પદ્મ પુરાણ · અધ્યાય 6.66

નારદ ઉવાચ-
યમસ્યારાધનં બ્રૂહિ મદ્ધિતાર્થં સુરોત્તમ ।
કથં ન ગમ્યતે દેવ નરેણ નરકાંતરે

શ્રૂયતે યમલોકે તુ સદા વૈતરણી નદી ।
અનાધૃષ્યાત્વપારા ચ દુસ્તરા બહુશોણિતા

દુસ્તરા સર્વભૂતાનાં સા કથં સુતરા ભવેત્ ।
ભયમેતન્મહાદેવ યમલોકં પ્રતિ પ્રભો

તસ્ય નિર્મોચનાર્થાય બ્રૂહિ કૃત્યમશેષતઃ ।
ભગવન્દેવદેવેશ કૃપાં કૃત્વા મમોપરિ

મહાદેવ ઉવાચ-
દ્વારવત્યાં પુરા વિપ્ર સ્નાતોઽહં લવણાંભસિ ।
દદૃશે મુનિમાયાંતં મુદ્ગલં નામ વાડવ

જ્વલંતમિવચાદિત્યં તપસા દ્યોતતાંગકમ્ ।
માં પ્રણમ્ય મુનિઃ પ્રાહ મુદ્ગલો વિસ્મયાન્વિતઃ

મુદ્ગલ ઉવાચ-
અકસ્માન્મૂર્ચ્છિતો દેવ પતિતોઽસ્મિ ધરાતલે ।
પ્રજ્વલંતિ મમાંગાનિ ગૃહીતો યમકિંકરૈઃ

બલાદાકૃષ્યમાણોઽહં પુરુષૐગુષ્ઠમાત્રકઃ ।
બદ્ધો યમભટૈર્ગાઢં નીતોઽસ્મિ શમનાંતિકમ્

ક્ષણાત્સભાયાં પશ્યામિ યમં પિંગલલોચનમ્ ।
કૃષ્ણમુખં મહારૌદ્રં મૃત્યુવ્યાધિશતાન્વિતમ્

વાતપિત્ત શ્લેષ્મદોષૈર્મૂર્તિમદ્ભિસ્તુ સેવિતમ્ ।
કાયશોષજ્વરાતંક સ્ફોટિકા લૂતકાદિભિઃ

જ્વાલાંગમર્દશીર્ષાર્તિ ભગંદર બલક્ષયૈઃ ।
કંઠમાલાક્ષિરોગૈશ્ચ મૂત્રકૃચ્છ્રજ્વરવ્રણૈઃ

વિમૂર્ચ્છિકા ગલગ્રાહ હૃદ્રોગૈર્ભૂતતસ્કરૈઃ ।
ઇત્થં બહુવિધૈ રૌદ્રૈર્નાનારૂપૈર્ભયંકરૈઃ

કપાલશિરોહસ્તૈશ્ચ સંગ્રામે નરકે તથા ।
રાક્ષસૈર્દાનવૈર્ઘોરૈરુપવિષ્ટૈઃ પુરઃ સ્થિતૈઃ

ધર્માધિકારિભિશ્ચાત્ર ચિત્રગુપ્તાદિ લેખકૈઃ ।
વ્યાઘ્ર સિંહ વરાહૈશ્ચ શિખાસર્પૈઃ સુદુર્દ્ધરૈઃ

વૃશ્ચિકૈર્દંષ્ટ્રિભિર્ભૂતૈઃ કીટકૈર્મત્કુણાદિભિઃ ।
વૃક ચિત્રાદિ શુનકૈઃ કંકૈર્ગૃધ્રૈશ્ચ જંબુકૈઃ

તસ્કરૈર્ભૂતદારિદ્રૈર્મારિભિર્ડાકિનીગ્રહૈઃ ।
મુક્તકેશૈઃ શ્વાસકાસૈર્ભ્રુકુટી કુટિલાનનૈઃ

