પદ્મ પુરાણ · અધ્યાય 7.21

વ્યાસ ઉવાચ-
બ્રહ્મણો વચનં શ્રુત્વા હરિશર્મા દ્વિજોત્તમઃ ।
ભૂયોઽપિ તં નમસ્કૃત્ય ભક્ત્યા પ્રાહેતિ જૈમિને

હરિશર્મોવાચ-
પ્રોક્તાનિ યાનિ દાનાનિ સુખહૂનિ ત્વયા પ્રભો ।
કસ્મૈ દેયાનિ દાનાનિ તન્મે ગદિતુમર્હસિ

બ્રહ્મોવાચ-
સર્વેષામેવ વર્ણાનાં બ્રાહ્મણઃ પરમો ગુરુઃ ।
તસ્મૈ દેયાનિ દાનાનિ ભક્તિશ્રદ્ધાસમન્વિતૈઃ

સર્વદેવાશ્રયો વિપ્રઃ પ્રત્યક્ષસ્ત્રિદશો ભુવિ ।
સ તારયતિ દાતારં દુસ્તરે વિશ્વસાગરે

બ્રાહ્મણ ઉવાચ-
સર્વવર્ણગુરુર્વિપ્રસ્ત્વયા પ્રોક્તઃ સુરોત્તમ ।
તેષાં મધ્યે તુ કઃ શ્રેષ્ઠઃ કસ્મૈ દાનં પ્રદીયતે

બ્રહ્મોવાચ-
સર્વેઽપિ બ્રાહ્મણાઃ શ્રેષ્ઠાઃ પૂજનીયાઃ સદૈવ હિ ।
સ્તેયાદિદોષતપ્તા યે બ્રાહ્મણા બ્રાહ્મણોત્તમ

અસ્માકં દ્વેષિણસ્તે ચ પરેભ્યો ન કદાચન ।
અનાચારા દ્વિજાઃ પૂજ્યા ન ચ શૂદ્રા જિતેન્દ્રિયાઃ ।
અભક્ષ્યભક્ષકા ગાવો લોકાનાં માતરઃ સ્મૃતાઃ

માહાત્મ્યં ભૂમિદેવાનાં વિશેષાદુચ્યતે મયા ।
તવ સ્નેહાદ્દ્વિજશ્રેષ્ઠ નિશામય સમાહિતઃ

ક્ષત્ત્રિયાણાં ચ વૈશ્યાનાં શૂદ્રાણાં ગુરવો દ્વિજાઃ ।
અન્યોન્યં ગુરવો વિપ્રાઃ પૂજનીયાશ્ચ ભૂસુરાઃ

બ્રાહ્મણં પૂજયેદ્યસ્તુ વિષ્ણુબુદ્ધ્યા નરોત્તમ ।
આયુઃ પુત્રશ્ચ કીર્તિશ્ચ સંપત્તિસ્તસ્ય વર્દ્ધતે

સંચિનોતિ દ્વિજં યસ્તુ મૂઢધીર્માનવો ભુવિ ।
સુદર્શનેન તચ્છીર્ષં હંતુમિચ્છતિ કેશવઃ

પુષ્પહસ્તં પયોહસ્તં દેવહસ્તં ચ જૈમિને ।
ન નમેદ્બ્રાહ્મણં પ્રાજ્ઞસ્તૈલાભ્યંગિતવિગ્રહમ્

જલસ્થં દેવવેશ્મસ્થં ધ્યાનમજ્જિતચેતસમ્ ।
દેવપૂજાં પ્રકુર્વંતં ન નમેદ્બ્રાહ્મણં બુધઃ

બહિષ્ક્રિયાં પ્રકુર્વંતં ભુંજાનં ચ દ્વિજોત્તમ ।
તથા સામાનિ ગાયંતં ન નમેદ્બ્રાહ્મણં બુધઃ

બ્રાહ્મણા યત્ર તિષ્ઠંતિ બહબો દ્વિજસત્તમ ।
પ્રત્યેકં તુ નમસ્કારસ્તત્ર કાર્યો ન ધીમતા

