણમ્।
સત્વાદિગુણસંયુક્તં મનો ભૂતેષુ પઞ્ચસુ

પ્રયુક્તં પઞ્ચધા ભિન્નં પ્રસૂતે બહુધા ક્રિયાઃ।
મનસ્સત્વગુણોપેતં પૃથિવીસ્થં યદા ભવેત્

તદા કરોતિ પૃથિવીખનનાદિક્રિયાં નરઃ।
આરાધયેત્પ્રતિચ્છાયાં પાલનાય નૃણાં તથા

રજસિસ્થે પ્રાણહિંસાં મૃગયાબુદ્ધિમેવ ચ।
તમસિસ્થે તુ હૃદયે ચ્છેદનં ભેદનં તથા

અભિચાર વશીકાર પરસ્વહરણાદિકમ્!
સત્વસ્થેઽપ્સુ જલક્રીડા જલપાનં ચતુર્મુખ

નદીતનરણમિત્યાદિ કરોતિ વિવશઃ પુમાન્।
રજસા ચ જલદ્રોણ્યામવગાહૂ નિવજ્જનમ્

સેતુબન્ધં સમુદ્રાદૌ બાહૂભ્યાં તરણં તથા।
તમસિસ્થે તુ મનસિ જલતીરે વિમોચનમ્

કૂપે વા પતનં શ્વભ્રે કરોતિ પુરુષસ્સદા।
મનસ્તેજસિ સત્વસ્થે સૂર્યચંદ્રાદિ દર્શનમ્

પટુત્વમુષ્ણભાવશ્ચ રત્ન હેમાદિ દર્શનમ્।
કરોતિ રજસિ પ્રાપૈ ખડ્ગહસ્તસ્સમુ ત્થિતઃ

મૃગાન્હન્તિ તથા મુષ્ટિદણ્ડૈશ્ચ ભૃશતાડનમ્।
તમસિસ્થે મનસ્યગ્નૌ રક્તપુપ્પાદિષુ સ્પૃહા

શ્વસનસ્થે ગુણે સત્વે શીઘ્રયાનં ચ નર્તનમ્।
ગાનં પ્રલાપનં કર્મ કરોતિ રજસિ સ્થિતે

ચિત્તે ગજાશ્વરોહાદિ તથોર્ધ્વગમનાદિકમ્।
તમોગુણસ્થે મનસિ પ્રાસાદારોહણાદિકમ્

ચિત્તે વ્યોમનિ સત્વસ્થે નિરાભાસં નિરાશ્રયમ્।
ગમનં રાજસે ચિત્તે ધૃષ્ઠં જાગર્તિ યત્પુનઃ

સ્વાપે તદીક્ષિતં સર્વં માનસે તમસિ સ્થિતે।
સર્વદષ્ઠ વદા ત્માયં સુખદુઃખં ન બુધ્યતે

એવં બહુવિધાં કર્મ પુમાન્ માયા વશઙ્ગતઃ।
કરોતિ ત્રિગુણૈર્યક્તઃ કર્મભિસ્તૈઃ પુમાનયમ્

સંસારે પિ ગતો જન્મ નાશં ચ પ્રતિપદ્યતે।
યદા પ્રસાદસુમુખઃ પરમાત્મા સનાતનઃ

તદા માયાવિ મુક્તશ્ચ યોગયુક્તો જિતેન્દ્રિયઃ।
વિજ્ઞાનેન પરં બ્રહ્મ પ્રાપ્નોતિ સુખલક્ષણમ્