બૃહત્પ્રતાપૈર્નોભીતૈઃ શાસકૈઃ પાપકર્મણામ્ ।
યમઃ સભાયાં શુશુભે સેવ્યમાનઃ પરિગ્રહૈઃ

ભીમાટવિકજીવૈશ્ચ યથા વ્યાલાંજનો ગિરિઃ ।
તતો વિશ્વેશ્વરઃ પ્રાહ સમયઃ કિંકરાન્પ્રતિ

નામભ્રાંતૈર્ભવદ્ભિશ્ચ સમાનીતઃ કથં મુનિઃ ।
ભીમકસ્યાત્મજો ગ્રામે કૌંડિન્યે મુદ્ગલાભિધઃ

ક્ષીણાયુઃ ક્ષત્રિયઃ સોઽસ્તિ આનેયો મુચ્યતામસૌ ।
શ્રુત્વૈતત્તે ગતાસ્તસ્માદાયાતાઃ પુનરેવ તે

ધર્મરાજં પુનઃ પ્રાહુઃ સર્વે તે યમકિંકરાઃ ।
તત્રાસ્માભિર્ગતૈર્દેહી ક્ષીણાયુર્નોપલક્ષિતઃ

યમ ઉવાચ-
કિં કારણમદૃશ્યાસ્તે પ્રાયેણ ભવતાં નરાઃ ।
સુકૃતા દ્વાદશીયૈસ્તુ ખ્યાતા વૈતરણી નદી

ઉજ્જયિન્યાં પ્રયાગે વા યમુનાયાં ચ યે મૃતાઃ ।
તિલહસ્તિહિરણ્યાદિ દત્તં યૈસ્તુ ગવાહ્નિકમ્

દૂતા ઊચુઃ -
તદ્વ્રતં કીદૃશં બ્રહ્મન્બ્રૂહિ સર્વમશેષતઃ ।
કિં તત્ર દેવ કર્ત્તવ્યં પુરુષૈસ્તવતોષદમ્

યેન કૃતા નરશ્રેષ્ઠ દ્વાદશી કૃષ્ણપક્ષજા ।
ઉપવાસે ચ તેનૈવ કથં પાપાત્પ્રમુચ્યતે

તદ્વ્રતં કેન વિધિના કર્ત્તવ્યં ચ યથા વદ ।
સુપ્રસન્નેન વક્તવ્યં દયાં કૃત્વા દયાનિધે

શ્રીમુદ્ગલ ઉવાચ-
દૂતાનાં વચનં શ્રુત્વા ઉવાચ મધુરં તદા ।
સર્વં વદામિ ભો દૂતા યથાદૃષ્ટં યથાશ્રુતમ્

યમ ઉવાચ-
માર્ગશીર્ષાદિ માસે તુ યા ઇમાઃ કૃષ્ણપક્ષજાઃ ।
તાસુ પૂર્વાસુ વિધિવદ્દૂતા વૈતરણીવ્રતમ્

પ્રતિમાસં ચ કર્ત્તવ્યં યાવદ્વર્ષં ભવેદ્ધ્રુવમ્ ।
યાં તુ કૃત્વા તુ ભો દૂતા મુચ્યતે નાત્ર સંશયઃ

ઉપવાસસ્ય નિયમઃ કર્ત્તવ્યો વિષ્ણુ તુષ્ટિદઃ ।
અદ્ય મે દેવદેવેશ ઉપવાસો ભવિષ્યતિ

દ્વાદશ્યાં પૂજ્ય ગોવિંદં ભક્તિભાવસમન્વિતમ્ ।
સ્વપ્નેંદ્રિયસ્ય વૈકલ્યાદ્ભોજનં યચ્ચ મૈથુનમ્

તત્સર્વં ક્ષમ મે દેવ કૃપાં કૃત્વા મમોપરિ ।
એવં વૈ નિયમં કૃત્વા મધ્યાહ્ને તીર્થમાવ્રજેત્

