પદ્મસંહિતા · અધ્યાય 1.12

વિસ્તારઃ કથિતો ભૂમેઃ લોકાસ્સફ્તાતલાદિકાઃ।
નરકાણિ તથોક્તાનિ સાંપ્રતં ભગવન્મમ

ભુવઃ પ્રભૃતિલોકાનાં રૂરં માનં ચ કથ્યતામ્।
યાવત્પ્રમાણા વૃથિવી વિસ્તીર્ણા પરિમણ્ડલા

તાવદ્ભુવસ્થ્સલં બ્રહ્મન્ વિસ્તીર્ણં પરિમણ્ડલમ્।
ઉપરિષ્ટાત્ક્ષિતેર્વ્યોમ્નિ લક્ષયોજનસઙ્ખ્યયા

રવિસ્તિષ્ઠતિ તિગ્મૈસ્સ્વૈરંશુભિર્ભાસયન્ જગત્।
રથમાસ્થાય ભગવાન્ બહુયોજન વિસ્તૃતમ્

વામપાર્શ્વે રથસ્યૈકં ચક્રં દિસ્યં પ્રતિષ્ઠિતમ્।
વહન્તિ સપ્તયસ્સપ્ત છન્ધાંસિ સ્યન્દનં મહત્

સારથિશ્ચારુણસ્શર્વાનશ્વાન્વાહયતિ સ્વયમ્।
માનસોત્તર શૈલસ્ય મૂર્ધ્નિ સ્યન્દનપદ્ધતિઃ

વિભાગ હેતુરુષસામહ્ના મપિ ગતિક્રમાત્।
યોગિનાં પરમઃ પન્થાઃ સ્મૃતઃ ક્લેશપરિક્ષયે

મોક્ષમાણાઃ પથાનેન યાન્તિવિષ્ણોઃ પરં પદમ્।
ઉદયાન્તમયૌ નૈવ ભાનુસ્સર્વત્ર સમ્મુખઃ

દર્શનાદર્શને ભાનો રુદયા સ્તમયૌ મતૌ॥
યૈર્મત્ર દૃશ્યતે ભાનુસ્સ તેશામુદયસ્સ્મૃતઃ॥
યાતિ યત્ર તિરોભાવં તત્રાસ્તમયધીર્નૃણામ્

સ્ફીતા ભવન્તિ પૂર્વાહ્ણે રસ્મયોઽર્કસ્ય સન્તતાઃ।
હ્રસ્વીભવન્તિ પશ્ચાત્તુ યાવત્તેષામદર્શનમ્

વર્જયિત્વા પુરીં ધાતુસ્સર્વતો મેરુભૂધરે।
પતન્તિ ભાનવો ભાનોસ્તિર્ય ગૂર્ધ્વમધસ્તથા

સભાં તુ બ્રહ્મણો ગત્વા પ્રસ્થિતં પાન્તિ યો પુનઃ।
બ્રહ્મણસ્તેજસા તેન નાન્યત્ર સ્ખલનં ક્વચિત્

ભૂસૂર્યયોરન્તરાલં ભુવસ્થ્સલમુદાહૃતમ્।
વિદ્યાધરાશ્ચ ગન્ધર્વા સ્સિદ્ધાશ્ચ સહ દાનવૈઃ

વસન્તિ મુદિતા સ્વેષુ પુરેષ્વેવ પૃથક્પૃથક્।
લક્ષે દિવાકરસ્થાનાશ્છશિનઃ સ્થાનમીરિતમ્

તસ્યોપરિષ્ટાત્તષ્ઠન્તિ નક્ષત્રાણિ યથાયથમ્।
લક્ષત્રયમતીત્યોર્ધ્વં બુધસ્ય સ્થિતિરુચ્યતે

ઉશના તુ સ્થિતો લક્ષદ્વયમુ ત્તીર્ય તિષ્ઠતિ।
તદ્યોજનાન્યતિક્રમ્ય ભૌમન્તિ ષ્ઠતિ સર્વદા

તાવત્પ્રમાણેઽવસ્થાનં ગુરો સ્તસ્યોપરિ સ્થિતિઃ।
શનૈશ્ચરસ્તત્પ્રમાણમતીત્યોર્ધ્વં રવેસ્સુતઃ