એભિર્ગુણૈ સ્તથા યોગો વિયોગો વા કથં ભવેત્॥
પુરુષસ્ય ગુણા એતે ત્રયોપિ કમલાસન

માયાયોગ વિયોગાભ્યાં ભવન્તિ ન ભવન્તિ ચ।
માયાનપાયિની નિત્યા મયિ તિષ્ઠતિ શાશ્વતી

માયાવશંગતાસ્સર્વે ભ્રમન્ત્ય જ્ઞાનમોહિતાઃ।
બ્રહ્મામયો પિ કિમુત દેવાદ્યાઃ કમલાસન

મત્પ્રસાદાવસાના યા મદધીના વિનશ્યતિ।
માયાયોગેન બધ્યન્તે મુચ્યન્તેતાં જયન્તિયો

પરિપૂર્ણસ્ય ભગવન્ પ્રસાદસ્તવ કિંકૃતઃ।
ન વેદ્વિ કારણં તત્ર તન્મે બ્રૂહિ યથાતથમ્

શ્રદ્ધા ભક્તિસ્સમાધિશ્ચ મયિ સમ્યક્સમર્પિતા।
કારણં શાસ્ત્રદૃષ્ટેન વિધિના નાન્યથા ભવેત્

સર્વેષાં મોક્ષ્યમાણાનાં કારણ ત્રયમીરિતમ્।
તૈર્વિના સંસરન્ત્યન્યે માયાપર વશા જનાઃ

મમાવતારરૂપાણિ બુધ્વા સૃષ્ટાનિ મન્મુખાત્।
અધર્મસ્યોપશાન્ત્યર્થં ધર્મ કામ પ્રષૃદ્ધયે

બહૂનિ બોદ્ધં યોગ્યાનિ ત્રયં તત્ર સમાચરેત્।
સર્વાકારવિનિર્મુક્તં રૂપં યત્પરમાત્મનઃ

દુર્વિજ્ઞાનં તદેતેષાં શ્રદ્ધાદીનામગોચરમ્।
મુક્તિકારણમુદ્ધષ્ટં બ્રહ્મન્ ભૂયઃ કિમિષ્યતે

અચેતનં ચેતનં ચ રૂપં સ્રષ્ટું સમીક્ષ્યતે।
કિમેકયોનિ સ્સા સૃષ્ટિ ર્યોનિ ભેદઃ કિમેતયોઃ

અભિન્નમેકમવ્યક્તં રૂપં તત્પર માત્મનઃ।
અવિભક્તં વિભક્તં ચ દધ્નિ સર્પિરિવ સ્થિતમ્

અવ્યક્તં વ્યક્તિમાપન્નં કદાચિત્પુરુષેચ્છયા।
મહાન્ જાત સ્તતોવ્યક્તાદહઙ્કારત્તતોઽજનિ

આહઙ્કારાન્મનો જાતં તન્માત્રા પઞ્ચકં તતઃ।
ઇન્દ્રિયાણિ દશૈકં ચ સમજાયત પદ્મજ

મહાભૂતં પૃથિવ્યાદિ પઞ્ચકં તદન ન્તરમ્।
અચેતનાચ્ચેતનાચ્ચ સૃષ્ઠિરેવમુદાહૃતા

ત્રિભિરેવં ગુણૈ રેતૈ રુત્તમાધમમદ્યમાઃ।
જાયનૈ કારણવશાત્તાન્ભ્રવીમિ ક્રમાદહમ્

ભાવેષુ તેષુ ભૂયુષ્ઠં સત્વં શ્રેયાં શ્ચતુર્મખ।
ભૂયુષ્ઠરાજસો મધ્યો જઘન્યસ્ત સમાધિકઃ

તત્ર સત્વાધિકૈ ર્ભવૈ રર્ચના મમ તોષિણી।
ભોગો વાપ્યપવર્ગો વા ફલં તેષાં યથેપ્સિતમ્

રજસાધિકભાવેન યજન્તે યે દ્વિજાતયઃ।
તેષાં ત્રિવિષ્ટપે વાસઃ પુનરાવૃત્તિલક્ષણઃ

સંસૃતિશ્ચ ક્ષણે તસ્ય યહન્તે યે તમોઽધિકાઃ।
તેષાં ભુવસ્થ્સલે વાસઃ ક્ષયે ભૂલોકસંસૃતિઃ

