પદ્મ પુરાણ · અધ્યાય 7.3

જૈમિનિરુવાચ-
ક્રિયાયોગસ્ય તત્વં મે બ્રૂહિ વ્યાસ મહામતે ।
ક્રિયાયોગમહં જ્ઞાતુમિચ્છામિ ભવદગ્રતઃ

વ્યાસ ઉવાચ-
શરીરં માનુષં વિપ્ર દુર્લભં ચાત્ર ભૂતલે ।
ધીરઃ શરીરમાસાદ્ય મોક્ષાર્થં યોગમભ્યસેત્

ક્રિયાયોગધ્યાનયોગાવુભૌ યોગૌ પ્રકીર્તિતૌ ।
તયોરાદ્યઃ ક્રિયાયોગઃ કુર્વતાં સર્વકામદઃ

ગઙ્ગા શ્રીર્વિષ્ણુપૂજા ચ દાનાનિ દ્વિજસત્તમ ।
બ્રાહ્મણાનાં તથા ભક્તિર્ભક્તિરેકાદશી વ્રતે

ધાત્રી તુલસ્યોર્ભક્તિશ્ચ તથા ચાતિથિપૂજનમ્ ।
ક્રિયાયોગાઙ્ગભૂતાનિ પ્રોક્તાનીતિ સમાસતઃ

ક્રિયાયોગાદૃતે વિપ્ર ધ્યાનયોગેન સિદ્ધ્યતિ ।
ક્રિયાયોગરતો યાતિ તદ્વિષ્ણોઃ પરમં પદમ્

જૈમિનિરુવાચ-
ક્રિયાયોગાઙ્ગભૂતાનિ યાનિ પ્રોક્તાનિ ભોઃ પ્રભો ।
તન્માહાત્મ્યાનિ કથય યદિ ભો મય્યનુગ્રહઃ

ગઙ્ગાયાઃ કે ગુણા બ્રહ્મન્વિષ્ણુપૂજાફલં ચ કિમ્ ।
શ્રેષ્ઠાનિ કાનિ દાનાનિ કા વા ભક્તિર્દ્વિજન્મનામ્

એકાદશ્યાઃ ફલં કિંવા ધાત્રીભક્તિશ્ચ કીદૃશી ।
તુલસ્યાઃ કીદૃશી ભક્તિઃ કિં વા ચાતિથિપૂજનમ્

એતત્સર્વં મુને બ્રૂહિ શ્રોતુમસ્તિ મમાદરઃ ।
ત્વત્તોઽન્ય કથિતું કોઽપિ ન શક્નોતિ જગત્ત્રયે

વ્યાસ ઉવાચ-
સાધુસાધુ દ્વિજશ્રેષ્ઠ મનસ્તે વિમલં ધ્રુવમ્ ।
યતો ગુહ્યકથામેતાં શ્રોતું શ્રદ્ધા ચ કૌતુકમ્

ભાગીરથ્યા ગુણં સમ્યક્કથિતું ન હિ શક્યતે ।
તસ્માત્સમાસતો વક્ષ્યે શ્રૂયતામેકચેતસા

ગઙ્ગેત્યક્ષરયુગ્મં ચ જપત્યત્યન્તકોમલમ્ ।
મન્યે વ્રજેત્તથાપ્યેનો મહાભૂતરસાયનમ્

સર્વત્ર સુલભા ગઙ્ગા ત્રિષુ સ્થાનેષુ દુર્લભા ।
ગઙ્ગાદ્વારે પ્રયાગે ચ ગઙ્ગાસાગરસઙ્ગમે

સવાસવાઃ સુરાઃ સર્વે ગઙ્ગાદ્વારં મનોરમમ્ ।
સમાગત્ય પ્રકુર્વન્તિ સ્નાનદાનાદિકં મુને

દૈવયોગાન્મુને તત્ર યે ત્યજંતિ કલેવરમ્ ।
મનુષ્ય પશુ કીટાદ્યા લભંતે પરમં પદમ્

અત્રેતિહાસં વિપ્રર્ષે કથ્યમાનં મયા શુણુ ।
સમ્યક્છ્રવણમાત્રેણ સર્વપાપૈઃ પ્રમુચ્યતે

