પદ્મ પુરાણ · અધ્યાય 6.80

શ્રીપાર્વત્યુવાચ-
અહો વિષ્ણોશ્ચ માહાત્મ્યં વદ વિશ્વેશ્વર પ્રભોઃ ।
યન્માહાત્મ્યં પુનઃ શ્રુત્વા ન ભવે જાયતે ક્વચિત્

મહાદેવ ઉવાચ-
શૃણુ સુન્દરિ વક્ષ્યામિ વિષ્ણોર્માહાત્મ્યમુત્તમમ્ ।
શ્રુત્વા તુ લભતે પુણ્યં હ્યંતે મોક્ષમવાપ્નુયાત્

દેવવ્રતં મહાપ્રાજ્ઞં ધ્યાનયોગપરાયણમ્ ।
આશ્રયં સર્વશાસ્ત્રાણાં યતેંદ્રિયમકલ્મષમ્

અપ્રધૃષ્યં મહાભાગં દેવૈરપિ સવાસવૈઃ ।
સત્યસંધં જિતક્રોધં સમત્વે પરિનિષ્ઠિતમ્

નારાયણે જગન્નાથે શરણ્યે ભક્તવત્સલે ।
પરાં નિષ્ઠામનુપ્રાપ્તં વાઙ્મનઃ કાય કર્મભિઃ

ગુણનામાશ્રયં શાંતં ભીષ્મં કુરુ પિતામહમ્ ।
પ્રણમ્ય શિરસા ભૂમૌ પપ્રચ્છેદં યુધિષ્ઠિરઃ

યુધિષ્ઠિર ઉવાચ-
કેચિદાહુઃ પરં ધર્મં કેચિદાહુઃ પરં ધનમ્ ।
કેચિદ્દાનં પ્રશંસંતિ સમુદાયં તથાપરે

સાંખ્યં કેચિત્પ્રશંસંતિ યોગમન્યે તથા પરમ્ ।
કેચિજ્જ્ઞાનં પ્રશંસંતિ કેચિદાહુઃ પરં શ્રુતમ્ ।
સમ્યક્ધ્યાનં પરં કેચિત્કેચિદ્વૈરાગ્યમુત્તમમ્

અગ્નિષ્ટોમાદિકં કર્મ તથા કેચિત્પરં વિદુઃ ।
આત્મજ્ઞાનં પરં કેચિત્સમલોષ્ટાશ્મકાંચનાઃ

યમાંશ્ચ નિયમાંશ્ચૈવ કેચિદ્વૈરાગ્યમુત્તમમ્ ।
કારુણ્યં ચ પરે કેચિદહિંસાં ચ તપસ્વિનઃ

શૌચં કેચિત્પરં પ્રાહુઃ કેચિદ્દેવાર્ચનં નરાઃ ।
વ્યામોહં ચાત્ર ગચ્છંતિ વ્યામુગ્ધાઃ પાપકર્મભિઃ

યદેતેષુ પરં કૃત્યમનુષ્ઠેયં મહાત્મભિઃ ।
વક્તુમર્હસિ ધર્મજ્ઞ સર્વશાસ્ત્રભૃતાં વર

મહાદેવ ઉવાચ-
ભૂર્લોકે યા કથા જાતા ભૈષ્મી યૌધિષ્ઠિરી સતિ ।
તામહં સંપ્રવક્ષ્યામિ લોકાનાં ચ હિતાય વૈ ।
એતાન્પ્રશ્નાંસ્તદા શ્રુત્વા પ્રાહ ભીષ્મો યુધિષ્ઠિરમ્

ભીષ્મ ઉવાચ-
શ્રૂયતામિદમત્યંતં ગૂઢં સંસારમોચનમ્ ।
શ્રોતવ્યં યત્ત્વયા સમ્યગ્જ્ઞાતવ્યં ધર્મનંદન

અત્રૈવોદાહરંતીમં પુણ્યં ચૈવ પુરાતનમ્ ।
પુંડરીકસ્ય સંવાદં મહર્ષેર્નારદસ્ય ચ

બ્રાહ્મણઃ શ્રુતિસંપન્નઃ પુંડરીકો મહામતિઃ ।
આશ્રમે પ્રથમે તિષ્ઠન્ગુરૂણાં વશગઃ સદા

જિતેંદ્રિયો જિતક્રોધઃ સંધ્યોપાસનતત્પરઃ ।
વેદવેદાંગનિપુણઃ શાસ્ત્રેષુ ચ વિચક્ષણઃ

સમિદ્ભિઃ સાધુહવ્યેન સાયંપ્રાતર્હુતાનલઃ ।
ધ્યાત્વા જગત્પતિં વિષ્ણું સમ્યગારાધયદ્વિભુમ્