યક્ષભૂત પિશાચાદિ યજન્તે તમસાધિકાઃ।
ઉષિત્વા નરકે ઘોરે જન્મ સ્યાજ્જઙ્ગમાદિષુ

ગત્વા ગત્વા નિવર્ત ન્તે યજ્ઞ ધર્મ પરાયણાઃ।
અદ્વાપિ ન નિવર્ત ન્તે યે મમારાધને સ્થિતાઃ

આબ્રહ્મસદનાલ્લોકાઃ જાયનેઽગવસ્થિતાઃ।
મલ્લોક વાસિનો ભૂયસ્સંસરન્તિ ન કુત્રચિત્

તસ્માદ્ભજસ્વમાં બ્રહ્મન્ સત્વભાવસ્થિતસ્સદા।
સત્વાદિ ગુણયુક્તાના માહાર સ્ત્રિવિધઃ સ્મૃતઃ।
સ્નિગ્થાશ્ચ મધુરા હૃદ્યા સ્તિષ્ઠતઃ પ્રથમે ગુણે

કટ્વમ્લલવણપ્રાયા મદ્યમે તિષ્ટતઃ પ્રિયાઃ।
રસહીનં યાતયામં પૂતિગન્થં ચિરોષિતમ્।
ઉચ્છિષ્ટં પ્રીતિજનનં જઘન્ય ગુણ વર્તિનઃ

સત્વાત્સુખમયી નિદ્રા રજસઃ કર્મસઙ્કુલા।
નિદ્રા દિવાનિશં તસ્ય તમો યસ્યાધિકો ગુણઃ

સત્ત્વસ્થસ્યોર્ધ્વગમનં સ્થિતર્મ ધ્યે રજોઽધિકે।
અધો ગતિસ્તામસાનાં ત્રિવિધાનાં ત્રિધા ગતિઃ

તત્ર સત્વં નર્મલત્વાત્પ્ર કાશકમનાવૃતમ્।
સત્વં જ્ઞાનં તપો મૌનં ધૃતિશ્શૌચં શમઃ ક્ષમા

ઇત્યાદયસ્સત્વનિષ્ઠે ગુણાઃ કલ્યાણ કારિણઃ।
અહઙ્કાર સ્ત્રિધા દર્મઃ ક્રોધો દમ્ભ ઇતીરિતઃ

ગુણા રજોગુણસ્યૈતે તામસસ્ય તુ કથ્યતે।
પૈ શુન્યં પરનિન્દા ચ નિદ્રા લસ્યંઽવૃશંસતા

ઇત્યાદયસ્તમોઽધીના ગુણાઃ પ્રોક્તાશ્ચતુર્માખ।
પ્રલીનયોરિતરયોર્ગુણયોશ્ચ જઘન્યયોઃ

સત્વે પ્રવૃદ્ધે વિજ્ઞાનમુત્કૃષ્ટં જાયતેઽધિકમ્।
તેન પ્રાપ્નોતિ પરમં સ્થાનં પ્રકૃતિ દુર્લભં

યત્પ્રાવ્ય ન નિવર્ત ન્તે સંસારે દુઃખ સમ્ભવે।
દેહં ત્યજન્તસ્સત્વસ્થા લોકાન્ યાન્તિ સનાતનાન્

રજસ્થ્સસ્ય પ્રલીનસ્ય જસ્મ માત્રં મહાકુલે।
પ્રલયે તમસિસ્થસ્ય પુરુષસ્ય ચતુર્મુખ

મૂઢયોનિષુ જન્મ સ્યાન્નિકૃષ્ટાસુ પુનઃ પુનઃ।
ત્યજતોઽન્તે સ્મૃતિર્યેષુ દેવસમ્ભન્ધમાત્મનઃ

ભાવેષુ તં તમાપ્નોતિ પુરુષો ભાવનાવશાત્।
પુંસામેવં બહુવિધાઃ ગતયસ્સમુદાહૃતાઃ