કૃતાભિવાદનં વિપ્રં ભક્ત્યા યો નાભિવાદયેત્ ।
સ ચાણ્ડાલસમો જ્ઞેયો નાભિવાદ્યઃ કદાચન

કૃતપ્રણામંતનયંનમેતાંપિતરૌનચ ।
કૃતપ્રણામાઃ સર્વેઽપિ નમસ્કાર્યા દ્વિજૈર્દ્વિજાઃ

કૃતદોષાન્દ્વિજાન્ગાશ્ચ ન દ્વિષન્તિ વિચક્ષણાઃ ।
દ્વિષંતિ વાપિ મોહેન તેષાં રુષ્ટઃ સદા હરિઃ

યાચકાન્બ્રાહ્મણાન્યસ્તુ કોપદૃષ્ટ્યા પ્રપશ્યતિ ।
સૂચીપ્રરોપણં તસ્ય નેત્રયોઃ કુરુતે યમઃ

વિપ્રનિર્ભર્ત્સનં મૂઢા યેન વક્ત્રેણ કુર્વતે ।
તસ્મિન્વક્ત્રે યમસ્તપ્તં લોહદંડં દદાતિ વૈ

બ્રાહ્મણો યદ્ગૃહં ભુંક્તે તદ્ગૃહે કેશવઃ સ્વયમ્ ।
દેવતાઃ સકલા યે ચ પિતરશ્ચ સુરર્ષયઃ

વિપ્રપાદોદકં યસ્તુ કણમાત્રં વહેદ્બુધઃ ।
દેહસ્થં પાતકં તસ્ય સર્વમેવાશુ નશ્યતિ

કોટિબ્રહ્માણ્ડમધ્યેષુ સંતિ તીર્થાનિ યાનિ વૈ ।
તીર્થાનિ તાનિ સર્વાણિ વિપ્રપાદે તુ દક્ષિણે

વિપ્રપાદોદકૈર્નિત્યં સિક્તં સ્યાદ્યસ્ય મસ્તકમ્ ।
સ સ્નાતઃ સર્વતીર્થેષુ સર્વયજ્ઞેષુ દીક્ષિતઃ

સર્વપાપાનિ ઘોરાણિ બ્રહ્મહત્યાદિકાનિ ચ ।
સદ્યસ્તસ્ય વિનશ્યંતિ વિપ્રપાદાંબુધારણાત્

ક્ષયાદ્યા વ્યાધયઃ સર્વાઃ પરમક્લેશદાયિકાઃ ।
ગચ્છંતિ વિલયં સદ્યો વિપ્રપાદાંબુધારણાત્

પિત્રર્થં યાનિ તોયાનિ દીયંતે વિપ્રપાદયોઃ ।
તૈસ્તૃપ્તાઃ પિતરઃ સ્વર્ગે તિષ્ઠંત્યાચંદ્રતારકમ્

પ્રક્ષાલ્ય વિપ્રચરણૌ દૂર્વાભિર્યોઽર્ચયેદ્બુધઃ ।
તેનાર્ચિતો જગત્સ્વામી વિષ્ણુઃ સર્વસુરોત્તમઃ

વિપ્રાણાં પાદનિર્માલ્યં યો મર્ત્યઃ શિરસા વહેત્ ।
સત્યં સત્યમહં વચ્મિ તસ્ય મુક્તિર્હિ શાશ્વતી

વિપ્રં પ્રદક્ષિણીકૃત્યે વંદતે યો નરોત્તમઃ ।
પ્રદક્ષિણીકૃતા તેન સપ્તદ્વીપા વસુન્ધરા

યો દદ્યાત્ફલતાંબૂલં વિપ્રાણાં પાદસેચનાત્ ।
રોગી રોગાત્પ્રમુચ્યેત પાપી મુચ્યત પાતકાત્

મુચ્યતે બન્ધનાદ્બદ્ધો વિપ્રાણાં પાદસેચને ।
અનપત્યાશ્ચ યા નાર્યો મૃતા પત્યાશ્ચ યાઃ સ્ત્રિયઃ