લક્ષલક્ષ ક્રમાદૂર્ધ્વં નક્ષત્રં મુનયઃ પરે।
પરસ્સહસ્રં ઋષયસ્સન્ત્યુપર્યૂર્ધ્વ ગામિનઃ

તતો ધ્રુવસ્થ્સિતસ્થ્સાને દુરારોહે મહર્ષિભિઃ।
દ્વાદશારં મહાચક્રં નેમી દ્વે તસ્ય નાભયઃ

(13.) તિસ્રસ્સન્તિ ન સન્ત્યસ્ય માસપાસ્તેષ્વરેષુ તે।
મેષાદયોપ્યરેષ્વવં મીનાન્તાદ્વાદશ સ્થિતાઃ

માના દ્વાદશ ચૈત્રાદ્યા વસન્તપ્રમુખા સ્તથા।
ઋતવષ્ષટ્સઙ્ક્રમાશ્ચ વિષુવદ્વાયનદ્વયમ્

સિતાસિતૌ ચ પક્ષૌ દ્વૌ યુગભેદાશ્ચ વત્સરાઃ।
ત્રુટ્યાદયઃ કાલભેદાશ્ચક્રધારાસુ વિષ્ઠિતાઃ

ધ્રુવઃ સ્થિતો ના ભિમધ્યે પ્રાદક્ષિણ્યેન રાશયઃ।
પ્રસવ્યેન ગ્રહાસ્સર્વે ચરન્તિ ગતિરીદૃશી

કુલાલચક્રમધ્યસ્થમૃત્પિણ્ડ સદૃશો ધ્રુવઃ।
ભ્રમન્તિ પરિતસ્સર્વે ધ્રુવં જ્યોતિર્ગણાસ્સદા

આદિત્યધ્રુવયોર્મધ્યે દેશસ્ય્વર્ગસમાહ્યયઃ।
વસન્તિ તસ્મિન્ ગીર્વાણા વિમાનેષુ પૃથક્પૃથક્

અસઙ્ખ્યાતા નિત્યતૃપ્તાઃ જ્યોતિર્મયવપુર્ધરાઃ।
તેષાં ગઙ્ગાજલં સેવ્યં પુષ્પાણિ સુરભૂરુહામ્

ધનં ચ ચિન્તામણયઃ સ્ત્રિયશ્ચાપ્સરસઃ સ્મૃતાઃ।
સિદ્ધાદયો વપન્તિસ્મપુરેષુ નિરુપદ્રવાઃ।
ઉતેન્દ્ર મૂર્તિર્ભગવા નાસીવન્તત્ર સર્વદા

રક્ષતિ સ્વર્ગનિલયન્ દેવાદીન્ સ્વેન તેજસા।
ભૂર્ભવસ્સ્વસ્ત્રયોલોકાઃ લક્ષાઃ પઞ્ચદશ સ્મૃતાઃ

તતઃ પરં મહર્લોકઃ કોતિયોજનમાયતઃ।
સનન્દનાદ્યા મુનયો વસન્તિ દશકોટયઃ

તતઃ પરં જનોલોકઃ કોટિદ્વયસમાયતઃ।
અનન્તરં તપોલોકઃ સ્થિતઃ કોટિભિરષ્ટભિઃ

યોજનાનાં સત્યલોકઃ પુનસ્ત્રિગુણમાયતઃ।
કોટિત્રયયુતં તસ્માદૂર્ધ્વં ધાતુઃ પુરં સ્થિતમ્

તબ્બ્રહ્મલોકં મુનયઃ ગૃણન્તિ કમલાસન।
લક્ષયોજનવિસ્તારં સાલપ્રાસાદગોપુરમ્

ઉત્તરેણ બ્રહ્મલો કાદ્દ્વિષ્ણુલોકં વિદુર્બુધાઃ।
અન્તરં લોકયોરુક્તં લક્ષયોજનસંમિતમ્

તાવત્યે વા ન્તરાલેઽસ્ય દક્ષિણસ્યાં દિશિ સ્થિતઃ।
શિવલોકશ્ચતુર્વક્ત્ર તસ્મિન્ના સ્તે શિવસ્સ્વયમ્

યોજનાનાં કોટિ મૂધ્વન્ મુલ્લઙ્ઘ્ય પુરતઃ સ્થિતઃ।
સર્વાત્વા ભગવાસૂર્ધ્વં તસ્માત્કોટિત્રયાય તે

