પદ્મ પુરાણ · અધ્યાય 6.69

નારદ ઉવાચ-
ઉપવાસાસમર્થાનાં સદૈવામરસત્તમ ।
એકા યા દ્વાદશી પુણ્યા તાં વદસ્વ મમાનઘ

શિવ ઉવાચ-
માસિ ભાદ્રપદે શુક્લે દ્વાદશી શ્રવણાન્વિતા ।
સા વૈ સર્વપ્રદા પુણ્યા હ્યુપવાસે મહાફલા

સંગમે સરિતઃ સ્નાત્વા દ્વાદશીં તામુપોષિતઃ ।
અયત્નાત્સમવાપ્નોતિ દ્વાદશ દ્વાદશીફલમ્

બુધશ્રવણસંયુક્તા યા ચ વૈ દ્વાદશી ભવેત્ ।
અતીવ મહતી તસ્યાં કૃતં સર્વમથાક્ષયમ્

દ્વાદશી શ્રવણોપેતા યદા ભવતિ નારદ ।
સંગમે સરિતાં સ્નાત્વા લભેદ્ગોદાનજં ફલમ્

જલપૂર્ણં તદા કુંભં સ્થાપયિત્વા વિચક્ષણઃ ।
તસ્યોપરિ ન્યસેત્પાત્રં સ્થાપયિત્વા જનાર્દનમ્

તતસ્તસ્યાગ્રતો દેયં નૈવેદ્યં ઘૃતપાચિતમ્ ।
સોદકાંશ્ચ નવાન્કુંભાન્દદ્યાચ્છક્ત્યા વિચક્ષણઃ

એવં સંપૂજ્ય ગોવિંદં જાગરં તત્ર કારયેત્ ।
પ્રભાતે વિમલે સ્નાત્વા સંપૂજ્ય ગરુડધ્વજમ્

પુષ્પધૂપાદિ નૈવેદ્યૈઃ ફલૈર્વસ્ત્રૈઃ સુશોભનૈઃ ।
પુષ્પાંજલિં તતો દદ્યાન્મંત્રમેનમુદીરયેત્

નમો નમસ્તે ગોવિંદ બુધશ્રવણસંયુત ।
અઘૌઘસંક્ષયં કૃત્વા સર્વસૌખ્યપ્રદો ભવ

અન્નં તુ બ્રાહ્મણે પૂતં વેદવેદાંગપારગે ।
પુરાણજ્ઞે વિશેષેણ વિધિવત્સંપ્રદાપયેત્

અનેન વિધિના ચૈવ નદ્યાસ્તીરે નરોત્તમઃ ।
સર્વં નિર્વર્ત્તયેત્સમ્યગેકચિત્તરતોઽપિ સન્

અત્રાપ્યુદાહરંતીમમિતિહાસં પુરાતનમ્ ।
મહત્યરણ્યે યદ્વૃતં ભૂમિદેવ શૃણુષ્વ તત્

યં શ્રુત્વા માનવો લોકે મહાદુઃખાત્પ્રમુચ્યતે ।
દેશો દાસરકો નામ તસ્ય ભાગે ચ પશ્ચિમે

તત્ર વિદ્વન્મરુર્દેશઃ સર્વસત્વભયંકરઃ ।
સુતપ્તસિકતા ભૂમિર્યત્ર દુષ્ટા મહોરગાઃ

અલ્પચ્છાયાદ્રુમાકીર્ણા મૃતપ્રાણિસમાકુલા ।
શમીખદિરપાલાશકરીરૈઃ પીલુભિઃ સહ

તત્ર ભીમા દ્રુમગણાઃ કંટકૈરચિતા દૃઢૈઃ ।
જગ્ધપ્રાણજનાકીર્ણા યત્ર ભૂર્દૃશ્યતે ક્વચિત્

તથાપિ જીવા જીવંતિ સર્વે કર્મનિબંધનાત્ ।
નોદકં નોદકાધારા વિદ્વંસ્તત્ર બલાહકાઃ

પક્ષાંતરગતૈઃ કૈશ્ચિચ્છિશુભિસ્તૃષિતૈઃ સમમ્ ।
ઉત્ક્રાંતજીવિનો વિપ્ર દૃશ્યંતે નુ ખગોત્તમાઃ