બહ્વપત્યા જીવવત્સા વિપ્રપાદસ્ય સેચનાત્ ।
માહામ્ત્યં શૃણુ વિપ્રેન્દ્ર સર્વપાપપ્રણાશનમ્

દ્વિજાંઘ્રિસેચનસ્યાહં સમાસેન બ્રવીમિ તે ।
પૂર્વં ભદ્રક્રિયો નામ પવિત્રકુલસંભવઃ

બભૂવ બ્રાહ્મણો વિષ્ણોઃ પરિચર્યાપરાયણઃ ।
વેદવિત્સદયઃ શાંતઃ પિતૃભક્તિપરાયણઃ

અતિથીનાં કૃતા પૂજા જ્ઞાતિપૂજાકરસ્તથા ।
એકદા સ દ્વિજશ્રેષ્ઠસ્તૈલાભ્યંગિતવિગ્રહઃ

જગામ સરસીં સ્નાતું ગૃહીતસ્નાનવસ્ત્રકઃ ।
કૃતસ્નાનઃ સ વિપ્રેન્દ્રો વિધિના તર્પણાદિકમ્

ચકાર સર્વશાસ્ત્રજ્ઞઃ સર્વલોકહિતે રતઃ ।
સમાપ્ય સ્નાનકર્માણિ હરિનામાનિ કીર્તયન્

આજગામ સ્વકે ગેહે હરિપૂજાપરોઽભવત્ ।
પાદૌ પ્રક્ષાલયામાસ પાનીયૈરતિશીતલૈઃ

પ્રક્ષાલિતાંઘ્રિહસ્તોઽસૌ બ્રાહ્મણો બ્રાહ્મણાર્ચકઃ ।
સ્થાપયામાસ સર્વાણિ સ્નાનોપકરણાનિ ચ

દ્વારદેશે દ્વિજશ્રેષ્ઠ નિદાઘતપનાતપૈઃ ।
તાપિતો ભષકઃ કશ્ચિદગ્નિકલ્પૈઃ સમાગતઃ

વિપ્રપાદોદકે તસ્મિન્પ્રસુપ્તોત્યંતશીતલે ।
વિપ્રપાદોદકસ્પર્શાદ્ભષક્તોઽત્યંતપાતકી

વિમુક્તઃ પાતકૈઃ સર્વૈઃ કોટિજન્મકૃતૈરપિ ।
સ સુપ્તો મન્દિરદ્વારિ ભષકો વિકલસ્તૃષા

પાનીયં યાચયામાસ તાડિતો દ્વિજકિંકરૈઃ ।
જગામ પંચતાં સદ્યસ્તત્રૈવ ભષકો દ્વિજઃ

દ્વિજાઙ્ઘ્રિસેચનસ્પર્શાદ્ભષકો વીતકલ્મષઃ ।
તમાલોક્ય મહાત્માનં મૂર્તિમંતમિવેશ્વરમ્

વિનયાવનતઃ પ્રાહ બ્રાહ્મણોઽસૌ તપોધનઃ ।
બ્રાહ્મણ ઉવાચ-
કસ્ત્વં બ્રૂહિ મહાભાગ કેન દુઃખી તુ કર્મણા ।
ભષકસ્ય કુલે જાતો નાનાદુઃખસમાકુલે

બ્રહ્મોવાચ-
વચનં તસ્ય વિપ્રર્ષેઃ સમાકર્ણ્ય મહાયશાઃ ।
કથયામાસ વૃત્તાંતં મૂલતઃ સર્વમાત્મનઃ