મનોભદ્રો નામ રાજા સોમવંશ સમુદ્ભવઃ ।
પૂર્વમાસીજ્જગત્યસ્મિન્બલવાન્સર્વધર્મ્મવિત્

તસ્ય હેમપ્રભા નામ મહિષી પ્રિયવાદિની ।
પતિવ્રતા મહાભાગા સર્વલક્ષણસંયુતા

સ રાજા સમરે હત્વા સકલાનેવ શાત્રવાન્ ।
શશાસ પૃથિવીં કૃત્સ્નાં સાબ્ધિદ્વીપાં મહાબલઃ

સ એકદા મહીપાલઃ સમાહૂય સ્વમંત્રિણઃ ।
ઉવાચેદં વચઃ પ્રીત્યા સભામધ્યે મહાયશાઃ

મનોભદ્ર ઉવાચ-।
અમાત્યાઃ પૃથિવી સર્વા મયેયં પરિપાલિતા ।
નિહતા રિપવઃ સર્વે સપુત્રબલવાહનાઃ

પાલિતાનિ સ્વગોત્રાણિ દાનૈર્વિપ્રાશ્ચ તોષિતાઃ ।
શિષ્ટાશ્ચ ત્રિદશાઃ સર્વે સપુત્રબલવાહનાઃ

પાલિતાનિ સ્વગોત્રાણિ યજ્ઞૈઃ સર્વૈઃ સદક્ષિણૈઃ ।
એતદ્ધિ જરયા સર્વં મહત્યા મે બલં હૃતમ્

કર્માણિ કાનિચિત્કર્ત્તું ન હિ શક્નોમિ દુર્બલઃ ।
સામર્થ્યહીને પુરુષે રાજશ્રીર્ન હિ શોભતે

સર્વાભરણસંયુક્તા વૃદ્ધાઙ્ગા ઇવ કામિની ।
તાવદ્વિભ્યતિ સર્વેઽપિ શત્રવઃ પૃથિવીતલે

યાવદ્ધિ ગતસામર્થ્યં નેચ્છન્તિ ચારુચક્ષુષા ।
સમસ્તગુણસમ્પન્નામપિ તદ્ગતમાનસમ્

પૃથ્વી ત્યજેન્નૃપં વૃદ્ધં સ્વૈરિણીપાલિતા યથા ।
ભક્તિલભ્યાગુણાઃ સર્વે ગુણલભ્યં મહદ્યશઃ

નિઃશ્રેયસં દાનલભ્યં બલલભ્યા તુ મેદિની ।
સામર્થ્યહીનઃ કૃપણો નિશ્ચિતો રિપુશાસને

મૂર્ખમાત્રવચો ગ્રાહી સ નૃપઃ શત્રુનંદનઃ ।
તતોઽહં સકલં રાજ્યં વિભજ્ય વરમંત્રિણઃ

દાતુમિચ્છામિ પુત્રાભ્યાં યુષ્માભિર્યદિ મન્યતે ।
મન્ત્રિણ ઊચુઃ -
યદેતદ્વચનં પ્રોક્તં ત્વયા નીતિવિદા નૃપ

તદેવ મતમસ્માકં સંદેહો નાત્ર વિદ્યતે ।
અથાયાતૌ નૃપાદેશાત્સંસદં પ્રતિ સત્તમૌ

વીરભદ્ર યશોભદ્ર નામાનૌ તનયાવુભૌ ।
તૌ ચ સર્વગુણોપેતૌ કુમારૌ પ્રિયવાદિનૌ

પિતૃભક્તૌ સદા શાંતૌ બલિનૌ ધર્મતત્પરૌ ।
તતઃ સ ભૂપઃ સહસા રાજનીતિ વિદાંવરઃ

વિભજ્ય સકલં રાજ્યં દદૌ તાભ્યાં કુતૂહલાત્ ।
અત્રાંતરે ગૃધ્ર એકઃ સ્વકીયસ્ત્રી સમન્વિતઃ

આગત્ય તત્સભામધ્યે ઉપવિષ્ટો દ્વિજોત્તમાઃ ।
તાવાગતૌ સમાલોક્ય પક્ષિણાવતિહર્ષિતૌ

રાજાહ યુવયોઃ કસ્માચ્છુભાગમનમુચ્યતામ્ ।
ગૃધ્ર ઉવાચ-
ગૃધ્રોઽહં પૃથિવીપાલ મમેયં સ્ત્રી પરંતપઃ

આગતોઽસ્મિ મુદા દ્રષ્ટું સંપદં પુત્રયોસ્તવ ।
એતયોર્મહતી દૃષ્ટા વિપત્તિઃ પૂર્વજન્મનિ