તસ્મિંસ્તથાવિધે દેશે કશ્ચિદ્દૈવવશાદ્વણિક્ ।
નિજસાર્થપરિભ્રષ્ટઃ પ્રવિષ્ટો મરુજાંગલે

બભ્રામોદ્ભ્રાંતહૃદયઃ ક્ષુત્તૃટ્ભ્યાં શ્રમપીડિતઃ ।
ક્વ ગ્રામઃ ક્વ જલં ક્વાહં યાસ્યામિ ન બુબોધ હ

અથ પ્રેતાન્દદર્શાસૌ ક્ષુત્તૃષાવ્યાકુલેંદ્રિયાન્ ।
ઉત્કટાન્ખલિનો ભીમાન્નિર્માંસાન્રૌદ્રદર્શનાન્

પ્રેતસ્કંધસમારૂઢમેકં વિકૃતદર્શનમ્ ।
દદર્શ બહુભિઃ પ્રેતૈઃ સમંતાત્પરિવારિતમ્

અગચ્છમાનમત્યુગ્રં પ્રેતશબ્દપુરઃસરમ્ ।
પ્રેતોઽપિ દૃષ્ટ્વા તાં ઘોરામટવીમાગતં નરમ્

પ્રેતસ્કંધાન્મહીં ગત્વા તસ્યાંતિકમુપાગમત્ ।
પ્રણિપત્ય વણિક્શ્રેષ્ઠમિદં વચનમબ્રવીત્

અસ્મિન્ઘોરતરે દેશે પ્રવેશો ભવતઃ કથમ્ ।
તમુવાચ વણિક્ધીમાન્સાર્થભ્રષ્ટસ્ય મે વને

પ્રવેશો દૈવયોગેન પૂર્વકર્મકૃતેન ચ ।
તૃષા મે બાધતેઽત્યર્થં ક્ષુધા ચૈવ ભૃશં તથા

પ્રાણાંતિકમનુપ્રાપ્તં વચનં ભ્રમતીવ મે ।
અત્રોપાયં ન પશ્યામિ જીવેયં યેન કેનચિત્

ઇત્યેવમુક્તે પ્રેતસ્તં વણિજં વાક્યમબ્રવીત્ ।
ફુલ્લાં શમીં સમાશ્રિત્ય પ્રતીક્ષ ત્વં મુહૂર્ત્તકમ્

કૃતાતિથ્યો મયા પશ્ચાદ્ગમિષ્યસિ યથાસુખમ્ ।
એવમુક્તસ્તથા ચક્રે સ વણિક્તૃષ્ણયાર્દિતઃ

મધ્યાહ્નસમયે પ્રાપ્તે પ્રેતસ્તં દેશમાગતઃ ।
ફુલ્લાં સવૃક્ષાં શીતોદાં વારિધાનીં મનોરમામ્

દધ્યોદનસમાયુક્તાં વર્દ્ધમાનેન સંયુતામ્ ।
અવતીર્ય તતઃ સ્વન્નં પ્રાદાદતિથયે તદા

સ તત્રાશનમાત્રેણ પરં તૃપ્તિત્વમાગતઃ ।
વિતૃષ્ણો વિજ્વરશ્ચૈવ ક્ષણેન સમપદ્યત

તતશ્ચ પ્રેતાઃ સંપ્રાપ્તાઃ સોઽસ્માદ્ભાગં ક્રમાદ્દદૌ ।
દધ્યોદનાત્સપાનીયાત્પ્રેતાસ્તૃપ્તિં પરાં ગતાઃ

અતિથિં તર્પયિત્વા તુ પ્રેતલોકં ચ સર્વતઃ ।
તતઃ સ્વયં સ બુભુજે ભુક્તશેષં યથાસુખમ્

તસ્ય ભુક્તવતઃ સ્વન્નં પાનીયં ચ ક્ષયં યયૌ ।
પ્રેતાધિપં તતસ્તં વૈ વણિગ્વચનમબ્રવીત્

આશ્ચર્યમેતત્પરમં વનેઽસ્મિન્પ્રતિભાતિ મે ।
અન્નં પાનં ચ પરમં સંપ્રાપ્તં ચ કુતસ્તવ

સ્વલ્પેનૈવ તથાન્નેન ત્વમેતાંસ્તુ બહૂનપિ ।
અતર્પયઃ કથં ત્વેતે નિર્માંસા ભિન્નકુક્ષયઃ

