પદ્મસંહિતા · અધ્યાય 1.5

પ્રકૃત્યા તસ્ય સંયોગો જાયતે કેન હેતુના।
એતદાચક્ષ્વ ભગવન્ રહસ્યં દુર્લભં મમ

પ્રકૃત્યા પુરુષસ્ય સંયોગે હેતુઃ।
મન્માયા કારણં બ્રહ્મન્ન નાદિરવિનાશિની।
યુનક્તિ પુરુષં સૈષા પ્રકૃત્યા ગુણરૂપયા

ભગવતઃ પ્રસાદાત્ પ્રકૃત્યા વિયોગઃ
મત્પ્રસાદં વિના તસ્ય ન વિરામો સ્તિ કસ્ય ચિત્।
યાવન્નાહં પ્રસીદામિ તાવન્માયા દુરત્યયા

પૂર્ણકામસ્ય ભગવતઃ પ્રસાદે નિબન્ધનમ્.
પૂર્ણ કામસ્ય દેવસ્ય પ્રસાદે કિં નિબન્ધનમ્।
ન જાને કારણં તસ્ય તન્મે બ્રૂહિ નિબન્ધનમ્

વર્ણાનામાશ્રમાણાં ચ મર્યાદાયામયાકૃતા
તાં યે સમનુવર્ત ન્તે પ્રસાદ સ્તેષુ મે મહાન્

તસ્માત્સંસારિણાં પુંસાં મત્પ્રસાદં વિના ક્વચિત્।
નિશ્શ્રેયસકરં નાસ્યદ્ભધ્યસ્વ કમલાસન

ભગવન્ દેવદેવેશ જાનામિ પુરુષોત્તમ।
ત્વામેવ જગતાં મન્યે સ્રષ્ટાપં કમલેક્ષણ

પ્રભવન્તિ યતો લોકાઃ પ્રલયં યાન્તિ યત્ર ચ।
ભગવન્ તદશેષેણ જ્ઞાતુમિચ્છામિ શંસ મે

સૃષ્ટ્યાદિનિરૂપણમ્।
પ્રકૃતિઃ પુરુષશ્ચોભે મમ રૂપે દુરત્યયે।
અનુપ્રવિશ્ય દ્વિતયાં ક્ષોભયામ્યહમિચ્છયા

પ્રકૃતિ સ્ત્રિ ગુણા બ્રહ્મન્નનાદિરવિનાશિની।
પુરુષાધિષ્ઠિતા સૂતે સ્થાવરાણિ ચરાણિ ચ

ગુણસામ્યાત્મન સ્તસ્માત્પુરુષાધિષ્ઠિ તાત્પુનઃ।
અજાયત મહત્તત્વં ત્રિવિધં ત્રિવિધૈર્ગણૈઃ

અહઙ્કારસ્તતો જાત સ્તસ્ય તિસ્રો વિધાઃ સ્મૃતાઃ।
વૈ કારિકસ્તૈજસશ્ચ ભૂતાદિશ્ચેતિ તત્ત્રિધા

વૈકારિકાદહઙ્કારાત્સાત્વિકાઃ પઞ્ચહજ્ઞિ રે।
જ્ઞાનેન્દ્રિયાણિ પંચૈવ રાજસાત્તૈજસાત્પુનઃ

કર્મેન્દ્રિયાણિ જાતાનિ ભૂતાદેસ્તામસાદથ।
શબ્દતન્માત્રમભવત્તચ્ચા કાશમજીજનત્

સ્પર્શતન્માત્રમાકાશા ત્તસ્માદ્વાયુરજાયત।
રૂપમાત્રં તતો વાયો સ્તસ્માદગ્નિરજાયત

રસમાત્રમજન્યગ્ને સ્તસ્માદાપઃ પ્રજજ્ઞિરે।
ગન્ધતસ્માત્રમદ્ભ્યોપિ ગન્ધમાત્રાત્તથા મહી

શબ્દૈકગુણમાકાશં શબ્દસ્પર્શગુણોઽનિલઃ।
શબ્દસ્પર્શૌ તથા રૂપં તદ્વદગ્નેરુદાહૃતમ્

શબ્દસ્સ્પર્શૌ રસો રૂપં ચાતુર્ગુણ્યપાં સ્મૃતમ્।
શબ્દસ્પર્શૌ રૂપરસૌ ગન્ધઃ પઞ્ચગુણા મહી

નાનાવીર્યાઃ પૃથગ્ભૂતાસ્તે સૃષ્ટાસ્સંહતિં વિના।
નાશક્નુવન્પ્રજાસ્સ્રષ્ટું તતસૈ સંહતાસ્સ્વયમ્