ઇહ જન્મનિ સંપત્તિં દ્રષ્ટુમાવાં સમાગતૌ ।
તસ્યૈતદ્વચનં શ્રુત્વા ગૃધ્રસ્ય પરમાદ્ભુતમ્ ।
રાજોવાચ પુનર્વિપ્ર વિસ્મયાવિષ્ટમાનસઃ

રાજોવાચ-
અત્યદ્ભુતં વચો ગૃધ્ર ત્વત્તઃ શ્રુતમિદં મયા ।
એતયોઃ પૂર્વવૃત્તાન્તો ભવતા જ્ઞાયતે કથમ્

યદિ જાનાસિ તત્વેન પૂર્વવૃત્તાંતમેતયોઃ ।
બ્રૂહિ તર્હિ ખગશ્રેષ્ઠ સર્વમેતદશેષતઃ

ગૃધ્ર ઉવાચ-
નૃપતે વૃષલાવેતૌ યુગે દ્વાપરસંજ્ઞકે ।
ગરસંગરનામાનૌ સત્યઘોષસુતૌ સ્થિતૌ

એકકાલે ચ ભૂપાલ મૃતૌ નિજ ગૃહાંતરે ।
તતો નેતુમિમૌ ભૂપ દંષ્ટ્રિણો યમકિંકરાઃ

પાશહસ્તાઃ સમાયાતાઃ કોટિકોટિસહસ્રશઃ ।
બબંધુશ્ચર્મપાશેન દ્વાવેતૌ તૌ મદોદ્ધતૌ

નિન્યુશ્ચ નિલયં મૃત્યોરતિદુર્ગમવર્ત્મના ।
ઇમૌ દૃષ્ટ્વા ધર્મરાજશ્ચિત્રગુપ્તમુવાચ હ

એતયોઃ સકલં વૃત્તં ચિત્રગુપ્ત વિચાર્યતામ્ ।
તસ્યાજ્ઞયા ચિત્રગુપ્તઃ સર્વકર્મશુભાશુભમ્

મૂલાદ્વિચારયામાસ તત ઇત્યાહ ચાંતકમ્ ।
ચિત્રગુપ્ત ઉવાચ-
સત્યમેતૌ મહાબાહો પુણ્યવ્રત મહાશયૌ

અસ્તિચેદ્દુષ્કૃતં કિઞ્ચિત્સર્વકર્મવિલોકિતમ્ ।
સ્વયંદાનં સમુત્સૃજ્ય ન હિ દત્તં દ્વિજાતયે

તેનૈવ કર્મણા રાજન્નિમૌ નરકગામિનૌ ।
દાતા દાનં સમુત્સૃજ્ય યો ન દદ્યાદ્દિવજાતયે

સ યાતિ નરકં ઘોરં સર્વભૂતભયાવહમ્ ।
દાતા હિ ન સ્મરેદ્દાનં પ્રતિગ્રાહી ન યાચતે ૫૦

ઉભયોર્નરકે વાસો યાવચ્ચન્દ્ર દિવાકરૌ ।
તસ્માદિમૌ મહાપાપૌ બ્રહ્મસ્વાહારિણૌ પ્રભો

નયંતુ કિંકરાઃ શીઘ્રં નરકં પ્રતિદારુણમ્

યમાજ્ઞયા તતો દૂતાઃ સંદષ્ટૌષ્ઠપુટાઃ ક્રુધા ।
ચિક્ષિપુર્નરકે ઘોરે તાવેતૌ પૃથિવીપતે

તસ્મિન્નેવ દિને રાજન્નનયા ભાર્યયા સહ ।
યમદૂતૈઃ સમાગત્ય નીતોઽહં યમમન્દિરમ્

મયાપિ તત્કૃતં કર્મ તદાકર્ણય ભૂપતે ।
મૂલાત્સર્વં પ્રવક્ષ્યામિ શૃણ્વતાં વિસ્મયપ્રદમ્

પુરાસીત્સર્વગો નામ બ્રાહ્મણોઽહં મહાકુલઃ ।
સૌરાષ્ટ્રદેશવાસી ચ વેદવેદાઙ્ગપારગઃ

ઇયં મંજૂકષા નામ મમ પત્ની યશસ્વિની ।
પતિવ્રતા મહાભાગા પવિત્રકુલસંભવા

પ્રમત્તોઽહં મહાભાગ વિદ્યયા વયસાધનૈઃ ।
અવજ્ઞાં મનસા પિત્રોશ્ચકારાહં યુવૈકદા

અહં ભૂરિ સભાશ્લાઘ્યો વનસ્થઃ સર્વકર્મકૃત્ ।
ધનવાન્સુન્દરો જ્ઞાની જ્ઞાતિપોષણતત્પરઃ

મમૈવ પુંસઃ પિતરૌ તૌ ચ પાપપરાયણૌ ।
મુખરૌ દયયાહીનૌ પાખંડિસઙ્ગ લોલુપૌ

પૌરુષં જીવનં ચૈવ ધનં ચૈવ કુલં તથા ।
વિદ્યા કીર્તિશ્ચ સર્વસ્વં પિતૃભ્યાં વિફલીકૃતમ્