અહમાસં સર્વભૌમઃ શઙ્ખનામા મહાબલઃ ।
ચતુર્વર્ષસહસ્રાણિ મહીં કૃત્સ્નામપાલયમ્

મયાજ્ઞયા કૃતાઃ સર્વે જિતાશ્ચ રિપવો યુધિ ।
દત્તાનિ સર્વદાનાનિ પાલિતાજ્ઞા તયોનિજાઃ

એકદાઽહં મહાભાગં સંધિતઃ સ્મરસાયકૈઃ ।
બલાજ્જનવધૂં કાંચિજ્જહાર ભૃશસુંદરીમ્ ૫૦

તેન પાપપ્રભાવેણ મમ શ્રીઃ સંશયં ગતા ।
તતસ્સમસ્તૈર્લોકૈશ્ચ નિરસ્તોઽહં મહાબલઃ

તતસ્તુ ભ્રષ્ટરાજ્યોઽહં કાનનાભ્યંતરે સ્થિતઃ ।
ક્ષુધાતૃષાપરિશ્રાંતઃકદાચિત્પંચતાં ગતઃ

અંતકસ્ય પુરં ગત્વા દુઃખં ભુક્તં મયા ચિરમ્ ।
તદાકર્ણ્ય વિપ્રેન્દ્ર શૃણ્વતાં ચિત્તદુઃખદમ્

સંતપ્તલોહશસ્ત્રાયાં તપ્તા તામ્રમયીં મહીમ્ ।
સંરેમે પ્રજ્વલદ્વહ્નિં શિખાતતિસુભીષણામ્

તતસ્તુ શમનાદેશાલ્લોહસ્તંભં સુભીષણમ્ ।
જ્વલતા વહ્નિના તપ્તં સમાલિઙ્ગ્ય સ્થિતોઽસ્મ્યહમ્

શીતે ક્ષુરાંબુધારાભિઃ સિક્તોઽહં યમકિઙ્કરૈઃ ।
દુઃખમન્યચ્ચ સુમહદ્ભુક્તં તત્ર યમાલયે

તતો નરકશેષે ચ જન્માસાદ્ય મુહુર્મુહુઃ ।
પાપયોનૌ મયા દુઃખમનુભૂતં ચિરં મહત્

ત્વત્પાદજલસંસર્ગાન્મુક્તોઽહં પાપરજ્જુના ।
ગચ્છામિ પરમં ધામ દુર્લ્લભં યોગિનામપિ

ત્વં મે ગુરુર્દ્વિજશ્રેષ્ઠ નમસ્તેઽસ્તુ મહાત્મને ।
ત્વત્પ્રસાદાદ્વિમુક્તોઽહં પાપૈર્યામિ પુરં હરેઃ

ભદ્રક્રિય ઉવાચ-
પૂર્વજન્મકથા રાજન્મનુષ્યો ન કદાચન ।
અતસ્તુ તનયં ત્યક્ત્વા સર્વદા નીતિમાચરેત્

નીતિગ્રાહી નૃપો યસ્તુ વિપત્તિર્નાસ્તિ તસ્ય વૈ ।
ચિરં ભુનક્તિ પૃથિવીં કંટકૈઃ પરિવર્જિતામ્

યસ્મૈ ન રોચતે નીતિર્ભૂપાલાય દુરાત્મને ।
ભ્રષ્ટશ્રીરચિરેણાપિ સ ભવેન્નાત્ર સંશયઃ

આયુર્બલં યશો મિત્રં વિજયં સુખમિચ્છતા ।
મંત્રિણઃ પંડિતા રાજ્ઞા નિયોજ્યાઃ સર્વદૈવ હિ

અવજ્ઞાય મહીભર્તુસ્ત્યજંતે સાદરં બુધાઃ ।
સભાયાં બુધહીનાયાં નીતિર્બલવતી નહિ

તતો નીતૌ વિનષ્ટાયાં સહસા ધરણીપતેઃ ।
રાજશ્રિયો વિનશ્યંતિ સકોશબલવાહનાઃ

બ્રાહ્મણાન્ગણકાંશ્ચૈવ વૈદ્યાંશ્ચ બાંધવાંસ્તથા ।
નૃપાઃ કલ્યાણમિચ્છંતિ ન દ્વિષંતિ કદાચન

ગતશ્રીર્ગણકદ્વેષ્ટા વૈદ્યદ્વેષ્ટાયુવર્જિતઃ ।
જ્ઞાતિદ્વેષ્ટાનિષ્કુલઃ સ્યાદ્દ્વિજદ્વેષ્ટાખિલાર્તિભાક્