તપઃ સ્વાધ્યાયનિરતઃ સાક્ષાદ્બ્રહ્મસુતો યથા ।
ઉદકેંધનપુષ્પાદ્યૈરસકૃત્પૂજયન્ગુરુમ્

માતાપિત્રોશ્ચ શુશ્રૂષુર્ભિક્ષાહારી વિમત્સરઃ ।
બ્રહ્મવિદ્યામધીયાનઃ પ્રાણાયામપરાયણઃ

તસ્ય સર્વાત્મભૂતસ્ય સંસારે નિસ્પૃહસ્ય ચ ।
મહાત્મનો બુદ્ધિરાસીત્સંસારાર્ણવતારિણી

માતરં પિતરં ચૈવ ભાતૄનથ સુહૃજ્જનાન્ ।
મિત્રાણિ માતુલાંશ્ચૈવ સખીન્સંબંધિબાંધવાન્

ધનધાન્યસમૃદ્ધં ચ ગ્રહં વા શક્રસંનિભમ્ ।
ક્ષેત્રાણિ સુમહાર્હાણિ સર્વસસ્યોદ્ભવાનિ ચ

પરિત્યજ્ય મહાસત્વસ્તૃણાનીવ મહાસુખી ।
વિચચાર મહીં રમ્યાં શાકમૂલફલાશનઃ

ગંગાં ચ યમુનાં ચૈવ ગોમતીમથ ગંડિકામ્ ।
શતદ્રું ચ પયોષ્ણીં ચ સરયૂં ચ સરસ્વતીમ્

પ્રયાગં નર્મદાં ચૈવ શોણં ચૈવ મહાનદમ્ ।
પ્રભાસં વિંધ્યતીર્થાનિ હિમવત્પ્રભવાનિ ચ

આશ્રમેષુ ચ યાનિ સ્યુર્નૈમિષે પુષ્કરાદિષુ ।
કુરુક્ષેત્રે ચ યાનિ સ્યુસ્તથા ગોવર્દ્ધનાદિષુ

અન્યાનિ સુમહાતેજાસ્તીર્થાનિ સુસમાહિતઃ ।
વિચચાર મહાયોગી યથાકાલે યથાવિધિ

કદાચિદાત્મવાન્ધીરઃ શાલગ્રામં તપોધનઃ ।
પુંડરીકો મહાભાગઃ પૂર્વકર્મવશાનુગઃ

સંસેવ્યમાનં મુનિભિસ્તત્વવિદ્ભિસ્તપોધનૈઃ ।
મુનીનામાસ્પદં રમ્યં પુરાણેષ્વપિ વિશ્રુતમ્

ભૂષિતં ચૈવ ચક્રાદ્યૈશ્ચક્રાંકિતશિલાતલમ્ ।
રમ્યં વિવિક્તવિસ્તીર્ણં સદા વિષ્ણુપ્રસાદકમ્

કિંચ ચક્રાંકિતાસ્તત્ર પ્રાણિનઃ પુણ્યદર્શનાઃ ।
વિચિરંતિ યથાકામં પૂણ્યતીર્થપ્રદર્શિનઃ

તસ્મિન્ક્ષેત્રે મહાપુણ્યે શાલિગ્રામે મહામતિઃ ।
સ્નાત્વા દેવહ્દે તીર્થે સરસ્વત્યાં ચ સુવ્રતઃ

જાતિસ્મર્યાં ચક્રકુંડે ચક્રનદ્યાશ્રિતેષુ ચ ।
તથાન્યાન્યપિ તીર્થાનિ તસ્મિન્નેવ ચચાર સઃ

તતઃ ક્ષેત્રપ્રભાવેન તીર્થાનાં ચૈવ તેજસા ।
મનઃપ્રસાદમભજત્તસ્મિન્નેવ મહામનાઃ

સોઽપિ તીર્થવિશુદ્ધાત્મા પુંડરીકસ્તપોધનઃ ।
તત્રૈવ વસતિં ચક્રે ધ્યાનયોગપરાયણઃ

તત્રૈવ સિદ્ધિમાકાંક્ષન્નારાધ્ય ગરુડધ્વજમ્ ।
શાસ્ત્રોક્તેન વિધાનેન ભક્ત્યા પરમયા પુનઃ