મૃદ્ગોમય તિલાન્નીત્વા ગંતવ્યં વિધિપૂર્વકમ્ ।
સ્નાનં તત્ર પ્રકર્તવ્યં વ્રતસંપૂર્ણહેતવે

અશ્વક્રાંતેતિ મંત્રેણ સ્નાનં કુર્યાદ્વિશેષતઃ ।
અશ્વક્રાંતે રથક્રાંતે વિષ્ણુક્રાંતે વસુંધરે

મૃત્તિકે હર મે પાપં યન્મયા પૂર્વસંચિતમ્ ।
તયા હતેન પાપેન સર્વપાપૈઃ પ્રમુચ્યતે

કાશ્યાં ચૈવ તુ સંભૂતાસ્તિલા વૈ વિષ્ણુરૂપિણઃ ।
તિલસ્નાનેન ગોવિંદઃ સર્વં પાપં વ્યપોહતિ

વિષ્ણુદેહોદ્ભવા દેવિ મહાપાપાપહારિણી ।
સર્વં પાપં હર ત્વં વૈ સર્વેષાં હિ નમોઽસ્તુ તે

તુલસીપત્રકં ધૃત્વા નામોચ્ચારણપૂર્વકમ્ ।
સ્નાનં સુકૃતિભિઃ પ્રોક્તં કર્તવ્યં વિધિપૂર્વકમ્

એવં સ્નાત્વા સમુત્તીર્ય પરિધાય સુવાસસી ।
તર્પયિત્વા પિતૄન્દેવાંસ્તતો વિષ્ણોસ્તુ પૂજનમ્

સંસ્થાપ્ય ચાવ્રણં કુંભં પંચપલ્લવસંયુતમ્ ।
પંચરત્નસમોપેતં દિવ્યસ્રગ્ગંધવાસિતમ્

જલપૂર્ણં સદ્રવ્યંચ તામ્રપાત્રસમન્વિતમ્ ।
તત્રસ્થં શ્રીધરં દેવં દેવદેવં તપોનિધિમ્

પૂર્ણેન વિધિના રાજન્કુર્યાત્પૂજાં ગરીયસીમ્ ।
મૃદ્ગોમયાદિરચિતં મંડલં કારયેચ્છુભમ્

તંડુલૈઃ શુક્લધૌતૈશ્ચ અશ્મપિષ્ટૈશ્ચ કારયેત્ ।
ધર્મરાજઃ પ્રકર્ત્તવ્યો હસ્તાદ્યવ યવાન્વિતઃ

નદીં વૈતરણીં તામ્રાં સ્થાપયિત્વા તદગ્રતઃ ।
પૂજયેચ્ચ પૃથક્સમ્યક્સમાવાહનપૂર્વકમ્

આવાહયામિ દેવેશં યમં વૈ વિશ્વરૂપિણમ્ ।
ઇહાભ્યેહિ મહાભાગ સાન્નિધ્યં કુરુ કેશવ

ઇદં પાદ્યં શ્રિયઃ કાંત સોપવિષ્ટં હરે પ્રભો ।
વિશ્વોદ્યાનરતો નિત્યં કૃપાં કુરુ મમોપરિ

ભૂતિદાય નમઃ પાદાવશોકાય ચ જાનુની ।
ઉરૂ નમઃ શિવાયેતિ વિશ્વમૂર્તે નમઃ કટિમ્

કંદર્પાય નમો મેઢ્રમાદિત્યાય ફલં તથા ।
દામોદરાય જઠરં વાસુદેવાય વૈ સ્તનૌ

શ્રીધરાય મુખં કેશાન્કેશવાયેતિ વૈ નમઃ ।
પૃષ્ઠં શાર્ઙ્ગધરાયેતિ ચરણૌ વરદાય ચ

સ્વનામ્ના શંખચક્રાસિગદાપરશુપાણયે ।
સર્વાત્મને નમસ્તુભ્યં શિર ઇત્યભિધીયતે

મત્સ્યં કૂર્મં ચ વારાહં નારસિંહં ચ વામનમ્ ।
રામં રામં ચ કૃષ્ણં ચ બુધં કલ્કિં નમોઽસ્તુ તે

