પદ્મસંહિતા · અધ્યાય 1.4

વિધત્સે કેન રૂપેણ કેન રૂપેણ પાસિ વા।
સંહર્તું યતસે કેન શુશ્રૂષા મે વિજૃમ્ભતે

સૃષ્ઠ્યર્થાસ અનન્તાસુ શક્તિષુ ચતસ્રો મુખ્યાઃ.
અનન્તાશ્શક્તયસ્સૃષ્ટાઃ મનસૈવ ચતુર્મુખ।
ચતસ્રસ્તાસુ નર્દિષ્ટાઃ મુખ્યા વિષ્ણ્વાદિમૂર્તયઃ

તત્ર તિસ્રસ્સંસારગોચરાઃ ચતુર્થી મોક્ષદાયિની.
રજસ્સત્વસમોમય્ય સ્તિસ્રસ્સંસારગોચરાઃ।
આનન્દાખ્યા ચતુર્થી તુ ભુક્તિ મુક્તિપ્રદાયિની

સૃષ્ટ્યાદુપયોગિનો ગુણાઃ
રજો ગુણેન ભુવનં સૃજામિ સચરાચરમ્।
પાલયામિ ચ સત્વેન તમસા સંહરામિ ચ

આનન્ધાત્માનમાસ્થાય વાસુદેવાહ્વય સ્સ્વયમ્।
વિપાશયામિ સંસારાત્ યે મામેવ ભજન્તિ તાન્

સૃજામિ પામિ હન્મ્યેત દ્રૂપૈર્બહ્માદિભિસ્ત્રિભિઃ।
નિષ્કામાનાં બન્ધમોક્ષઃ
વાસુદેવત્મરૂપેણ પરેણ ભવસાગરાત્

વિપાશયામિ નિષ્કામાન્યે મામારાધયન્તિ તાન્।
વિષ્ણ્વાદિષુ ચતસૃષુ વાસુદેવમૂર્તિ રપવન્ગપ્રદા.
મુખ્યશ્ચતુર્ણામે તેષામુચ્યતે પરમઃ પુમાન્

અપવર્ગકરત્વેન વાસુદેવસ્સ ઈરિતઃ।
બ્રહ્માદયસ્તતોઽન્યેતુ સંસારાહિતદૃષ્ટયઃ

સંસારી પુરુષઃ કોઽસ્ય માત્રે કે વા પરાવરે।
મુક્તઃ કો યસ્ય માત્રે દ્યેન વિદ્યેતે વરાવરે

પુણ્યપાપનિમિત્તે યસ્સુખદુઃખે નિષેવતે।
સાંસારી સા પરા માત્રા ભ્રહ્મભૂય મિતીન્યતે

માત્રા પરા ભવે ત્તસ્ય સ્થાવરત્વમસત્સમમ્।
મુક્તસ્પરૂપમ્.
સંસારવાસનાતીતં વિમુક્તં કર્મબન્ધનૈઃ

આત્મતૃપ્તમુદાસીનં મુક્તમાહુર્મનીષિણઃ।
સદૈક રૂપરૂપસ્ય માત્રા કાપિ ન વિદ્યતે

કે સંસારં પ્રપદ્યન્તે કે ચ ગચ્છન્તિ નિર્વૃતિમ્।
કૌતૂહલં હિ ભગવન્‌ બ્રૂહિ તત્ત્વં યથાતથમ્

સંસારબન્ધમોક્ષૌ.
ફલ કામનયા કર્મ વિહિતં વૈદિકં ભજન્।
બધ્યતે નિસ્પૃહઃ કર્મ ભજમાનો ન બધ્યતે

જ્ઞાનં વૈષયિકં યસ્ય ચક્ષુરાદિનિબન્ધનમ્।
ભદ્ધ્યતે સ પરે દેવે યસ્ય જ્ઞાનં સ મુચ્યતે

મુક્તાત્મનશ્ચ ભવતો ભેદઃ કઃ પુરુષોત્તમ।
એતદાચક્ષ્વ ભગવન્ના તિગુહ્યં યદિ પ્રભો

મુક્તાત્મનઃ પરમપુરષસ્ય ચ ભેદઃ
અહમેન ભવન્યૈતે ન ભેદ સ્તત્ર કશ્ચન।
યથાહં વિવારામ્યેવં તથા મુક્તાશ્ચ દેહિનઃ

બધ્નન્તિ પુરુષં કે તે હેતવઃ કર્મહેતવઃ।
કર્મપાશૈર્નગલિતાન્પુરુષાન્ ભ્રામયન્તિયે

બન્ધહેતવઃ
ત્રિભિરેવ ગુણૈર્વ્યસ્તૈસ્સમસ્તૈઃ પૂર્વમીરિતૈઃ।
સત્વાદિભિઃ ક્રિયા ચાપિ ત્રિવિધા સમ્પ્રવર્તતે

તયા સંસાર મૃચ્છન્તિ પુરુષાઃ પૂર્વવૃત્તયઃ।
એવમેવ સુરશ્રેષ્ઠ યન્માં ત્વં પરિપૃચ્છસિ

કથમેભિર્ગુણૈ ર્યોગઃ પુરુષસ્યોપજાયતે।
કર્મપાશૈર્વમુચ્યેત મોક્ષ્યમાણશ્ચ પૂરુષઃ

વિષયવશાદ્ગુણત્રયયોગવિયોગૌ.
શ્રીભગવાન્
પુરુષસ્ય ગુણા યે તે દેવાદર્માનુવર્તિનઃ।
વિષયસ્ય વશાદેતે ભવન્તિન ભવન્તિચ

વિષય સ્વરૂપપ્રશ્નઃ ।
કોસૌ વિષય ઇત્યુક્તઃ પુરુષાણાં મહેશ્વર।
યસ્ય યોગાદ્ભવ ન્યૈતે ન ભવન્તિ ચ તે ગુણાઃ

વિષયનિરૂપણમ્.
શ્રીભગવાન્
ત્રિગુણા પ્રકૃતિર્બ્રહ્મન્ વિષયો દેહિનઃ સ્મૃતઃ।
તદ્યોગાદ્ભધ્યતે જન્તુસ્તદયોગાદ્વિમુચ્યતે

જાનાતિ પુરુષો નિત્યં પ્રકૃતિં ત્રિગૃણાત્મિકામ્।
સા ચ પ્રસૂતે સતતં નિદ્રાલસ્યં પૃથગ્વિધમ્

સ્વરૂપં વિસ્મરત્યેષ નિદ્રયા વિવશસ્સ્વયમ્।
સ ભન્ધ ઇષ્યતે પુંસાં કિં ભૂયશ્શોતુમિચ્છસિ