ઉવાસ ચિરમેકાકી નિર્દ્વંદ્વઃ સજિતેંદ્રિયઃ ।
શાકમૂલફલાહારઃ સંતુષ્ટઃ સમદર્શનઃ

યમૈશ્ચનિયમૈશ્ચૈવ તથૈવાસનબંધનૈઃ ।
પ્રાણાયામૈશ્ચ તીર્થૈશ્ચ પ્રત્યાહારૈશ્ચ સંતતૈઃ

ધારણાભિસ્તથા ધ્યાનૈઃ સમાધિભિરતંદ્રિતઃ ।
યોગાભ્યાસં સદા સમ્યક્ચક્રે વિગતકિલ્બિષઃ

વૈદિકૈશ્ચાંગિકૈશ્ચૈવ તથા પૌરાણિકૈરપિ ।
આરાધયતિ સર્વેશં તતઃ શુદ્ધિમવાપ સઃ

રાગદ્વેષવિનિર્મુક્તઃ સ્વધર્મૈવ રૂપવાન્ ।
આરાધયામાસ દેવં તદ્ગતેનાંતરાત્મના

તુતોષ ભગવાન્વિષ્ણુઃ પુંડરીકાયતેક્ષણઃ ।
ભગવાન્નારદમિતિ પ્રસન્નોઽસ્મ્યસ્ય ધીમતઃ

તતઃ કદાચિત્તં દેશં નારદઃ પરમાર્થવિત્ ।
જગામ સુમહાતેજાઃ સાક્ષાદાદિત્યસન્નિભઃ

તં દ્રષ્ટુકામો ભગવાન્પુંડરીકં તપોનિધિમ્ ।
વિષ્ણુભક્તિપરીતાત્મા વૈષ્ણવાનાં હિતે રતઃ

સ દૃષ્ટ્વા નારદં પ્રાપ્તં તેજોમંડલમંડિતમ્ ।
મહામતિર્મહોદારઃ સર્વવેદૈકભાજનમ્

પ્રાંજલિઃ પ્રણતો ભૂત્વા પ્રહૃષ્ટેનાંતરાત્મના ।
અર્ઘં દત્ત્વા વિધાનેન પ્રણામમકરોત્પુનઃ

કોઽયમત્યદ્ભુતાકારસ્તેજસ્વી હૃદ્યવેષધૃક્ ।
આતોદ્યહસ્તઃ સુમુખો જયમંડલમંડિતઃ

વિવસ્વાનથવા વહ્નિરિંદ્રો વરુણ એવ વા ।
ઇતિ સંચિંતયન્સ્થિત્વા જગાદ પરમદ્યુતિમ્

પુંડરીક ઉવાચ-
કો ભવાનિહ સંપ્રાપ્તઃ કુતો વા પરમદ્યુતિઃ ।
ત્વદ્દર્શનં હિ ભગવન્પ્રાયેણ ભુવિ દુર્લભમ્

નૈવ દૃષ્ટઃ પુમાન્વાપિ મયા તવ સમઃ પ્રભો ।
વક્તુમર્હસ્યશેષેણ યત્પ્રદિષ્ટં મયાનઘ

નારદ ઉવાચ-
નારદોઽહંમનુપ્રાપ્તસ્ત્વદ્દર્શનકુતૂહલાત્ ।
પ્રભાવં ભગવદ્ભક્તં ત્વાદૃશં સતતં દ્વિજ

સ્મૃતઃ સંતોષિતો વાપિ પૂજિતો વા દ્વિજોત્તમઃ ।
પુનાતિ ભગવદ્ભક્તશ્ચાંડાલોઽપિ યદૃચ્છયા

દાસોઽહં વાસુદેવસ્ય દેવદેવસ્ય શાર્ઙ્ગિણઃ ।
શંખચક્રગદાપાણેસ્ત્રૈલોક્યસ્યૈકચક્ષુષઃ

ઇત્યુક્તો નારદેનાસૌ ભક્તિપર્યાકુલાત્મના ।
પ્રોવાચ મધુરં વિપ્રં તદ્દર્શનસુવિસ્મિતઃ

પુંડરીક ઉવાચ-
ધન્યોઽહં દેહિનાં મધ્યે સુપૂજ્યોઽહં સુરૈરપિ ।
કૃતાર્થાઃ પિતરો મેઽદ્ય સંપ્રાપ્તં જન્મનઃ ફલમ્

અનુગૃહ્ણીષ્વ દેવર્ષે ત્વદ્ભક્તસ્ય વિશેષતઃ ।
તં કરિષ્યામ્યહં વિદ્વન્ભ્રામ્યમાણઃ સ્વકર્મભિઃ

કર્તવ્યં પરમં ગુહ્યં ઉપદેષ્ટું ત્વમર્હસિ ।
ત્વં ગતિઃ સર્વભૂતાનાં વૈષ્ણવાનાં વિશેષતઃ

નારદ ઉવાચ-
અનેકાનીહ શાસ્ત્રાણિ કર્માણિ ચ તથા દ્વિજ ।
ધર્મવર્ગં બહુવિધં તથૈવ ભુવિ માનસમ્

વૈલક્ષણ્યં ચ જગતસ્તસ્માદેવ દ્વિજોત્તમ ।
અન્યથા સર્વસત્વાનાં સુખં વા દુઃખમેવ ચ

વિજ્ઞાનમાત્રં ક્ષણિકં નિરાત્મકમિદં જગત્ ।
ઇતિ કૈશ્ચિત્પરિજ્ઞાતં બાહ્યાર્થનિરપેક્ષકમ્