સર્વપાપૌઘનાશાર્થં પૂજયામિ નમો નમઃ ।
એભિશ્ચ સર્વશો મંત્રૈર્વિષ્ણું ધ્યાત્વા પ્રપૂજયેત્

ધર્મરાજ નમસ્તેઽસ્તુ ધર્મરાજ નમોઽસ્તુ તે ।
દક્ષિણાશાપતે તુભ્યં નમો મહિષવાહન

ચિત્રગુપ્ત નમસ્તુભ્યં વિચિત્રાય નમોનમઃ ।
નરકાર્તિપ્રશાંત્યર્થં કામાન્યચ્છ મમેપ્સિતાન્

યમાય ધર્મરાજાય મૃત્યવે ચાંતકાય ચ ।
વૈવસ્વતાય કાલાય સર્વભૂતક્ષયાય ચ

વૃકોદરાય ચિત્રાય ચિત્રગુપ્તાય વૈ નમઃ ।
નીલાય ચૈવ દધ્નાય નિત્યં કુર્યાન્નમો નમઃ

એવં દ્વાદશભિઃ પૂજ્યો નામભિર્ધર્મરાટ્પ્રભુઃ।
વૈતરણી સુદુઃપારે પાપઘ્નિ સર્વકામદે

ઇહાભ્યેહિ મહાભાગે ગૃહાણાર્ઘં મયા કૃતમ્ ।
યમદ્વારપથે ઘોરે ખ્યાતા વૈતરણી નદી

તસ્યામુદ્ધરણાર્થાય જન્મમૃત્યુજરાતિગા ।
યા દુસ્તરા દુષ્કૃતિભિઃ સર્વપ્રાણિભયાપહા

યસ્યાં ભયાત્પ્રમજ્જંતિ પ્રાણિનો યાતનાપરાઃ ।
તર્તુકામસ્તુ તાં ઘોરં જયા દેવિ નમોનમઃ

તસ્યાં દેવાધિતિષ્ઠંતિ યા સા વૈતરણી નદી ।
સા ચાપિ પૂજિતા ભક્ત્યા પ્રીત્યર્થં કેશવસ્ય ચ

યસ્યાસ્તટે પ્રવિશંતિ ઋષયઃ પિતરસ્તથા ।
સા ચાપિ સિંધુરૂપેણ પૂજિતા પાપહારિકા

તરીતું તાં પ્રદાસ્યામિ સર્વપાપવિમુક્તયે ।
પુણ્યાર્થં સંપ્રવક્ષ્યામિ તુભ્યં વૈતરણી નદીમ્

મયાસિ પૂજિતા ભક્ત્યા પ્રીત્યર્થં કેશવસ્ય ચ ।
કૃષ્ણકૃષ્ણજગન્નાથ સંસારાદુદ્ધરસ્વ મામ્

નામગ્રહણમાત્રેણ સર્વં પાપં હરસ્વ મે ।
યજ્ઞોપવીતં પરમં કારિતં નવતંતુભિઃ

પ્રતિગૃહ્ણીષ્વ દેવેશ પ્રીતો યચ્છ મમેપ્સિતમ્ ।
ઇદં તવ ચ તાંબૂલં યથાશક્ત્યા સુશોભનમ્

પ્રતિગૃહ્ણીષ્વ દેવેશ મામુદ્ધર ભવાર્ણવાત્ ।
પંચવર્તી પ્રદીપોઽયં દેવેશારાર્તિકં તવ

મોહાંધકારદ્યુમણે ભક્તિયુક્તો ભવાર્તિહૃત્ ।
પરમાન્નં સુપક્વાન્નં સમસ્તરસસંયુતમ્

નિવેદિતં મયા ભક્ત્યા ભગવન્પ્રતિગૃહ્યતામ્ ।
દ્વાદશાક્ષરમંત્રેણ યથાસંખ્ય જપેન ચ

પ્રીયતાં મે શ્રિયઃકાંતઃ પ્રીતો યચ્છતુ વાંછિતમ્ ।
પંચ ગાવઃ સમુત્પન્ના મથ્યમાને મહોદધૌ

