પદ્મસંહિતા · અધ્યાય 1.6

ષષ્ઠોઽધ્યાયઃ।
સર્વતઃ પાણિપાદાદિ બ્રહ્મણો રૂપમિરિતમ્।
અરૂપસ્યાપિ તત્સર્વં કથયસ્વ યથાતથમ્

ભગવતસ્સર્વતઃ પાણુ પાદાદિત્ય નિર્વચનમ્।
ચરાચરમિદં કૃત્સ્નમાક્ષિપ્તં પરમાત્મના।
યતસ્તત્સર્વપાણિત્વં તસ્ય લક્ષણમુચ્યતે

દેશકાલા વિશેષેણ સંયુક્તં પરમેષ્ઠિના।
યૌગપદ્યેન સતતં સર્વતઃ પાત્પ્રભુસ્તૃતઃ

તિર્યગૂર્દ્વમધશ્ચોચ્ચૈર્ગત્વા ભાસયતે જગત્।
રવિર્યથા તથા કૃત્વા વિશ્વતશ્ચક્ષુરુચ્યતે

સર્વં પુરસ્થ્સિતં તસ્ય વસ્તુજાતં યત સ્તતઃ।
વિશ્વતો મુખતા તસ્ય બ્રહ્મણઃ કમલાસન

જ્ઞાનેન્ધિયાણિ સર્વાણિ શ્રૂયન્તે શિર ઉત્તમમ્।
તથા જ્ઞાનાશ્રયત્વેન જ્ઞેયસ્સર્વશિરાઃ પ્રભુઃ

વિદૂરમવિદૂરસ્થં તથા વ્યવહિતેતરે।
શૃણોતિ શબ્દસઙ્ઘાતં તેનાસૌ સર્વતશ્શ્રવાઃ

ભિન્નો વહ્નિરયઃ પિણ્‍ડાદભિન્ન ઇન દૃશ્યતે।
તદ્વદ્વ્યક્તાદ્ભહિર્ભૂતો વ્યક્તમાવૃત્ય તિષ્ઠતિ

આદર્શે નિર્મલે યદ્વદન્તસ્થા પ્રતિયાતના।
દૃશ્યતે તત્ર તદ્વત્સ્યાદ્વિભોરવ્યક્તરૂપતા

નેન્દ્રિયાધીનવિજ્ઞાનો રૂપાદિષુ ચતુર્મુખ।
ભગવાનમુતો હેતોસ્સર્વજ્ઞઃ કથતો બુધૈ

પરમેણ મહત્વેન સંયોગાત્પરમાત્મનઃ।
વ્યાપિત્વમુચ્યતે વિષ્ણોરીશ્વરસ્ય મનીષિભિઃ

અનાદિત્વ મજત્વેન તથૈ વાનન્તતા વિભોઃ।
પરોક્ષત્વેન સર્વેષામપદિત્યુચ્યતે નૃભિઃ

અસંવિદ્વષયો બ્રહ્મન્ ગન્ધઃ પુષ્પાદિકે યથા।
ત્રિભિર્ગુણૈરબદ્ધોપિ બદ્ધવત્તેષુ તિષ્ઠતિ

યથા પુષ્કારપર્ણેષુ સ્વચ્છમમ્ભઃ પ્રતિષ્ઠિતમ્।
અન્તર્બહિરભિવ્યાપ્ય તિષ્ઠિત્યેકો મહાર્ણવે

નિમગ્નસ્યેવ કુમ્ભસ્ય બહિરન્તરપાં સ્થિતિઃ।
પરક્ષેત્રક્ષયોરૈક્યમાત્મનો શ્શ્રુતિચોદિતમ્

ક્ષેત્રક્ષસ્યાસ્યબાહુલ્યં દેહભેદાત્પ્રતીયતે।
એકસ્યૈવહિ બિમ્ભસ્ય દર્પણેષુ યથા તથા

ભૂતાદિ પઞ્ચપઙ્ઘાતં ક્ષેત્રં તત્ર વ્યવસ્થિતઃ।
જીવોયસ્તં વિદુઃ પ્રાજ્ઞાઃ ક્ષેત્રજ્ઞં પરસંજ્ઞિતમ્

અબુદ્ધિબોધ્યમસ્પષ્ટં વ્યક્તસ્યોપરિ વિષ્ઠિતમ્।
પરાત્પરતરં વિષું સૂરયો જ્ઞાનચક્ષુષા