અવ્યક્તાજ્જાયતે નિત્યં નિત્યાન્નિત્યમિદં જગત્ ।
ઇત્યેવં પ્રાહુરપરે તત્રૈવ લયમેતિ ચ

આત્મનો બહવઃ પ્રોક્તા નિત્યાઃ સર્વગતાસ્તથા ।
અન્યે મતિમતાં શ્રેષ્ઠાસ્તત્વાલોકનતત્પરાઃ

યાવચ્છરીરમાત્માનં પ્રતિપન્નાસ્તથાપરે ।
હસ્તિકીટાદિદેહેઽપિ મહાંતમંડમેવ ચ

યથાઽદ્યજગતોવૃત્તિસ્તથા કાલાંતરેષ્વપિ ।
પ્રવાહો નિત્યમેવૈષ કઃ કર્ત્તેતિ ચ કેચન

યદ્યત્પ્રત્યક્ષવિષયં તત્તદત્ર ન વિદ્યતે ।
કુતઃ સ્વર્ગાદયઃ સંતીત્યન્યે વિજિતમાનસાઃ

નિરીશ્વરમિદં પ્રાહુઃ સેશ્વરં ચ તથાપરે ।
અત્યંતભિન્નમતયઃ પરમાર્થપરાઙ્મુખાઃ

એવં મન્યેઽપિ કુહકા યથામતિ યથાશ્રુતમ્ ।
વદંતિ વિવિધૈર્ભેદૈઃ સ્વયુક્તિ સ્થિતિકારકાઃ

તર્કેષ્વવહિતો ભૂત્વા કથયામિ તપોધન ।
પરમાર્થમિમં પુણ્યં ઘોરં સંસારનાશનમ્

તન્મૂલમનુજાનંતિ તતો દેવાદયો નરાઃ ।
પ્રમાણેનોપલભ્યંતે ન પ્રમાણં વિમોહિતૈઃ

અનાગતમતીતં ચ વિપ્રકૃષ્ટમતીવ યત્ ।
ન ગૃહીતં યથાશક્ત્યા વર્ત્તમાનાર્થનિષ્ઠિતમ્

આગમો મુનિભિઃ પ્રોક્તો પૂર્વરૂપક્રમાગતઃ ।
પ્રમાણં સ તુ વિજ્ઞેયઃ પરમાર્થપ્રસાધકઃ

યદભ્યાસબલાજ્જ્ઞાનં રાગદ્વેષમલાપહમ્ ।
ઉત્પદ્યતે દ્વિજશ્રેષ્ઠ સોઽયમાગમસંજ્ઞકઃ

ફલં કર્મ ચ યત્તત્વં વિજ્ઞાનં દર્શનં વિભુમ્ ।
જાત્યાદિકલ્પનાહીનં દ્વિતીયાગમલક્ષણમ્

આત્મસંવેદનં નિત્યં સનાતનમતીંદ્રિયમ્ ।
ચિન્માત્રમમૃતં જ્ઞેયમનંતમજમવ્યયમ્

વ્યક્તાવ્યક્તસ્વરૂપેણ વ્યક્તસ્થિતમનંજનમ્ ।
વ્યાપ્તા વિષ્ણુરિતિ ખ્યાતં ખ્યાતભિન્નમવસ્થિતમ્

યોગિધ્યેયમવિજ્ઞેયં પરમાર્થપરાઙ્મુખૈઃ ।
લક્ષ્યતે બુદ્ધિભિર્ભિન્નમભિભિન્નં ન ચાત્મનિ

શૃણુષ્વાવહિતસ્તાત કથયામિ તવાનઘ ।
યત્પ્રોક્તં બ્રહ્મણા પૂર્વં પૃચ્છતો મમ સુવ્રત

કદાચિદ્બ્રહ્મલોકસ્થં બ્રહ્માણં ચ પિતામહમ્ ।
પ્રણિપત્ય યથાન્યાયમપૃચ્છમજમવ્યયમ્

કિમુ જ્ઞાનં પરં પ્રોક્તં કશ્ચ યોગઃ પરો મતઃ ।
એતન્મે તત્ત્વતો બ્રહ્મન્સમાચક્ષ્વ પિતામહ

બ્રહ્મોવાચ-
શૃણુષ્વાવહિતસ્તાત જ્ઞાનયોગમનુત્તમમ્ ।
અલ્પગ્રંથં પ્રભૂતાર્થમદુઃખોપાસનક્રિયમ્