કથમસ્યાં સુઘોરાયામટવ્યાં ચ કૃતાલયાઃ ।
તદેતત્સંશયં છિંધિ પરં કૌતૂહલં મમ

એવમુક્તઃ સ વણિજા પ્રેતો વચનમબ્રવીત્ ।
વાણિજ્યસક્તસ્ય પુરા જન્માતીતે મમાનઘ

સકલે નગરે નાસ્તિ મમાન્યો હિ દુરાત્મકઃ ।
ધનલોભાન્ન કસ્યાપિ દત્તા ભિક્ષા મયા તદા

સખા ચૈવ તતશ્ચાસીદ્બ્રાહ્મણો ગુણવાન્મમ ।
શ્રાવણદ્વાદશીયોગે માસિ ભાદ્રપદે તતઃ

સ કદાચિન્મયા સાર્દ્ધં તાપીં નામ નદીં યયૌ ।
તસ્યાશ્ચ સંગમઃ પુણ્યો યત્રાસીચ્ચંદ્રભાગયા

ચંદ્રભાગા ચંદ્રસુતા તાપી ચૈવાર્કનંદિની ।
તયોઃ શીતોષ્ણસલિલે પ્રવિવેશ સ હ દ્વિજઃ

શ્રવણદ્વાદશીયોગે નરાશ્ચ સમુપોષિતાઃ ।
ચંદ્રભાગા સુતો યેન વારિધાનીં દદુર્દ્વિજે

દધ્યોદનયુતાં સાર્દ્ધં સંપૂર્ણૈર્વર્દ્ધમાનકૈઃ ।
છત્રોપાનદ્યુગં વસ્ત્રં પ્રતિમાં ચ તથા હરેઃ

પ્રદદૌ વિપ્રમુખ્યેભ્યો હરસ્યાગ્રે મહામતે ।
વિત્તસંરક્ષણાર્થાય તસ્યાસ્તીરે વ્રતે મયા

સોપવાસેન દત્તૈકા વારિધાની મનોરમા ।
તત્કૃત્વાહં ગૃહં પ્રાપ્તઃ તતઃ કાલેન કેનચિત્

પંચત્ત્વમહમાસાદ્ય નાસ્તિક્યાત્પ્રેતતાં ગતઃ ।
અસ્યામટવ્યાં ઘોરાયાં યથા હ્યહિકુલં તથા

શ્રવણદ્વાદશીયોગે વારિધાન્યર્પિતા મયા ।
સેયં મધ્યાહ્નસમયે લભ્યતે ચ દિનેદિને

બ્રહ્મસ્વરૂપિણઃ સર્વે પાપાઃ પ્રેતત્વમાગતાઃ ।
પરદારગતાઃ કેચિત્સ્વામિદ્રોહરતાશ્ચ યે

ભૂતપ્રેતજરૂપેણ તે જાતા હ્યત્ર માનવાઃ ।
દેશે મરુસ્થલે ત્વસ્મિન્મમૈતે મિત્રતાં ગતાઃ

અક્ષયો ભગવાન્વિષ્ણુઃ પરમાત્મા સનાતનઃ ।
દીયતે યત્સમુદ્દિશ્ય હ્યક્ષયં તત્પ્રકીર્તનમ્

અક્ષયેનાપિ ચાન્નેન તૃપ્તા એતે પુનઃ પુનઃ ।
પ્રેતત્વભાવં દૌર્બલ્યં ન વિમુંચતિ કર્હિચિત્

પૂજયિત્વાહમન્નૈસ્ત્વામતિથિં સમુપસ્થિતમ્ ।
પ્રેતભાવાદ્વિનિર્મુક્તો યાસ્યામિ પરમાં ગતિમ્

મયા વિહીનાઃ કિંત્વેતે વનેઽસ્મિન્ભૃશદારુણે ।
પીડામનુભવિષ્યંતિ દારુણાં કર્મયોનિજામ્

એતેષાં તુ મહાભાગ મમાનુગ્રહકામ્યયા ।
પ્રત્યેકં નામગોત્રાણિ ગૃહ્ણીષ્વ લિખિતાનિ ચ

અસ્તિ કક્ષાગતા ચૈવ તવ સંપુટિકા શુભા ।
હિમવંતમથાસાદ્ય તત્ર ત્વં લપ્સ્યસે નિધિમ્

ગયાશીર્ષં તતો ગત્વા શ્રાદ્ધં કુરુ મહામતે ।
ઇત્યાજ્ઞાપ્ય સ વૈ પ્રેતો વણિજં ચ યથાસુખમ્