નિવૃત્યાત્મા નિવસતિ ભગવાનવ્યયસ્સ્વયમ્।
તાવત્યેવ સ્થિતો માને વિશ્વાત્મા વિશ્વકૃદ્ધરિઃ

પુરુષાત્મા પુરસ્તાત્તુ ચતુષ્કોટિ પ્રમાણકે।
સ્થિતઃ કોટીરતીત્યોર્ધ્વં પઞ્ચ પશ્ચાદવસ્થિતઃ

પરમેષ્ઠિ સ ભગવાન્ પશ્ચકં વિષ્ણુ વિષ્ટરમ્।
અધ્યાસ્તે ભગવાન્નિત્યં શઙ્ખચક્ર ગદાદરઃ

પશ્ચશક્તિમયો વિષ્ણુઃ કોટિયોજનસંમિતે।
આસ્તે શ્રીભૂમિસહિતો વૈન તેયેન સેવિતઃ

અણ્‍ડભિત્તિરુપર્યસ્ય સ્થિતો ર્ધ્વે કોટિયોજને।
ઘનં ચ તસ્યાઃ કોટ્યા તુ સંમિતં કમલાસન

શુદ્ધં હિરણ્યયં જ્ઞેયમણ્ડં તદ્વિસ્મ યાવહમ્।
એતેનણ્ડકટાહેન લોકાસ્સર્વે સમાવૃતાઃ

ઉપર્યુપર્યમી લોકાઃ કપિત્થફલવત્ સ્થિતાઃ।
તદ્દશો ત્તરસઙ્ખ્યે વારિણા પરિવેષ્ટિતમ્

આવૃત્યાણ્ડં યથાવારિ સ્થિતં તદ્યત્તદગ્નિના।
સ વાયુના તદ્વદેવ સ વ્યોમ્ના ચ સમાવૃતઃ

સર્વં દશોત્તરં વિદ્યાત્તદ્વ્યોમ મહતાવૃતમ્।
મહાંશ્ચ સ પ્રધાનેન પ્રધાનં તમસાવૃતમ્

તદનન્તમપર્યન્તં ન સઙ્ખ્યા તત્ર વિદ્યતે।
હેતુભૂતમ શેષસ્ય તમસઃ પ્રકૃતિઃ પરા

અણ્‍ડાનામીદૃશાં બ્રહ્મન્ સહસ્રાણ્યયુતાનિ ચ।
બહુનાપિ કિમુ ક્તેન સઙ્ખ્યા વક્તું ન શક્યતે

અણ્ડાનિ તાનિ સર્વણિ વ્યાપ્ય નારાયણઃ સ્થિતઃ।
અન્તશ્ચ તેષાં ભગવાન્ સર્વવ્યાપી પરઃ પુમાન્

બહિશ્ચ સાક્ષિવત્સર્વ મીક્ષમાણોઽવતિષ્ઠતે।
મહતસ્તમસો ભાહ્યે લોકા સ્સુબહુયોજનાઃ

ચત્વારઃ ક્રમશસ્સન્તિ ચતુર્ભિસ્સમધિષ્ઠિતાઃ।
વ્યૂહૈઃ ક્રમેણ વક્ષ્યે તાનનિરુદ્ધઃ પરઃ સ્મૃતઃ

પ્રદ્યુમ્નોઽન ન્તરં તેષાં સઙ્કર્ષણ સમાહ્વયઃ।
વાસુદેવસ્તતઃ પશ્ચાદ્વ્યૂહાખ્યઃ કમલાસન

વિભવાખ્યો વાસુદેવસ્તદનન્તરમીરિતઃ।
અનાદિર્વાસુદેવશ્ચ તયોર્લોકા વનુક્રમાત્

તતો નારાયણસ્યાપિ લોકસ્તન્નિકટે સ્થિતઃ।
એકૈકસ્યાન્તરં કોટિર્યોહનાનામુદીરિતા

તાવાનેવ ચ વિસ્તારસૈષામતિ મનોહરઃ।
તેભ્યો બહિસ્થ્સિતો લોકો યત્રાસ્તે ભગવાનજઃ

અનાદિર્વાસુદેશાખ્યશ્શોભિતે મણિમણ્ટપે।
શેષભોગાસને દિવ્યે શ્રીભૂભ્યાં સમમાસ્થિતઃ

વ્યાપ્ત્યાદિભિસ્તથાષ્ટાભિશ્શક્તિભિઃ પરિવારિતઃ।
વાલવ્યજનહસ્તાભિ સ્ત્યેવ્યમાનાભિરન્તિકે