યઃ પરં પરયા પ્રોક્તઃ પુરુષઃ પંચવિંશકઃ ।
સ એવ સર્વભૂતાત્મા તેન ઇત્યભિધીયતે

નારાયણો જગદ્ધામ પરમાત્મા સનાતનઃ ।
જગતઃ સૃષ્ટિસંહાર પરિપાલનતત્પરઃ

ત્રયાણામાત્મનાં ચૈકો દેવદેવઃ સનાતનઃ ।
આરાધ્યઃ સર્વદા બ્રહ્મન્તે પશ્યંતિ જગત્પતિમ્

યથા જગદવસ્થાનં યથા કાલાંતરે પુનઃ ।
ભૂતં ભવ્યં ભવિષ્યં ચ વિપ્રકૃષ્ટં તથૈવ ચ

સ્થૂલં સૂક્ષ્મં તથા ચાન્યત્પશ્યંતિ જ્ઞાનચક્ષુષા ।
તચ્ચિત્તાસ્તદ્ગતપ્રાણા નારાયણપરાયણાઃ

અન્યથા મંદબુદ્ધીનાં પ્રતિભાતિ દુરાત્મનામ્ ।
કુતર્કજ્ઞાનદુષ્ટાનાં વિભક્તેંદ્રિયવાદિનામ્

નારદ ઉવાચ-
શ્રૂયતામન્યદપિ વૈ કથ્યમાનં મયાનઘ ।
બ્રહ્મણૈવ પુરા પ્રોક્તં જગતઃ કારણાત્મના

દેવાનામિંદ્રમુખ્યાનામૃષીણાં ચૈવ સુવ્રત ।
હિતાનિ કથયામાસ પૃચ્છતાં કમલાસનઃ

બ્રહ્મોવાચ-
નારાયણપરો ધર્મસ્તથાલોકાશ્ચ શાશ્વતાઃ ।
નારાયણપરા યજ્ઞાઃ શાસ્ત્રાણિ વિવિધાનિ ચ

વેદાઃ સાંગાસ્તથા ચાન્યે વિષ્ણુર્વિશ્વેશ્વરો હરિઃ ।
પૃથિવ્યાદીનિ વિબુધાઃ પંચભૂતાનિ સોઽવ્યયઃ

સર્વં વિષ્ણુમયં જ્ઞેયં વિબુધૈઃ સકલં જગત્ ।
તથાપિ માનુષાઃ પાપ ન જાનંતિ વિમોહિતાઃ

તસ્યૈવ માયયા વ્યાપ્તં ચરાચરમિદં જગત્ ।
તન્મનાસ્તદ્ગતપ્રાણો જાનાતિ પરમાર્થવિત્

ઈશ્વરઃ સર્વભૂતાનાં વિષ્ણુસ્ત્રૈલોક્યપાલકઃ ।
તસ્મિન્નેતજ્જગત્સર્વં તિષ્ઠતિ પ્રભવત્યપિ

જગત્સંહરતે રુદ્રઃ પાલને વિષ્ણુરુચ્યતે ।
ઉત્પત્તૌ ચાહમેવાત્ર તથાન્યે લોકપાલકાઃ

સર્વાધારો નિરાધારઃ સકલો નિષ્કલસ્તથા ।
અણુર્મહાંસ્તથાપ્યન્યત્તસ્માચ્ચ પરતઃ પરઃ

તમેવ શરણં યાત સર્વસંહારકર્મગમ્ ।
સ પિતા જનિતાસ્માકં કીર્તિતો મધુસૂદનઃ

એવમુક્તાઃ સુરાઃ સર્વે બ્રહ્મણા પદ્મયોનિના ।
પ્રણેમુઃ સર્વલોકેશં દેવં વિષ્ણું જનાર્દનમ્

તસ્માત્ત્વમપિ વિપ્રર્ષે નારાયણપરો ભવ ।
તદન્યઃ કો મહોદારઃ પ્રાર્થિતં દાતુર્મહતિ

પિતરં માતરં ચૈવ તમેવ પુરુષોત્તમમ્ ।
પરિગૃહ્ણીષ્વ લોકેશં દેવદેવં જગત્પતિમ્

અગ્નિકાર્યેણ વૈ તેન તપસાધ્યયનેન વૈ ।
તોષયેદ્દેવદેવેશં ગુરું નિત્યમતંદ્રિતઃ

સ્વર્ગે ક્ષયં તથા ભોગમનુષ્ઠેયં તથૈવ ચ ।
પરિગૃહ્ણીષ્વ વિપ્રર્ષે તમેવ પુરુષોત્તમમ્

કિં તેન મંત્રૈર્બહુભિઃ કિં તેન બહુભિર્વ્રતૈઃ ।
ૐ નમોનારાયણાયેતિ મંત્રઃ સર્વાર્થસાધકઃ