રાજાનઃ પિતરઃ પ્રોક્તાઃ પુત્રા જાનપદાસ્તથા ।
તતો ભૂપાઃ પાલયંતિ પ્રજાઃ પુત્રમિવૌરસાન્

પૌરલોકે તથા કુર્યાદ્યથા સ્નેહો નિજાત્મજે ।
પ્રજાપીડાકરા યે ચ ભૂપાલા અતિપાપિનઃ

શિરઃસ્થા વિપદસ્તેષાં વિજ્ઞેયા દીર્ઘદર્શિભિઃ ।
વિવેકિનો મહીપાલાઃ પાલયંતિ યથા પ્રજાઃ

તથા તાનપિ દેવેશઃ પાલયત્યનિશં હરિઃ ।
પ્રજાનાં પાલનં દંડં દ્વેઽપિ રાજ્ઞે શુભાવહે

દ્વાભ્યાં વિવર્જિતા ભૂપાસ્તે વિજ્ઞેયા નૃપાધમાઃ ।
દુષ્ટાનાં શાસનં ચૈવ શિષ્ટાનાં પ્રતિપાલનમ્

પ્રકુર્વંતો મહીપાલાશ્ચિરં નંદંતિ ભૂતલે ।
ન્યાયેનોપાર્જિતં વિત્તં યત્નાદ્રક્ષેન્મહીપતિઃ

દુર્વૃત્તો હિ મહીપાલો વિપત્તૌ ન હિ વિસ્તરેત્ ।
નૃપાઃ કલ્યાણમિચ્છંતો નિજરાજ્યં શુભાશુભમ્

પશ્યંતિ નિત્યં વિપ્રેન્દ્ર સત્વરાશ્ચારચક્ષુષા ।
પરચક્રભયં યાવન્નાયાતિ ચિંતયેદ્ભયમ્

આગતે તુ ભયે ભૂપ આચરેન્નિર્ભયોઽપિ ચ ।
જ્ઞાતૌ વાપિ ચ મિત્રે વા પુત્રે વાપિ ચ મંત્રિણિ

કુર્યાન્મુખેન ગાંભીર્યં મનસા પ્રેમકેવલમ્ ।
મંત્રિણો જ્ઞાતયઃ પુત્રાઃ પ્રજાશ્ચ ભ્રાતરસ્તથા

ગાંભીર્યહીનં ભૂપાલં મન્યંતે નહિ ભૂપવત્ ।
તિષ્ઠંતિ પ્રથમં દૂરે ન સંતિ પુરતસ્તથા

લોકાશ્રયં ન હીચ્છન્તિ ત્યક્તગાંભીર્યભૂપતેઃ ।
એકશ્ચ મંત્રી રાજા વૈ ચિરં રાજ્યત્વમિચ્છતા

કર્તવ્યઃ સકલે રાજ્યે વૃદ્ધયે ન હિ ભૂસુર ।
અત્યંતબુદ્ધિવૃત્તીનાં ભૃત્યાનાં સપદં હરેત્

તસ્માત્સંસદિ ભૂપાલો ભૃત્યમન્યં નિયોજયેત્ ।
મૂર્ખસ્ત્રીવિજિતો રાજા ગીતવાદ્યરતઃ સદા

તુરંગવાહનૈર્હીનઃ સહસા વિપદં વ્રજેત્ ।
આચારગ્રહણં સત્યં સ્વવાક્યપ્રતિપાલનમ્

ગાંભીર્યં ચેતિ ભૂપાનાં લક્ષણાનિ દ્વિજોત્તમ ।
સ કથં નૃપતિર્યસ્તુ પ્રતાપેન વિવર્જિતઃ