એતદ્વિચિન્ત્ય મનસા મયા નૃપ મુહુર્મુહુઃ ।
અવજ્ઞયા પરિત્યક્તા પિત્રોઃ સેવા શુભપ્રદા

અનેન કર્મણા રાજન્સદારોઽહં યમાજ્ઞયા ।
વિક્ષિપ્તો નરકે દૂતૈર્યત્રતૌ પાપિનાંવરૌ

એતાભ્યાં સહ પાપાભ્યાં સદારેણ મયા નૃપ ।
સ્થિતં ચ નરકે ઘોરે યાવત્કાલં શૃણુષ્વ તત્

યુગકોટિસહસ્રાણિ યુગકોટિશતાનિ ચ ।
અનુભૂતં મહાદુઃખં નરકસ્ય નૃપોત્તમ

નરકાંતે તતઃ સોઽહં કાંતયા સહ ભૂપતે ।
ગૃધ્રપક્ષકુલેજાતૌ મૃતમાંસાશનૌ તથા

એતાવપિ ચ તૌ રાજન્નરકાંત ગતૈષિણૌ ।
જાતૌ શલભયોર્વંશે ભોક્તું ફલં સ્વકર્મણઃ

યદેતાભ્યાં કૃતં કર્મ્મ રાજઞ્છલભજન્મનિ ।
તદાકર્ણય વક્ષ્યામિ શ્રોતૄણાં વિસ્મયપ્રદમ્

એકદા સુમહાન્વાયુઃ સમાયાતો મહીપતે ।
ઉડ્ડીય પાતિતૌ તેન ગઙ્ગાગર્ભે સુનિર્મલે

નિપત્ય ગઙ્ગાસલિલે કોમલાઙ્ગાવિમૌ તથા ।
જગ્મતુઃ પંચતાં સદ્યઃ સમસ્તકલુષાપહમ્

તતો નેતુમિમૌ દૂતા આયાતાશ્ચારુચક્ષુષઃ ।
આયાતાનિ વિમાનાનિ સર્વભોગાન્વિતાનિ ચ

વિમુક્તૌ સર્વપાપેભ્યસ્તુલસી માલ્ય શોભિતૌ ।
દિવ્યંવિમાનમારુહ્ય ગતૌ વિષ્ણુપુરં પ્રતિ

તાવત્કાલં સ્થિતૌ રાજન્બ્રહ્મણોઽવ્યક્તજન્મનઃ ।
બ્રહ્માજ્ઞયા સમાયાતૌ તત ઇન્દ્રપુરં પ્રતિ

ભુક્તવંતૌ સુખં તત્ર દુર્લ્લભં યત્સુરૈરપિ ।
તાવત્કાલં સ્થિતૌ રાજન્ભોક્તું કૃચ્છ્રાં વસુંધરામ્

પવિત્રે ભવતો વંશે જાતાવેતૌ મહાયશૌ ।
ગઙ્ગાયાં ત્યજતો દેહં ભૂયો જન્મ ન વિદ્યતે

તથાપિ વસુધાં ભોક્તું જાતૌ પુણ્યતમાવિમૌ ।
ચિરં ભુક્ત્વા મહીં કૃત્સ્નાં પુત્રપૌત્રસમન્વિતૌ