ચીરવાસા જટી વિપ્ર દંડીમુંડિત એવ વા ।
વિભૂષિતો વા વિપ્રેંદ્ર ન લિંગં ધર્મકારણમ્

યે નૃશંસા દુરાત્માનઃ પાપાચારપરાઃ સદા ।
તેપિ યાંતિ પરં સ્થાનં નારાયણપરાયણાઃ

લિપ્યંતે ન ચ પાપૌઘૈર્વૈષ્ણવં વીતકિલ્બિષાઃ

પુનંતિ સકલં લોકં અહિંસાજિતમાનસાઃ

ક્ષત્રબંધુરિતિ ખ્યાતો રાજા પ્રાણિવિહિંસકઃ ।
પ્રાપ્તવાન્પરમં ધામ વૈષ્ણવં કેશવાલયાત્

અંબરીષો મહાસત્વો રાજા પરમતત્વવિત્ ।
હૃષીકેશં સમારાધ્ય વૈષ્ણવં પદમાપ્તવાન્

અન્યે બ્રહ્મર્ષયઃ શાંતા બહવઃ સંશિતવ્રતાઃ ।
ધ્યાત્વા ચ પરમાત્માનં સંસિદ્ધિં પરમાં ગતાઃ

પ્રહ્લાદઃ પરમાહ્લાદઃ પુરા નારાયણં હરિમ્ ।
સેવિતોઽભ્યર્ચિતો ધ્યાતસ્તેનૈવ પરિરક્ષિતઃ

ભરતો નામ તેજસ્વી રાજા પરમધાર્મિકઃ ।
ઉપાસ્યૈનં ચિરં કાલં પરાં મુક્તિમવાપ્તવાન્

બ્રહ્મચારી ગૃહસ્થો વા વાનપ્રસ્થોઽથ ભિક્ષુકઃ ।
કેશવારાધનં હિત્વા નૈવ યાંતિ પરાં ગતિમ્

જન્માંતરસહસ્રેષુ યસ્ય સ્યાન્મતિરીદૃશી ।
દાસોઽહં વિષ્ણુભક્તાનામિતિ સર્વાર્થસાધકઃ

સ યાતિ વિષ્ણુસાલોક્યં પુરુષો નાત્ર સંશયઃ ।
કિં પુનસ્તદ્ગતપ્રાણાઃ પુરુષાઃ સંશિતવ્રતાઃ

અનન્યમાનસૈર્નિત્યં ધ્યાતવ્યસ્તત્વચિંતકૈઃ ।
નારાયણો જગદ્વ્યાપી પરમાત્મા સનાતનઃ

ભીષ્મ ઉવાચ-
ઇત્યેવમુક્ત્વા દેવર્ષિસ્તત્રૈવાંતરધીયત ।
પરોપકારનિરતો નારદઃ પરમાર્થવિત્

પુંડરીકોઽપિ ધર્માત્મા નારાયણપરાયણઃ ।
ૐ નમો નારાયણાયેતિ મંત્રમષ્ટાક્ષરં જપન્

પ્રસીદ મમ વિશ્વાત્મન્નિતિ વાચં વદન્સદા ।
હૃત્પુંડરીકે ગોવિંદં પ્રતિષ્ઠાપ્યામૃતાત્મકમ્

તપસ્વી વિમલે સૌમ્યે શાલગ્રામે તપોધનઃ ।
ઉવાસ ચિરમેકાકી નિર્દ્વંદ્વો નિષ્પરિગ્રહઃ

સ્વપ્નેઽપિ કેશવાન્નાન્યત્પશ્યતીતિ મહામતિઃ ।
નિદ્રાપિ નૈવ તસ્યાસીત્પુરુષાર્થવિરોધિની

તપસા બ્રહ્મચર્યેણ શૌચેન ચ વિશેષતઃ ।
જન્મજન્માંતરારૂઢે સંસ્કારે ચ યથા તથા

પ્રસાદાદ્દેવદેવસ્ય સર્વલોકસ્ય સાક્ષિણઃ ।
અવાપ પરમાં સિદ્ધિં વૈષ્ણવીં વીતકિલ્બિષઃ

શંખચક્રગદાપાણિં પીતવાસસમચ્યુતમ્ ।
શ્યામલં પુંડરીકાક્ષં સ દદર્શ સદાકૃતિમ્

સિંહા વ્યાઘ્રાસ્તથા ચાન્યે મૃગાઃ પ્રાણિવિહિંસકાઃ ।
વિરોધં સહજં હિત્વા સમેતાસ્તસ્ય સંનિધૌ

વિચરંતિ યથાકામં પ્રસન્નેંદ્રિયવૃત્તયઃ ।
પરસ્પરહિતં રમ્યં સંપ્રાપ્તં પાંડુનંદન

તથા પ્રસન્નં સલિલં સરસાં સરિતામપિ ।
ઋતવઃ સુપ્રન્નાશ્ચ વિમલેંદ્રિયસંયુતાઃ

મારુતાશ્ચ સુખસ્પર્શા વૃક્ષાઃ પુષ્પફલાન્વિતાઃ ।
આનુકૂલ્યં યયુઃ સર્વે પદાર્થાસ્તસ્ય ધીમતઃ