સ કથં નૃપતિર્યેનાઽનિર્જિતા પરમેદિની ।
જિતાયાં પરમેદિન્યાં યાવત્પાદં વ્રજેન્નૃપઃ

પ્રતિપાદેઽશ્વમેધસ્ય ફલં પ્રાપ્નોતિ ચાક્ષયમ્ ।
પરભૂમિજયાકાંક્ષી હતો નૃપતિભિર્યુધિ

તદાગચ્છેત્પરં સ્થાનં વિમુક્તઃ સર્વપાતકૈઃ ।
યુધિ પ્રાપ્તજયો રાજા પ્રાપ્નોતિ પરમં પદમ્

સંગ્રામે પ્રાપ્તમૃત્યુર્વા દિવીન્દ્ર સંપદં લભેત્ ।
ત્યક્તશસ્ત્રં ત્યક્તસત્વં પલાયનપરાયણમ્

યોદ્ધારં યદિ યો હંતિ સ ભૂપો યાત્યધોગતિમ્ ।
પલાયનપરો યુદ્ધે તદ્ધંતા ચ દ્વિજોત્તમ

તાવુભાવપિ તિષ્ઠેતાં નરકેઽત્યંતદુઃસહે ।
યુદ્ધ્યેત્સાહસવાન્યોદ્ધા તદ્ધંતા ચ દ્વિજોત્તમ

તિષ્ઠેતાં તાવપિ સ્વર્ગે યાવચ્ચન્દ્ર દિવાકરૌ ।
બહુનાત્ર કિમુક્તેન સંક્ષેપાદુચ્યતે મયા

પ્રજાપાલનકૃદ્રાજા કદાચિન્નાવસીદતિ ।
બ્રહ્મોવાચ-
ઇતિ બ્રુવતિ ભૂપાલે તસ્મિન્ગલિતકલ્મષે

પુષ્પવૃષ્ટિરભૂત્તસ્મિન્મહતી ગગનાદ્દ્વિજ ।
અથ દૂતાઃ સમાયાતાઃ કેશવસ્ય મહાત્મનઃ

રાજહંસયુતં દિવ્યં રથમાદાય સુન્દરમ્ ।
રથં સ તં સમારુહ્ય દિવ્યં કનકનિર્મિતમ્

જગામ વિષ્ણુભવનં સ રાજા ગતકલ્મષઃ ।
વિપ્રપાદોદકસ્યૈતન્માહાત્મ્યં તે પ્રકીર્તિતમ્

તચ્છ્રુત્વા ભક્તિભાવેન નરો નિર્વાણમાપ્નુયાત્ ।
ઇતિ તે કથિતં સર્વં શ્રોતું યદ્વાંછિતં ત્વયા

ગચ્છ બ્રાહ્મણ ભદ્રં તે ચક્રિણો નિલયં પ્રતિ ।
હરિશર્મોવાચ-
ક્ષુધાનલેન મહતા શરીરં મમ દહ્યતે

કેનોપાયેન ભગવન્ક્ષુધાશાંતિર્ભવેન્મમ ।
એતન્મે વદ દેવેશ ભક્તસ્ત્વં ભક્તવત્સલઃ

પ્રાપ્નોમિ સુમહદ્દુઃખં નિત્યં દગ્ધક્ષુધાનલૈઃ ।
બ્રહ્મોવાચ-
યચ્છરીરં ત્વયા પુષ્ટં સતતં ભોજનૈઃ કૃતમ્

ભુંક્ષ્વ તસ્ય શરીરસ્ય માંસાનિ દ્વિજસત્તમ ।
આત્મતૃપ્તિં પ્રકુર્વન્તિ ભોજનેન પરસ્ય યે ।
માંસાનિ સ્વશરીરાણાં ભુંજતે તેપરત્ર હિ

વ્યાસ ઉવાચ-
બ્રહ્મણો વચનં શ્રુત્વા નિષ્ઠુરં દ્વિજસત્તમઃ ।
પુનસ્તુષ્ટાવ તં દેવં વચનૈઃ કોમલાક્ષરૈઃ ૧૦૦

બ્રાહ્મણ ઉવાચ-।
પ્રસીદ દેવદેવેશ શરણાગતપાલક ।
ક્ષમસ્વ સકલં દોષં સુરશ્રેષ્ઠ નમોઽસ્તુ તે