વિસર્જયામાસ તદા સ વૈ પ્રાયાત્સમુત્સુકઃ ।
સમાસાદ્ય ગૃહં તત્ર પશ્ચાત્પ્રાયાદ્ધિમાલયમ્

તતો દૃષ્ટં નિધિં તત્ર ગૃહીત્વા સ સમાગતઃ ।
ષષ્ઠાંશં પ્રતિગૃહ્યાથ ગયાશીર્ષં તતોઽભ્યગાત્

તત્ર ગત્વા ગયાયાં સ શ્રાદ્ધં કૃત્વા મહામતિઃ ।
પ્રેતાનાં તુ યથોદ્દિષ્ટં શ્રાદ્ધં સમ્યગ્વિધાનતઃ

પ્રત્યેકં નામગોત્રાણિ ગૃહીત્વા પિંડમુત્સૃજત્ ।
યસ્ય યસ્ય ભવેચ્છ્રાદ્ધં સ કરોતિ દિને વણિક્

સ સ તસ્ય તદા સ્વપ્ને દર્શયત્યાત્મનસ્તનુમ્ ।
બ્રવીતિ ચ મહાભાગ પ્રસાદાદ્ભવતોઽનઘ

પ્રેતભાવં મયા ત્યક્તં પ્રાપ્તોઽસ્મિ પરમાં ગતિમ્ ।
એવં કૃત્વા વિધાનેન ગયાશીર્ષં મહામનાઃ

પશ્ચાજ્જગામ સ્વગૃહં વિષ્ણું ધ્યાયન્પુનઃ પુનઃ ।
માસિ ભાદ્રપદે પ્રાપ્તે શુક્લપક્ષે તથા સુધીઃ

શ્રવણદ્વાદશીયોગે સંગમે સરિતાં પુનઃ ।
જગામ સ મહાબુદ્ધિઃ સર્વોપસ્કરસંયુતઃ

સંગમે સરિતાં સ્નાત્વા દ્વાદશીં તામુપોષિતઃ ।
તત્ર સ્નાત્વાપિ દત્ત્વા તુ પૂજયિત્વા જનાર્દનમ્

અનંતરં બ્રાહ્મણસ્ય હ્યુપહારાંસ્તદા દદૌ ।
શાસ્ત્રોક્તેનાપિ વિધિના હ્યેકચિત્તરતોઽપિ સઃ

નિવર્ત્તયામાસ તદા વણિજો બુદ્ધિમાન્સ વૈ ।
વર્ષેવર્ષે તુ સંપ્રાપ્તે માસિ ભાદ્રપદે તથા

શ્રવણદ્વાદશીયોગે સંગમે સરિતાં પુનઃ ।
એવં વૈ કૃતવાન્સર્વં વિષ્ણુમુદ્દિશ્ય સત્વરમ્

કાલેન ચાતિમહતા પંચત્વં સમુપાગતઃ ।
અવાપ પરમં સ્થાનં દુર્લભં સર્વમાનવૈઃ

ક્રીડતેઽદ્યાપિ વૈકુંઠે વિષ્ણુદૂતૈઃ સ સેવિતઃ ।
એવં કુરુ ત્વં ભો બ્રહ્મન્શ્રવણદ્વાદશીવ્રતમ્

સર્વસૌભાગ્યદં ચૈવ ઇહ લોકે પરત્ર ચ ।
સુબુદ્ધિજનનં ચૈવ સર્વપાપહરં પરમ્

શ્રવણદ્વાદશીયોગે યઃ કુર્યાદ્વ્રતમીદૃશમ્ ।
વ્રતસ્યાસ્ય પ્રભાવેન વિષ્ણુલોકં ચ ગચ્છતિ

ઇતિ શ્રીપાદ્મે મહાપુરાણે પંચપંચાશત્સાહસ્ર્યાં સંહિતાયામુત્તરખંડે ઉમાપતિનારદસંવાદે શ્રવણદ્વાદશીવ્રતનામૈકોનસપ્તતિતમોઽધ્યાયઃ