ગઙ્ગામરણમાસાદ્ય યોગિનામપિ દુર્લ્લભમ્ ।
નારાયણસ્ય સાયુજ્યમિમૌ ભૂપ ગમિષ્યતઃ

એતત્સર્વં મયા પ્રોક્તં પૂર્વ વૃત્તાંતમેતયોઃ ।
જાતિસ્મરપ્રભાવેન નૃપવર્ગશિરોમણી

ગઙ્ગામરણમાસાદ્ય ગતાવેતૌ દશામિમામ્ ।
આવયોઃ કઃ પરિત્રાણં કરિષ્યતિ દુરાત્મનોઃ

મિત્રાવજ્ઞા મનુષ્યાણાં નરકક્લેશદાયિની ।
મમૈવ પૃથિવીપાલ દૃષ્ટા કેવલમેવતત્

પિત્રભક્તિર્દ્વિજશ્રેષ્ઠ ઇહામુત્ર ચ દુઃખદા ।
ઇહ સંપદ્વિનાશાય પરત્ર નરકાય ચ

વરં મન્યે મહીપાલ બ્રહ્મહત્યાદિ પાતકમ્ ।
કદાચિન્નિષ્કૃતિસ્તસ્માદિયં ભવતિ શાશ્વતી

દુઃખાર્જિતં પુણ્યવૃક્ષં સર્વક્લેશવિનાશનમ્ ।
પિત્રવજ્ઞાકુઠારેણ ચ્છિંદંતિ ભુવિ માનવાઃ

યત્કિઞ્ચિદ્દીયતે રાજન્પિત્ર્યે વક્ત્રે પરંતપ ।
તદશ્નાતિ સ્વયં વિષ્ણુઃ પિતૃરૂપો હરિર્યતઃ

પ્રત્યક્ષદેવૌ પિતરૌ સેવંતે યેત્વહર્નિશમ્ ।
સર્વસિદ્ધિર્ભવેત્તેષાં પ્રસાદાજ્જગતીપતેઃ

પિતૃભક્તિવિહીના યે દિનં તિષ્ઠંતિ માનવાઃ ।
તાવત્કલ્પસહસ્રં તુ તિષ્ઠંતિ નરકે જનાઃ

તસ્માદિદં મહાદુઃખં બભૂવ મમ સાંપ્રતમ્ ।
મોક્ષં કદા ગમિષ્યામિ સદારોઽહં ન વેદ્મિ તત્

વ્યાસૌવાચ-
એતત્તસ્ય વચઃ શ્રુત્વા પ્રગૃહ્ય દ્વિજસત્તમ ।
બભૂવ હર્ષિતો રાજા વિસ્મિતશ્ચ પુનઃ પુનઃ

રાજોવાચ-
આશ્ચર્યં હિ વચો ગૃધ્ર શ્રુતમેતન્મુખાત્તવ ।
મમ ચૈષાં ચ હૃદયે પ્રતીતિર્ન હિ જાયતે

અથાંતરિક્ષે વાગુચ્ચૈરિતિ જાતા નૃપોત્તમ ।
સત્યં સત્યં સત્યમિદં સંદેહોનાત્ર વિદ્યતે

તતઃ સ પક્ષી વિપ્રર્ષે સહસા ભાર્યયા સહ ।
ગઙ્ગા માહાત્મ્યકથનાત્પૂર્વસ્થિત ઇવાભવત્

દિવિ દુંદુભયો નેદુર્જગુર્ગન્ધર્વસત્તમાઃ ।
નનૃતુશ્ચાપ્સરોવર્ગા હ્યપતત્પુષ્પવર્ષણમ્

વિમાનમાગતં દિવ્યં સર્વભોગસમન્વિતમ્ ।
સમાયાતા દૂતગણાઃ પ્રેષિતાઃ કૈટભદ્વિષા

અથાસૌ સર્વગો વિપ્ર પ્રિયયા સહ ભાર્યયા ।
સદ્યો વિમાનમારુહ્ય જગામ ભવનં હરેઃ

એતચ્છ્રુત્વાદ્ભુતં કર્મ સ રાજા દ્વિજસત્તમ ।
સપુત્રદારઃ સેવાયાં ગઙ્ગાયાસ્તત્પરોઽભવત્

ભાગીરથ્યા સમં તીર્થં નાસ્તિ વૈ ભુવનત્રયે ।
યન્નામોચ્ચારણાદેવ સર્વગો મોક્ષમાપ્નુયાત્

ગઙ્ગાદ્વારસ્ય માહાત્મ્યં કથિતં તે દ્વિજોત્તમ ।
સમસ્તપાપવિધ્વંસિ કિમન્યચ્છ્રોતુમિચ્છસિ

અધ્યાયમેતત્પરમાદરેણ પઠંતિ યે દેવગૃહે મનુષ્યાઃ ।
શૃણ્વંતિ યે ચ દ્વિજવર્ગભક્તા નશ્યંતિ તેષાં દુરિતાનિ સદ્યઃ

ઇતિ શ્રીપદ્મપુરાણે ક્રિયાયોગસારે તૃતીયોઽધ્યાયઃ