મલમૂલપ્રકીર્ણાનિ વપૂંષિ વહતાં નૃણામ્ ।
સર્વ એવ પ્રભો દોષાઃ સંતિ કેચિદ્ગુણા ન ચ

કૃતં મયા મોહવતા દૂષણં ક્ષંતુમર્હસિ ।
શરણાપન્નલોકાનાં સદ્ભિર્દોષો ન ચેક્ષ્યતે

આત્મદેહસ્ય માંસાનિ ભોક્તું બ્રહ્મન્ન શક્યતે ।
દેહિનાં વદ યદ્યોગ્યં સંતુષ્ટિર્જાયતે યતઃ

ઇત્યેવમુક્તં વચનં ભક્ત્યા તેનાગ્રજન્મના ।
ઉવાચ સદયો બ્રહ્મા સર્વજ્ઞો બ્રાહ્મણપ્રિયઃ

બ્રહ્મોવાચ-
શોકં મા કુરુ વિપ્રેન્દ્ર શૃણુ મે વચનં શુભમ્ ।
આહારો લભતે યેન પ્રકારેણાત્ર સંપ્રતિ

આત્મનો જાયતે પુત્રો યથૈવાત્મા તથા સુતઃ ।
તસ્માત્પુત્રકૃતં કર્મ લભંતે પિતરઃ ખલુ

ચિરં તિષ્ઠસિ દેવસ્ય ભવનેઽત્યંતશોભને ।
એવમુક્તસ્તતસ્તેન સ વિપ્રઃ ક્ષુધયાકુલઃ

સ્વપ્ને સંદર્શનં દત્વા પુત્રં વચનમબ્રવીત્ ।
બ્રાહ્મણ ઉવાચ-
દીક્ષિતોઽસિ સુતશ્રેષ્ઠ તથાસ્તુ પરમાં શિવમ્

તવાસ્મિ જનકઃ સૌમ્ય મમદુઃખં નિશામય ।
તપઃપ્રભાવૈઃ પરમં ધામ પ્રાપ્તં મયા સુત

ક્ષુધાનલેન સંતપ્તસ્તત્ર સીદામ્યહં સદા ।
યદા મયિ પિતૃસ્નેહસ્તવાસ્તિ સુત સંપ્રતિ

તદાન્નમુદકં ચાપિ મદર્થં દીયતાં દ્વિજ ।
યત્કિંચિદ્દીયતે પુત્રૈઃ પિત્રર્થં ક્ષિતિમંડલે

લભંતે પિતરસ્તચ્ચ યત્પુત્રાઃ પિતૃદેહજાઃ ।
પુરા પરમયા ભક્ત્યા પૂજિતો ભગવાન્મયા

ગીતૈર્વાદ્યૈશ્ચનૃત્યૈશ્ચ સ્તવપાઠૈશ્ચ શોભનૈઃ ।
ગંધૈર્ધૂપૈશ્ચ નૈવેદ્યૈર્ઘૃતપૂર્ણપ્રદીપકૈઃ

પાદ્યાર્ઘ્યાચમનીયૈશ્ચ ધ્યાનૈરાવાહનાદિભિઃ ।
ન દત્તં જગદીશાય કૃપણેન મયાત્મજ

અન્નમત્રમપિ ક્વાપિ નૈવેદ્યં પાપહારિણે ।
અતિથેર્ન કૃતા પૂજા તોયૈરન્યૈઃ કદાચન

જ્ઞાતીનાં યાચકાનાં ચ સંતુષ્ટિર્ન કૃતા મયા ।
તેનૈવ કર્મણા પુત્ર નારાયણગૃહેઽપિ ચ

ક્ષુધાનલેન સંતપ્તઃ સીદામિ પ્રતિવાસરે ।
અતોઽન્નતોયદાનાનિ દરિદ્રાય દ્વિજાતયે

દત્વા ક્ષિપ્રં સુરશ્રેષ્ઠ પ્રાણરક્ષાં કુરુષ્વ ભોઃ ।
અથવા ન કરોષિ ત્વં નિષ્ઠુરત્વાદ્યદા ભવાન્