તાસાં મધ્યે તુ યા નંદા તસ્યૈ ધેન્વૈ નમોનમઃ ।
ગાં સંપૂજ્ય વિધાનેન અર્ઘ્યં દદ્યાત્સમાહિતઃ

સર્વકામદુઘે દેવિ સર્વાંતકનિવારિણી ।
આરોગ્યં સંતતિં દીર્ઘાં દેહિ નંદિનિ મે સદા

પૂજિતા ચ વસિષ્ઠેન વિશ્વામિત્રેણ ધીમતા ।
કપિલે હર મે પાપં યન્મયા પૂર્વસંચિતમ્

ગાવો મમાગ્રતઃ સંતુ ગાવો મે સંતુ પૃષ્ઠતઃ ।
નાકે મામુપતિષ્ઠંતુ હેમશૃંગી પયોમુચઃ

સુરભ્યઃ સૌરભેયાશ્ચ સરિતઃ સાગરા યથા ।
સર્વદેવમયે દેવિ સુભદ્રે ભક્તવત્સલે

એવં સંપૂજ્ય વિધિવદ્દદ્યાદ્ગોષુ ગવાહ્નિકમ્ ।
સૌરભેયઃ સર્વહિતાઃ પવિત્રાઃ પાપનાશનાઃ

પ્રતિગૃહ્ણંતુ મે ગ્રાસં ગાવસ્ત્રૈલોક્યમાતરઃ ।
ગંગદાયૈ નમો ભૂત્યૈ સર્વપાપપ્રહાણયે

અનેનૈવ તુ મંત્રેણ ગદાં વૈધારયેદ્બુધઃ ।
પં નમઃ પદ્મનાભાય પદ્મં વૈ ધારયેત્સુધીઃ

ચં ચક્રરૂપિણે વિષ્ણો ધારણં ચક્રજં સ્મૃતમ્ ।
શં શંખરૂપિણે તુભ્યં નમોઽસ્તુ સુખકારિણે

મંત્રેણાનેન વૈ દૂતા ધારણં શંખજં સ્મૃતમ્ ।
ચતુર્ણામાયુધાનાં તુ ધારણં મુનિભિઃ સ્મૃતમ્

અગ્નિહોત્રં યથા નિત્યં વેદસ્યાધ્યયનં તથા ।
બ્રાહ્મણસ્ય તથૈવેદં તપ્તમુદ્રાદિ ધારણમ્

ચંદનેન સુગંધેન ગોપિકાચંદનેન તુ ।
ધારણં ચ વિશેષેણ બ્રાહ્મણૈર્વેદપારગૈઃ

ચાંડાલોઽપિ ભવેચ્છુદ્ધો ધારણાચ્ચ ન સંશયઃ ।
ઊર્ધ્વં પુંડ્રમૃજું સૌમ્યં સચિહ્નં ધારયેદ્યદિ

સ ચાંડાલોઽપિ શુદ્ધાત્મા પૂજ્ય એવ સદા દ્વિજૈઃ ।
ચાંડાલાનાં ગૃહે દૂતાસ્તુલસી યત્ર દૃશ્યતે

તત્રત્યા તુલસી ગ્રાહ્યા ભક્તિભાવેન ચેતસા

ઇતિ શ્રીપાદ્મે મહાપુરાણે ઉત્તરખંડે પંચપંચાશત્સાહસ્ર્યાંસંહિતાયામુમાપતિનારદસંવાદે યમારાધનં નામ ષટ્ષષ્ટિતમોઽધ્યાયઃ