પ્રસન્નમભવત્તસ્મૈ પ્રસન્નં સચરાચરમ્ ।
પ્રસન્ને દેવદેવેશે ગોવિંદે ભક્તવત્સલે

તતઃ કદાચિદ્ભગવાન્પુંડરીકસ્ય ધીમતઃ ।
આવિરાસીજ્જગન્નાથઃ પુંડરીકાયતેક્ષણઃ

શંખચક્રગદાપાણિઃ પીતવાસાઃ સમુજ્જ્વલઃ ।
પુંડરીકવિશાલાક્ષશ્ચંદ્રબિંબનિભાનનઃ

કિંકિણીકુંડલી હારી કેયૂરી કટિસૂત્રવાન્ ।
શ્રીવત્સાંકઃ પીતવાસાઃ કૌસ્તુભેન વિભૂષિતઃ

વનમાલાપરીતાંગઃ સ્ફુરન્મુકુટકુંડલઃ ।
સ્ફુરતા બ્રહ્મસૂત્રેણ મુક્તાદામવિલંબિના

વિરાજમાનો દેવેશશ્ચામરવ્યજનાદિભિઃ ।
દેવૈઃ સિદ્ધૈઃ સદેવેંદ્રૈર્ગંધર્વૈર્મુનિભિર્વરૈઃ

યક્ષૈર્નાગવરૈશ્ચૈવસેવ્યમાનોઽપ્સરોગણૈઃ ।
તં દૃષ્ટ્વા દેવદેવેશં પુંડરીકોઽનઘઃ સ્વયમ્

તતો બુદ્ધ્યા મહાત્માનં તુષ્ટાવ ચ જનાર્દનમ્ ।
પ્રાંજલિઃ પ્રણતો ભૂત્વા પ્રહૃષ્ટેનાંતરાત્મના

પુંડરીક ઉવાચ-
નમોઽસ્તુ વિષ્ણવે તુભ્યં સર્વલોકૈકચક્ષુષે ।
નિરંજનાય નિત્યાય નિર્ગુણાય મહાત્મને

ત્વમીશઃ સર્વભૂતાનાં તથૈવ ચ નિરીશ્વરઃ ।
તથાભયાર્તિનાશાયગોવિંદોગરુડધ્વજઃ

અનુગ્રહેણભૂતાનાંઅનેકાકારધારિણે ।
ત્વયિ સર્વમિદં પ્રાહુસ્ત્વન્મયં ચૈવ કેવલમ્

ત્વમસ્માજ્જગતો ભિન્નો નિર્મિતં ચ જગત્ત્વયા ।
નમોસ્તુ નાભિપ્રસવનલિનાય નમો નમઃ

નમઃ સમસ્તવેદાંતવિશ્રુતાત્મવિભૂતયે ।
ત્વમેવ સર્વદેવેશ કારણં કૈટભાર્દન

પ્રસીદ હૃદયાવાસ શંખચક્રગદાધર ।
નમઃ સમસ્તભૂતાનામાદિભૂતાય ભૂભૃતે

અનેકરૂપરૂપાય વિષ્ણવે પ્રભવિષ્ણવે ।
યસ્ય બ્રહ્માદયો દેવા ન વિદંતિ સુરેશ્વરાઃ

મહિમાનં તપોમેયં તસ્મૈ તુભ્યં નમામ્યહમ્ ।
વાચામગોચરો યસ્ય મહિમા તવ નાપ્યતે

જાત્યાદિભિરસંસ્પૃષ્ટઃ સદા ધ્યેયોઽસિ તત્ત્વતઃ ।
તથા વિભેદરૂપેણ ભક્તાનામનુકંપયા

મત્સ્યકૂર્માદિરૂપેણ દૃશ્યસે પુરુષોત્તમ ।
ભીષ્મ ઉવાચ-
પુંડરીકો જગન્નાથં સંસ્તુવન્પુરુષોત્તમમ્

તમેવાલોકયદ્વીર ચિરપ્રાર્થિતદર્શનમ્ ।
તમાહ ભગવાન્વિષ્ણુઃ પદ્મનાભસ્ત્રિવિક્રમઃ

પુંડરીકં મહાભાગં તથા ગંભીરયા ગિરા

શ્રીભગવાનુવાચ-
પ્રીતોઽસ્મિ વત્સ ભદ્રં તે પુંડરીક મહામતે ।
વરં વૃષ્ણીષ્વ દાસ્યામિ યત્તે મનસિ વર્ત્તતે