વિદન્તિન તમજ્ઞાનાત્ જ્ઞાનગોચરમક્ષરમ્।
પરસ્ય વ્યાપિનો દેહચલનાદ્યા ન વિભ્રમઃ

યથા ઘટસ્થમાકાશં નીયમાને ઘટે મતિઃ।
યાતીતિ વસ્તુતો નૈવ ભેદૌસ્તિ પરજીવયોઃ

પદ્મપત્રસહસ્રેષુ સૂચીભિન્નેષ્વનુ ક્રમાત્।
સૂક્ષ્મત્વાત્કાલભેદસ્તુ યથા નૈવોપલભ્યતે

તથૈવ પરમાત્માયાં નામ્નાણુઃ પરિકીર્તિતઃ।
દૂરસ્થમજ્ઞાઃ પશ્યન્તિ હૃત્વદ્મે વિષ્ઠિતં સદા

વિતત્ય વાયુરાકાશં યથૈક સ્તિષ્ઠતિ પ્રભુઃ।
તથા ચરાચરં વિશ્વં વ્યાપ્ય તિષ્ઠત્યજસ્સ્વયમ્

સ્રષ્ટું સંહર્તુમીશાનો રશ્મીનભ્યુદિતો રવિઃ।
યથા તથા જગત્સર્વં સ્રષ્ટુ હર્તું પ્રભુર્હરિઃ

સ્વં પરં ચાપિ વિષયં પ્રકાશયતિ ચિદ્ઘનઃ।
યથા પ્રદીપસ્સ્વસ્યાપિ ઘટાદેશ્ચ પ્રકાશકૃત્

વર્ણૈસ્સિતાદિભિર્હીનસ્ત દ્વદ્ભાસયતે હરિઃ।
ષડ્ભિર્ગુણૈ રન્વિત ત્વાત્ જ્ઞાનાદિભિરનવ્યગૈઃ

ભગવાન્ કથિતસ્સદ્ભિઃ પરમાત્મા જગન્મયઃ।
દધ્નિ સર્પિ સ્તિલે તૈલં માધુર્યં ચ ગુડાદિષુ

અભિન્નં તસ્વતો દ્વવ્યાદમૂર્તં તત્ર ચ સ્થિતમ્।
ઉપલમ્ભન સામર્થ્યાદ્દૃશ્યતે ન તદીક્ષ્યતે

અજોપ્યમૂર્તસ્સ ર્વેષામન્તરાત્મા પરઃ પુમાન્।
જ્ઞાનિનાંભાવનાયોગાદુપલભ્ધિપથં ગતઃ

ચરાચ રેષુ સર્વેષુ યદ્વસ્તુ વ્યાવ્ય વિષ્ઠિતમ્।
અમૂર્તમપૃથગ્ભૂતં સ્વસં વેદ્યં વિદન્તિ કે

વિદ્યયાભગવન્મહ્યં તાનાચક્ષ્વ યથાતથમ્।
પઞ્ચરાત્રવિધિદીક્ષિતાનાં વિષ્ણુમાયો ત્તરણમ્।
પઞ્ચરાત્રોક્તમાર્ગેણ યો દીક્ષાં ચક્રમમ઼ણ્‍ડલે।
કૃત્વા સમર્ચનં વિષ્ણોઃ દ્વિષટ્કાક્ષરવિદ્યયા

આરાધયન્તિ શાસ્ત્રોક્તવિધિના દેશિકોત્તમાઃ।
તેષાં હૃદમ્બુજે સાક્ષાદાવિ રાસૈપરઃ પુમાન્

તરન્તિ વિષ્ણુમાયાં તે ન તરન્તીતરે જનાઃ॥
વસ્તુ સાક્ષાત્કૃતં કીદૃગ્લક્ષણં તસ્ય કીદૃશમ્।
ભગવન્ કથ્યતાં સર્વં મયિ ચેદસ્ત્યનુગ્રહઃ

નિદિધ્યાસિતવસ્તુ સ્વરૂપમ્
વાલાગ્રશતભાગસ્થં પ્રધાન પુરુષાત્મકમ્।
ગમનાગમનૈર્હીનમણિષ્ઠં તદણોપરિ

મહિષ્ઠં મહતો વસ્તુ પરમાનન્દવિગ્રહમ્।
વૃદ્ધિક્ષયવિનિર્મક્તં સર્વગં સંવિદાત્મકમ્

સદ્રૂપં પ્રણવા વેદ્યમપ્રતર્ક્યં પ્રમાણવત્।
એવં વસ્તુ ચ કાંક્ષન્તે હૃદયે યોગિનસ્સદા