મહદાદિ વિશેષાન્તાઃ પ્રધાનપુરુષેરિતાઃ।
અણ્‍ડં મમાંશભૂતસ્ય પદ્મ નાભસ્ય મદ્મજ

નાભેરજાયત તતો જગદ્યોનિરભૂદ્ભવાન્।
સર્ગાદૌ પ્રકૃતેરેવમુદ્ભૂતમખિલં જગત્

લીયતે પ્રકૃતાવેવ કલ્પાન્તે કમલાસન॥
મન્યે ત્વયા જગત્સૃષ્ટં વિધૃતં ચ ત્વયા વિભો।
કાલરૂપ સ્ત્વમેવૈકઃ કલ્વાન્તે સઞ્ચહર્થ ચ

ઇદાનીં વદ મેજ્ઞાનં બ્રહ્મસિદ્ધિદમચ્યુત।
યજ્જ્ઞાત્વા ન પુનર્જન્મ મરણં ભવબદ્ધનમ્।
બ્રહ્મજ્ઞાનદ્વૈ વિધ્યમ્।
જ્ઞાનં દ્વિવિધમાખ્યાતં સત્વાખ્યં ચક્રિયાત્મકમ્।
સત્વાખ્યસ્ય ક્રિયાખ્યેન સિદ્ધિરવ્યભિચારિણી

જ્ઞાનં ક્રિયાત્મકં તાવત્ વદ ક્રીયગ્વિધં પ્રભો।
યોનાભ્યસ્તેન સત્વાખ્યં યાસ્યામિ બ્રહ્મ સિદ્ધિદમ્

સત્વક્રિયાત્મકજ્ઞાન લક્ષણમ્।
યમશ્ચ નિયમ શ્ચૈવક્રિયાખ્યં દ્વિવિધં સ્મૃતમ્।
તાભ્યાં જ્ઞાનંચ સત્વાખ્યં પ્રાપ્નોત્યેવ ન સંશયઃ

બ્રહ્મણ્યભિન્નં સત્વાખ્યં જ્ઞાનાજ્ જ્ઞેયમવાપ્યતે।
જ્ઞાનાન્મુક્તઃ પરાનન્દે પરમાત્મનિ પદ્મજ

બ્રહ્મપ્રાપ્તૌ ત્વયા સમ્યગુપાયઃ કથિતઃ પુરા।
ઇદાનીં દેવ દેવેશ બ્રૂહિ મે બ્રહ્મલક્ષણમ્

બ્રહ્મલક્ષણમ્।
આનન્દલક્ષણં બ્રહ્મ નાદરૂપમવિક્રિયમ્।
ક્લેશાદિભિરસંસ્પૃષ્ટં નિષ્ક્રિયં નિર્વિકલ્પકમ્

અદ્વન્દ્વમનવચ્છિન્નં સ્વસંવેદ્યં નિરઞ્ચનમ્।
સુસૂક્ષ્મં સ્વવશં સ્વૈરં સ્વયં જ્યોતિ રનાદિમત્

અનન્તમક્ષયં શાન્તમદૃષ્ટા ન્તમવૃદ્ધિમત્।
ધ્રુવમેકં સદા નન્દં ચિદ્રૂપં સર્વગં પરમ્

ગતાગતવિનિર્મુક્તં વાસુદેવાહ્વયં વિભુ।
પ્રભવં સર્વભૂતાનામીશ્વરં પુરુષોત્તમમ્

સ્વભાવનિર્મલં નિત્યં નિસ્તરઙ્ગં નિરાકુલમ્।
નિર્મર્યાદં ગુણાતીતં સગુણં સર્વકામદમ્

હીનવર્ણૈરસંસેવ્યં મોક્ષમાણૈરતર્કિતમ્।
અધ્યેયં ધ્યેયમાશ્ચર્યમવાજ્મનસગોચરમ્

ષાડ્ગુણ્યવિગ્રહં સર્વશક્તિ સ્વાશ્રયમાશ્રીતમ્।
ભૂતેશં ભૂતકૃદ્ભૂતં તમસઃ પરતઃ સ્થિતમ્

પ્રધાનં પ્રકૃતેરન્યદ્ભોગ્યં ભોક્તૃ નિરઙ્કુશમ્।
પ્રમાણપ્રત્યયાતીતં સર્વતોક્ષિશિરોમુખમ્

સર્વતઃ પાણિચરણં સર્વમાવૃત્ય વિષ્ઠિતમ્।
બહિરન્તસ્થ્સિતં વ્યાપિ સર્વ તન્ત્રાતિશાસનમ્

અજમોઙ્કારમવ્યક્તં મૂલમન્ત્રાત્મકં શિવમ્।
માયારૂપંચમાયાભિન્નિત્યતૃપ્તમણોરણુ

મહતોઽપિ મહા સ્થૂલ મતુલં મૃદુ દીપ્તિમત્।
અમૂર્તં મૂર્તમોજસ્વિ ચિદ્ઘનં નિરુપદ્રવમ્

પશ્યન્નિત્થં પરં બ્રહ્મ પરેણ જ્ઞાનચક્ષુષા।
યોગયુક્તસ્સદા મર્ત્યઃ પ્રાપ્નોતિ ચ પરં પદમ્