સ્વમાંસાન્યેવ ભોક્ષ્યામિ તદા વૈ વિષ્ણુમંદિરે ।
અથાઽસૌ ક્ષુધિતો વિપ્રઃ શુષ્કકંઠોષ્ઠતાલુકઃ

ઇત્યુક્ત્વા દીક્ષિતં પુત્રમદૃશ્યઃ સહસાઽભવત્ ।
તતઃ પ્રભાતે વિમલે પ્રાદુર્ભૂતે દિવાકરે

સ્વપ્ને યદુક્તં પિત્રા તુ ચિંતયામાસ દીક્ષિતઃ ।
આત્મનઃ કર્મદોષેણ પરલોકેઽપિ મત્પિતા

ક્ષુધયા દગ્ધસર્વાઙ્ગઃ સીદતિ પ્રતિવાસરમ્ ।
ધિગસ્તુ માં મંદધિયં કૃપણપ્રવરઞ્જનમ્

મયાપિ પિતૃપુણ્યેન ન કિઞ્ચિદપિ દીયતે ।
ઇતિ સંચિંત્ય બહુધા દીક્ષિતોઽપિ દ્વિજોત્તમ

દદૌ દાનાનિ વિપ્રેભ્યઃ શ્રદ્ધાભક્તિસમન્વિતઃ ।
તેન પુણ્યપ્રભાવેણ તૃષયારહિતઃ ક્ષુધા

તસ્થૌ નારાયણાગારે યાવત્કાલં શૃણુષ્વ તત્ ।
ચતુર્યુગસહસ્રાણિ બ્રહ્મણોઽહં પ્રકીર્તિતમ્

ભવંતિ તસ્મિન્નેવાહ્નિ મનવશ્ચ ચતુર્દશ ।
ઇંદ્રાશ્ચતુર્દ્દશ પ્રોક્તાસ્તસ્મિન્નેવ દિને ચ તે

ભુંજતે બ્રાહ્મણઃ શ્રેષ્ઠ વિષયાન્સ્વાન્પૃથક્પૃથક્ ।
એકસ્મિન્બ્રહ્મદિવસે ભુક્ત્વા સ્વાન્વિષયાઞ્છુભાન્

ઇન્દ્રાશ્ચ મનવશ્ચૈવ વિનશ્યંતિ ચતુર્દશ ।
વિષ્ણુલોકે સ્થિતે તસ્મિન્હરિશર્માતિભાસ્વરે

સમસ્તસુખદે રમ્યે બ્રહ્મણો દિવસો ગતઃ ।
તત્રાસૌ કાલમેતાવદ્ભુક્ત્વા ભોગાન્મનોરમાન્

પરમં જ્ઞાનમાસાદ્ય પ્રવિવેશ હરેસ્તનુમ્ ।
વ્યાસ ઉવાચ-
અન્નતોયસમં દાનં સંસારે નાસ્તિ જૈમિને

સર્વદાનફલાન્યેવ અન્નતોયપ્રદાનતઃ ।
ન ચ પાત્રપરીક્ષા ચ ન કાલનિયમઃ ક્વચિત્

અન્નતોયપ્રદાનેષુ નિરુક્તસ્તત્વદર્શિભિઃ ।
અન્નતોયપ્રદાનાનિ કર્તવ્યાનિ સદૈવ હિ

એતત્પઠંતિ મનુજાઃ પરમાદરેણ માહાત્મ્યમન્નજલયોશ્ચ તથા દ્વિજાનામ્ ।
તે પ્રાપ્ય ચાન્નજલદાનફલં તતોંઽતે નારાયણસ્ય નિલયં સુખદં પ્રયાંતિ

ઇતિ શ્રીપદ્મપુરાણે ક્રિયાયોગસારે અન્નદાનજલદાનમાહાત્મ્યંનામ એકવિંશતિતમોઽધ્યાયઃ