તસ્યસ્થૂલાદિરૂપેણ ત્રૈવિદ્યમ્.
સ્થૂલં સૂક્ષ્મં પરં તસ્ય ત્રિવિધં રૂપમીરિતમ્॥
સ્થૂલાદીનાં લક્ષણં
સ્થૂલં તત્સકલં જ્ઞેયં સૂક્ષ્મં સકલનિષ્કલમ્

પરં નિષ્કલમેવસ્યાદ્રૂપં કમલસમ્ભવ।
રૂપં સહસ્રશીર્ષાદિ સકલં પરમાત્મનઃ

તેજઃ પુઞ્જમિવાભાતિ રૂપં સકલનિષ્કલમ્।
સચ્ચિદાનન્દરૂપાદિ રૂપાં નિષ્કલસંજ્ઞિતમ્

પ્રકૃતિ વિકૃતિ નિરૂપણમ્।
પ્રકૃતિર્વિકૃતિશ્ચ સ્વે સ્વ રૂપે પરમાત્મનઃ।
સત્વાદિગુણસંઘાતઃ પ્રકૃતિર્વિકૃતિઃ પુનઃ

પુરુષઃ પરમાત્માખ્યસ્તેનેયંત્રિગુણાત્મિકા।
મરમાત્મા ધિષ્ઠિતાયાઃ પ્રકૃતેર્જગત્સર્ગાદિઃ।
અધિષ્ઠિતા જગસ્તર્વં પ્રસૂતે ચેતનાત્મકમ્

સંહરત્યપિ તત્સર્વં નિયોગા દેવ તસ્ય સા।
સપરમાત્મા નારાયણઃ
એક એવ પરો દેવો નાનાશક્તિ સમન્વિતઃ

કરોતિ સર્ગસંહારૌ સ ચ નારાયણસ્સ્મૃતઃ।
નાનાથિક્કૈઃ પુરદ્વારૈર્યથા પુરનિવાસિનઃ

અન્તર્વિંશન્તિ યદ્વચ્ચ પુરુષાઃ પુરુષં પરમ્।
ઉપાસકા વિશન્ત્યન્તર્વિદ્યયા પરયા સદા

જ્યોતિર્મણ્‍ડલમધ્યસ્થં રુક્માભં પુરુષં પરં।
હૃત્પદ્મકર્ણિકારૂઢં શઙ્ખચક્રગદાધરમ્

ચતુર્ભુજં ભાવયન્તિ સ્થાનેષ્વેતેષુ યોગિનઃ।
બ્રહ્મરન્ધ્રે ભ્રુવોર્મધ્યે નભિચક્રેગલાવટે

જીહ્વાગ્રે દાલુમધ્યે ચ ભાવયન્તો યતેન્દ્રિયાઃ।
પૂર્વજન્મકૃતં કર્મ દગ્ધ્વા યાન્તિ સનાતનમ્

વિષ્ણોરારાધનપરાઃ પઞ્ચકાલપરાયણાઃ।
અષ્ટાઙ્ગયોગ સિદ્ધાશ્ચ દ્વાદશાક્ષરચિન્તકાઃ

વાશુદેવશ્રયા મર્ત્યા વાસુદેવ પરાયણાઃ।
સર્વપાપવિશુદ્ધાશ્ચ યાન્તિ બ્રહ્મ સનાતનમ્

વર્ષધારાઃ પૃથગ્ભૂતાઃ પતન્ત્યો દિવિ મેઘતઃ!
ભૂમાવૈક્યં યથા યાન્તિ તદ્વદ્બ્રહ્મણિ યોગિનઃ

અર્ણો નદીનાં બહૃધા તત્સ્વરૂપાદિ ભેદવત્।
પ્રવિષ્ટં વારિધેર્વારિ નોદકાદ્વ્યતિરિચ્યતે

તથૈવ બ્રહ્મણિ પરે મુક્તાત્માવશ્ચતુર્મુખ।
એકીભાવેન તિષ્ઠન્તિ તત્સાલોક્યં યથા ભવેત્

એતદ્રહસ્યમુદિતં નિષત્સૂપનિષત્સુ ચ।
યોગઃ પ્રકાશિતસ્તુભ્યં મયા કમલસમ્ભવ