સેનેશાદ્યૈઃ પારિષદૈશ્ચ ક્રાદ્યૈરાયુધૈરપિ।
પ્રણમદ્ભિસ્સેવ્યમાનસ્સામીપ્યાદિપદસ્થિતૈઃ

મુક્તૈશ્ચ પઞ્ચકાલજ્ઞૈસ્તિદ્ધૈઃ કિઙ્કરતાં ગતૈઃ।
ઉપાસ્યમાનસ્સતતં દ્વાદશાક્ષરચિન્તકૈઃ

અષ્ટાઙ્ગયોગસંસિદ્ધૈર્બહુભિર્ભગવન્મયૈઃ।
પઞ્ચરાત્રાર્ધતત્વજ્ઞૈર્નિત્યતૃપ્તૈસ્તમીપગૈઃ

યથાર્હં ભગવચ્છેષકર્મનિષ્ઠેર્મહાત્મભિઃ।
દિગેષા કથિતા બ્રહ્મન્ ધન્યાનાં તત્ર તિષ્ઠતામ્

અન્તર્ગતાનાં લોકાના મણ્ડેષુ બહિરપ્યથ।
વિસ્તારઃ કથ્યતે નૈવ દુર્ગ્રહત્વાદ્ભવાદૃશૈઃ

સારમાત્રં સમુદ્ધૃત્ય સર્પતસ્સમુદાહૃતમ્।
જ્ઞાનં ભગવતઃ કિઞ્ચિદજ્ઞાનં યે ન હવ્યતે

નષ્ટમજ્ઞાન તિમિરં જ્ઞાનં તદ્ધર્શિતં મહત્।
સર્વે ચ સંશયા નષ્ઠાઃ પ્રસાદા દ્ભગવન્મમ

ઇતિ ગુહ્યતમં જ્ઞાનં ભગવાન્ બ્રહ્મણે દદૌ।
બ્રહ્માપિ તદ્યથાતત્વં કપિલાયાવતારયત્

કપિલોપિ મહર્ષિસ્તત્ જ્ઞાનં મમ યધાતથમ્।
દદૌ તુભ્યં તદત્યેનં પારંપર્યક્રમાગતમ્

સિદ્ધાન્તજ્ઞાનમુત્કૃષ્ટં ત્વય્યનુગ્રહકામ્યયા।
ભગવન્મયમાખ્યાતં રહસ્યતરમદ્ભુતમ્

ભગવન્મયમાખ્યાતં રહસ્યતરમદ્ભુતમ્।
નૈતદ્ગુહ્યતરં જ્ઞાનમાખ્યેયમતિમાનિને।
નાભક્તાય ન હીનાય ન ચાશુશ્રૂષવે પુનઃ

નાદીક્ષિતાય દાતવ્યં ન કૃતઘ્નાય પાપિને।
સ નાસ્તિકાય ચાખ્યેયં ન ચ પાષણ્ડિને તથા

ન હીનવર્ણિને નૈવ પિશુનાય દુરાત્મને।
નૈવ ચાનુપ નીતાય ન બાહ્યા ગમસઙ્ગિને

ન ચાપ્યસૂયવે ચાપિ ત્યક્તાચારાય પર્હિચિત્।
વક્તવ્યં ચ વિનીતાય શુદ્ધાય બ્રહ્મચારિણે

શુશ્રૂષવે પ્રસન્નાય વ્રતિને વશિને તથા।
આશ્રમસ્થાય સંસારવિમુખાય મુમુક્ષવે

જિજ્ઞાસમાનાય તથા પાઞ્ચરાત્રો દિતાં ક્રિયામ્।
સુશીલાય કૃતજ્ઞાય ઋજવે ઋજુબુદ્ધયે

છન્દાંસ્યધીતિને સાઙ્ગં કુલીનાય તપસ્વિને।
ત્રૈવર્ણિકાય સંવર્ત મહર્ષે સંહિતામિમામ્