એતચ્છ્રુત્વા તુ વચનં દેવદેવસ્ય ભાષિતમ્ ।
એવં વિજ્ઞાપયામાસ પુંડરીકો મહામતિઃ

પુંડરીક ઉવાચ-
ક્વાહમત્યંત દુર્બુદ્ધિઃ ક્વ ભવંતો હિતૈષિણઃ ।
યદ્ધિતં મમ દેવેશ તદાજ્ઞાપય માધવ

એવમુક્તઃ સ ભગવાન્સુપ્રીતશ્ચ તતોઽબ્રવીત્ ।
પુંડરીકં મહાભાગં કૃતાંજલિમુપસ્થિતમ્

આગચ્છ કુશલં તેઽસ્તુ મયૈવ સહ સુવ્રત ।
ઉપકારી ચ નિત્યાત્મા મયા ત્વં સર્વદા સહ

ભીષ્મ ઉવાચ-
એવમુક્તવતિ પ્રીત્યા શ્રીધરે ભક્તવત્સલે ।
દિવિ દુંદુભયો નેદુઃ પુષ્પવર્ષં પપાત હ

બ્રહ્માદયસ્તથા દેવાઃ સાધુસાધ્વિતિ ચાબ્રુવન્ ।
જગુઃ સિદ્ધાશ્ચ ગંધર્વાઃ કિન્નરાશ્ચ વિશેષતઃ

તત્રૈવ તમુપાદાય દેવદેવો જગત્પતિઃ ।
જગામ ગરુડારૂઢઃ સર્વલોકનમસ્કૃતઃ

તસ્માત્ત્વમપિ રાજેંદ્ર વિષ્ણુભક્તિસમન્વિતઃ ।
તચ્ચિત્તસ્તદ્ગતપ્રાણસ્તદ્ભક્તાનાં હિતે રતઃ

અર્ચયિત્વા યથાયોગ્યં ભજસ્વ પુરુષોત્તમમ્ ।
શૃણુષ્વ તત્કથાં પુણ્યાં સર્વપાપપ્રણાશિનીમ્

યેનોપાયેન રાજેંદ્ર વિષ્ણુભક્તિસમન્વિતઃ ।
પ્રીતો ભવતિ વિશ્વાત્મા તત્કુરુષ્વ સુવિસ્તરમ્

અશ્વમેધશતૈરિષ્ટ્વા વાજપેયશતૈરપિ ।
પ્રાપ્નુવંતિ નરા નૈવ નારાયણપરાઙ્મુખાઃ

સકૃદુચ્ચરિતં યેન હરિરિત્યક્ષરદ્વયમ્ ।
બદ્ધઃ પરિકરસ્તેન મોક્ષાય ગમનં પ્રતિ

લાભસ્તેષાં જયસ્તેષાં કુતસ્તેષાં પરાજયઃ ।
યેષામિંદીવરશ્યામો હૃદયસ્થો જનાર્દનઃ

ય ઇદં શૃણુયાન્નિત્યં પઠેદ્વાપિ સમાહિતઃ ।
સર્વપાપવિનિર્મુક્તો વિષ્ણુલોકં સ ગચ્છતિ

ઈશ્વર ઉવાચ-
એતદ્વૈ નામમાહાત્મ્યં શ્રુત્વા વૈ નગનંદિનિ ।
ધર્માર્થકામમોક્ષાસ્તુ ભવંતિ ચ ન સંશયઃ

શુક્લે કુલેઽવતીર્ણો યો બ્રાહ્મણો વેદતત્પરઃ ।
વૈષ્ણવો વિષ્ણુરૂપોઽસૌ નાન્યો વિપ્રસ્તુ કર્હિચિત્

મુખે નામોચ્ચરન્વિષ્ણોર્હૃદયે ધ્યાનતત્પરઃ ।
શંખચક્રધરો વિદ્વન્માલાં તુલસિજાં દધત્

જીવન્મુક્તઃ સ વિજ્ઞેયો ભુક્ત્વા ભોગાંસ્ત્વનેકશઃ ।
એકવિંશતિકુલૈઃ સાર્દ્ધં વિષ્ણુલોકે સ મોદતે

પુંડરીકો યથા શક્ત્યા મુક્તો હ્યત્ર ન સંશયઃ ।
ભક્તિભાવેન ગોવિંદસ્તુષ્ટિં પ્રાપ્નોતિ શાશ્વતીમ્

કલૌ વૈ હરિગીતં તુ સ્વગૃહે વા વિશેષતઃ ।
સામગાનસમં પ્રોક્તં દેવાર્ચનસમાધિષુ

ઇતિ શ્રીપાદ્મે મહાપુરાણે પંચપંચાશત્સાહસ્ર્યાં સંહિતાયાં ઉત્તરખંડે ઉમામહેશ્વરસંવાદે વિષ્ણુમહિમાનામાશીતિતમોઽધ્યાયઃ